Đặc điểm truyện ngắn nguyễn thành long

Vương Trí Nhàn với bài viết Một cuộc sống khác trích trong Một vài kỷ niệm về Nguyễn Thành Long 1967 đã cho chúng ta hiểu thêm về con người Nguyễn Thành Long, một nhà văn nghiêm túc, đ

CAO THỊ LAN

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN NGUYỄN THÀNH LONG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2016

CAO THỊ LAN

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN NGUYỄN THÀNH LONG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS LÊ THỊ HỒ QUANG

NGHỆ AN - 2016

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy cô giáo trường Đại học Vinh đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập

Tôi xin chân thành cảm ơn các cán bộ, thư viện trường đã hỗ trợ tôi tận tình trong việc tìm kiếm tài liệu nghiên cứu để hoàn thành luận văn

Tôi cũng vô cùng cảm ơn sự quan tâm, ủng hộ của gia đình và bạn bè

Đó là nguồn động viên tinh thần lớn lao để tôi theo đuổi và hoàn thành luận văn này

Đặc biệt, tôi vô cùng biết ơn sâu sắc và tri ân sự hướng dẫn tận tình, sự theo dõi sát sao đầy trách nhiệm của Tiến sĩ Lê Thị Hồ Quang trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Với trình độ và kiến thức còn hạn chế, luận văn này không thể tránh khỏi những thiếu sót, chúng tôi hy vọng sẽ nhận được những ý kiến đóng góp, nhận xét từ phía quý thầy cô và bạn bè về những vấn đề thực hiện trong luận văn này!

Tôi xin chân thành cảm ơn

Nghệ An, tháng 8 năm 2016

Tác giả

Cao Thị Lan

Nhà văn Nguyễn Thành Long (1925 - 1991)

Nxb : Nhà xuất bản XHCN : Xã hội chủ nghĩa

THCS : Trung học cơ sở

Cách chú thích tài liệu trích dẫn: số thứ tự tài liệu đứng trước, số trang

đứng sau Ví dụ: [25, 14] nghĩa là số thứ tự của tài liệu trong mục Tài liệu

tham khảo là 25, nhận định trích dẫn nằm ở trang 14 của tài liệu này

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi văn bản khảo sát 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Cấu trúc luận văn 5

Chương 1 NGUYỄN THÀNH LONG TRONG BỐI CẢNH VĂN XUÔI THỜI CHỐNG MỸ 6

1.1 Nguyễn Thành Long - gương mặt đáng chú ý trong thế hệ nhà văn chống Mỹ 6

1.1.1 Nhìn chung về thế hệ nhà văn chống Mỹ 6

1.1.2 Cuộc đời và cá tính sáng tạo của Nguyễn Thành Long 11

1.2 Hành trình sáng tạo của Nguyễn Thành Long 14

1.2.1 Các chặng đường sáng tác 14

1.2.2 Các tác phẩm chính 15

1.2.3 Quan niệm về sáng tạo của Nguyễn Thành Long 19

1.3 Khái lược về truyện ngắn Nguyễn Thành Long 24

1.3.1 Khái lược về đặc điểm truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 24

1.3.2 Truyện ngắn - mảng sáng tác nổi bật của Nguyễn Thành Long 26

Chương 2 CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT, ĐỀ TÀI VÀ HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN THÀNH LONG 28

2.1 Cái nhìn nghệ thuật 28

2.1.1 Cái nhìn mang tính trữ tình 29

2.1.2 Cái nhìn mang tính phân tích, lý giải trầm tĩnh 33

2.2.2 Sự nghiệp xây dựng miền Bắc XHCN 40

2.2.3 Bức tranh làng quê và cuộc sống người dân lao động 43

2.3 Hình tượng nhân vật 46

2.3.1 Người lính 46

2.3.2 Người lao động mới 49

2.3.3 Người nghệ sỹ - trí thức 53

Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG TÌNH HUỐNG, KHẮC HỌA NHÂN VẬT VÀ SỬ DỤNG NGÔN NGỮ TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN THÀNH LONG 57

3.1 Nghệ thuật xây dựng tình huống và bố cục truyện 57

3.1.1 Cách xây dựng tình huống 57

3.1.2 Cách mở đầu và kết thúc truyện 62

3.2 Nghệ thuật khắc họa nhân vật 67

3.2.1 Đặt nhân vật trong những hoàn cảnh có nhiều thử thách 68

3.2.2 Đi sâu mô tả những diễn biến nội tâm, tâm lý nhân vật 71

3.2.3 Mô tả nhân vật qua những chi tiết hành động, lời nói sinh động, bình dị 76

3.3 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 82

3.3.1 Ý thức của nhà văn về ngôn ngữ văn chương 82

3.3.2 Chất thơ trong hình ảnh, lời văn 84

3.3.3 Một số biện pháp nghệ thuật thường được nhà văn sử dụng 85

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

1.2 Nói đến truyện ngắn Việt Nam thế kỷ XX, không thể không nhắc đến Nguyễn Thành Long, một trong những tác giả tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại Tên tuổi và sự nghiệp của ông đã được khẳng định từ các tập truyện ngắn và bút kí Đặc biệt, truyện ngắn Nguyễn Thành Long luôn để lại trong chúng ta những dư vị khó quên, những nét riêng biệt không thể trộn lẫn vào đâu được Tìm hiểu những đặc điểm của truyện ngắn Nguyễn Thành Long chính là đi tìm những điều làm nên sự khác biệt trong phong cách truyện ngắn của ông Từ đó, xác lập một cái nhìn có hệ thống nhằm khám phá những đặc sắc trong sáng tạo nghệ thuật truyện ngắn của nhà văn này

1.3 Trong chương trình THCS hiện nay, Nguyễn Thành Long là một trong những tác giả quan trọng đối với quá trình tiếp nhận văn học của giáo viên và học sinh Bởi vậy, là một giáo viên trực tiếp dạy học Ngữ văn của cấp học THCS, việc tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Thành Long sẽ giúp tôi có thêm cơ sở lí luận và sáng tác để giải mã sâu hơn giá trị tác phẩm của ông nói riêng và thể loại truyện ngắn nói chung

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Thành Long là một tác giả văn xuôi có phong cách nhẹ nhàng, tình cảm, giàu chất thơ và ẩn chứa nhiều ý nghĩa sâu sắc về vẻ đẹp con người

Ông là tác giả của truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa - một tác phẩm nổi tiếng đến

mức được nhiều người xem là đã đạt tới trình độ cổ điển Nói về ông, có khá nhiều nhà văn, nhà phê bình đã có những bài viết về cuộc đời cũng như con người của ông với một tình cảm trân trọng Sau đây, chúng tôi sẽ trình bày một số công trình, bài viết tiêu biểu về Nguyễn Thành Long

Vương Trí Nhàn với bài viết Một cuộc sống khác trích trong Một vài kỷ

niệm về Nguyễn Thành Long (1967) đã cho chúng ta hiểu thêm về con người

Nguyễn Thành Long, một nhà văn nghiêm túc, đầy trách nhiệm, lương thiện trong quá trình hành nghề - những phẩm chất cần và đủ của một nhà văn Tác giả viết: “Trong ý nghĩ của một số người chúng tôi hồi ấy, Nguyễn Thành Long là nhà văn vừa có vốn liếng thực tế, vừa có học, lại có tấm lòng đôn hậu Tài năng của anh là do công phu rèn luyện mà nên, có vẻ nó như một thứ tài có thể cố mà được nên chúng tôi càng thấy gần” [43]

Nhà văn Tô Hoài với bài viết Nguyễn Thành Long cây truyện ngắn

(1972) đã khẳng định Nguyễn Thành Long là một cây bút dụng công về truyện ngắn Tác giả cho rằng: “Nguyễn Thành Long, từ trước tới nay, qua các tác phẩm của mình, đã cho ta thấy rõ hơn những thuận lợi của ông trong khai thác vỉa sống Ông có những ngày qua thiết tha nhất, chưa lý trí lắm nhưng chằng chịt những khắc họa sâu sắc Mỗi truyện ngắn của Nguyễn Thành Long tương tự như một trang đời, một mảng, một nét của cuộc sống chắt ra” [62, 289]

Bài viết Nhớ anh Nguyễn Thành Long của tác giả Trần Hoài Dương

(1991) cũng giúp chúng ta hiểu thêm về con người, tài năng và sự tâm huyết với nghề của nhà văn Nguyễn Thành Long Tác giả viết: “Có những người

càng sống gần càng phát hiện ra nhiều điều tốt đẹp ở họ, cảm thấy ở họ và những trang viết của họ không có gì mâu thuẫn Một số ít những nhà văn mà tác giả yêu quý, kính yêu từ trước đến sau, được xếp vào lớp người hiếm hoi, nói tới đầu tiên là nhà văn Nguyễn Thành Long” [46,443] Con người và tài năng ấy làm nên sự nghiệp sáng tác dày dặn về truyện ngắn và ký của ông

Nói về sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Thành Long, trong Từ điển tác

giả - tác phẩm văn học Việt Nam (dùng cho nhà trường) (2004) do Nguyễn

Đăng Mạnh chủ biên, ở mục từ Nguyễn Thành Long, tác giả đã đưa ra những lời nhận xét, đánh giá khái quát nhất về sự nghiệp sáng tác của ông Từ cuộc đời, các tác phẩm chính, nội dung một số tác phẩm đặc sắc và cả phong cách của ông đều được đề cập đến Tác giả viết: “Trước những năm 80, Nguyễn Thành Long sáng tác rất đều đặn, lặng lẽ và miệt mài Tuy chất lượng các tác phẩm không đều, nhưng ông được coi là “cây truyện ngắn” có uy tín, có phong cách riêng” [40,89] Các đề tài của ông tập trung nhiệt thành ngợi ca những con người lao động mới, dám nghĩ, dám làm, không sợ khó khăn gian khổ, say mê trong lao động sáng tạo, nhân hậu và tha thiết yêu cuộc sống… Truyện của Nguyễn Thành Long hấp dẫn người đọc bằng giọng văn trong sáng, giàu chất thơ, nhẹ nhàng thoải mái, cốt truyện tưởng như giản đơn mà rất giàu ý nghĩa khái quát [40, 89]

Trên đây là một số công trình, bài viết tiêu biểu bàn về truyện ngắn Nguyễn Thành Long Tinh thần chung trong những công trình, bài viết đó là

sự trân trọng, đề cao những tìm tòi, đóng góp trong sáng tác của Nguyễn Thành Long, đặc biệt là mảng truyện ngắn của ông

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi văn bản khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Đặc điểm truyện ngắn

Nguyễn Thành Long

3.2 Về phạm vi tài liệu khảo sát, nghiên cứu, chúng tôi khảo sát tất cả

những truyện đã được xuất bản của Nguyễn Thành Long, tập trung vào Tuyển

truyện ngắn Nguyễn Thành Long do Nhà xuất bản Hội nhà văn Hà Nội phát

hành năm 2010

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài có những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

Thứ nhất, xác định vị trí của Nguyễn Thành Long trong thế hệ nhà văn chống Mỹ

Thứ hai, xác định những nét riêng trong cái nhìn nghệ thuật, hệ chủ đề

và hình tượng nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Thành Long

Thứ ba, chỉ ra những nét nổi bật trong nghệ thuật xây dựng tình huống, khắc họa nhân vật và sử dụng ngôn ngữ trong truyện ngắn Nguyễn Thành Long

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này, người viết sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

5.1 Phương pháp thống kê - phân loại

Chúng tôi khảo sát các hiện tượng lặp lại ở một số các yếu tố thuộc về nội dung và hình thức của tác phẩm Sau đó chúng tôi dựa vào tần suất xuất hiện của các yếu tố đó để hệ thống và khái quát hóa lên thành những đặc điểm riêng của truyện ngắn Nguyễn Thành Long

5.2 Phương pháp phân tích - tổng hợp

Vận dụng phương pháp này, đầu tiên chúng tôi tiến hành khảo sát từng tác phẩm, tập trung chú ý các yếu tố chính để nêu nổi bật nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của truyện ngắn Nguyễn Thành Long, từ đó rút ra những nhận xét chung, khái quát tiêu biểu của truyện ngắn Nguyễn Thành Long

5.3 Phương pháp so sánh - đối chiếu

Để thấy được phong cách riêng của nhà văn Nguyễn Thành Long, cũng như sự đóng góp của nhà văn cho nền văn học Việt Nam, trong quá trình

nghiên cứu, người viết có tiến hành so sánh đối chiếu nhà văn Nguyễn Thành Long với các cây bút truyện ngắn khác để thấy được những nét tương đồng và khác biệt, từ đó thấy rõ hơn đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Thành Long

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn này tập trung tìm hiểu “Đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Thành Long” nhằm mục đích chỉ ra những đóng góp của Nguyễn Thành Long đối với nền văn học Việt Nam hiện đại

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho công việc tìm hiểu và nghiên cứu thể loại truyện ngắn nói chung và của Nguyễn Thành Long nói riêng

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính

của luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Nguyễn Thành Long trong bối cảnh văn xuôi thời chống

Mỹ

Chương 2: Cái nhìn nghệ thuật, đề tài và hình tượng nhân vật trong

truyện ngắn Nguyễn Thành Long

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng tình huống, khắc họa nhân vật và sử

dụng ngôn ngữ trong truyện ngắn Nguyễn Thành Long

Chương 1 NGUYỄN THÀNH LONG TRONG BỐI CẢNH VĂN XUÔI THỜI CHỐNG MỸ

1.1 Nguyễn Thành Long - gương mặt đáng chú ý trong thế hệ nhà văn chống Mỹ

đó, cả dân tộc bừng bừng ra trận Chưa bao giờ trong lịch sử Việt Nam lại có một cuộc hành quân quyết liệt và hào hùng đến thế Đó là thời kì mà nói như

nhà thơ Bằng Việt, “cả dân tộc dàn hàng gánh đất nước trên vai” Những

cuộc chiến đấu đó đã đặt dân tộc ta trước nhiều thử thách lớn Để có được độc lập tự do thì chúng ta phải đánh đổ nhiều máu và nước mắt nhưng vận mệnh dân tộc đang đứng trước nguy cơ một mất một còn Lúc này, giới nghệ sĩ đã phải nhanh chóng nhập cuộc Từ thời điểm này đến ngày toàn thắng 30 - 4 -

1975, văn học Việt Nam đã xuất hiện một "thế hệ vàng những nhà văn" với những tác phẩm xuất sắc

Các tác phẩm văn học ra đời trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước mang tư tưởng nhân văn và chủ nghĩa anh hùng, tinh thần dân tộc và khát vọng hòa bình của nhân dân ta Hàng trăm nhà thơ, nhà văn trẻ trực tiếp cầm súng ra

chiến trường và sáng tác như Nguyễn Thi, Thu Bồn, Phạm Tiến Duật, Thanh Thảo, Lê Anh Xuân… Và từ trong khói lửa, nhiều tác phẩm tiêu biểu đã ra

đời: Những bức thư từ tuyến đầu Tổ Quốc của Anh Đức, Vầng trăng và

những quầng lửa của nhà thơ Phạm Tiến Duật, Những đứa con trong gia đình

của Nguyễn Thi…

Quả thực, “văn học thời chống Mỹ được nuôi dưỡng và thai nghén qua từng bước đi của cách mạng, gắn bó mật thiết với nhân dân Văn học hòa mình vào mọi mặt của cuộc sống” [63, 35] Trong những năm chống Mỹ, không có một mảnh đất nào, một sự kiện có tầm quan trọng nào, một chiến công lớn hay một anh hùng tiêu biểu nào lại không có mặt trong thơ văn Điều

đó là một minh chứng thể hiện trách nhiệm công dân và cảm hứng nghệ sĩ của các nhà văn, nhà thơ đồng thời cũng là niềm tự hào của họ khi được nhập cuộc vào cuộc hành quân lớn của cả nước, khi được gọi tên những người bên cạnh mình là đồng đội Họ nói tới khát khao của thế hệ trẻ được cầm súng, trực tiếp chiến đấu bằng một cảm xúc chân thành và trong sáng nhất giống

như nhà thơ Lê Anh Xuân trong tác phẩm Gửi Bến Tre đã từng ca ngợi:

Ôi ta thèm được cầm khẩu súng

Đi giữa đoàn quân cùng với bạn bè Nằm chờ giặc trên quê hương anh dũng

Ta say nồng mùi lá rụng bờ tre

Có lẽ hôm nay và cả mai sau không ai có thể phủ nhận được âm vang của nền văn học trẻ thời chống Mỹ Vào cuối những năm 1960, thơ của Lê Anh Xuân, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Duy, Anh Ngọc, Lưu Quang Vũ, Hữu Thỉnh, Thanh Thảo, Bằng Việt, Hoàng Nhuận Cầm …

và cả Trần Quang Long, Ngô Kha, Hoàng Phủ Ngọc Tường,… từ chiến trường chống Mỹ đã đến với sinh viên, thanh niên Rất nhiều thanh niên học đường hồi đó đã tìm đến với các tác phẩm văn học bằng niềm đam mê và say

sưa của tuổi trẻ Trong số hàng vạn thanh niên chia tay các trường cấp III, các trường đại học, khoác súng thẳng ra chiến trường hầu như trong ba lô người nào cũng có mấy trang sổ tay chép thơ văn của các nhà thơ, nhà văn chống

Mỹ, đó là “món ăn tinh thần” là động lực góp phần cho dân ta chiến đấu chống kẻ thù

Khi cuộc chiến tranh chống Mỹ đang diễn ra ngày một ác liệt, văn học, đặc biệt là thơ ca của thế hệ này càng tạo nên một hiệu ứng xã hội đặc biệt Thơ

có mặt ở mọi nơi, thơ in thành sách, thơ đọc trên đài phát thanh, các truyện ngắn phủ đầy trên báo… Thanh niên Việt Nam thời bấy giờ mong ước được theo gương các chàng trai, cô gái có dáng dấp anh hùng trong các tác phẩm ấy

mà sống và học tập Trong cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của dân tộc, hình ảnh anh chiến sĩ Giải phóng quân hi sinh trên đường bay Tân Sơn Nhất trong thơ Lê Anh Xuân trở thành bức phù điêu cho thế hệ trẻ lúc bấy giờ:

Anh tên gì hỡi anh yêu quý Anh vẫn đứng im như bức thành đồng Như dép dưới chân anh dẫm lên bao xác Mĩ

Mà vẫn một màu bình dị sáng trong

(Anh chiến sỹ giải phóng - Lê Anh Xuân)

Các nhà văn, nhà thơ cùng với tác phẩm của họ đã trở thành lời kêu gọi, vũ khí đấu tranh vạch trần và phanh phui bản chất của đế quốc Mỹ, bằng cách dùng tiếng nói chính luận sắc sảo hay những hình tượng mang ý nghĩa biểu tượng cao họ đã làm nhiệm vụ của một nhân chứng lịch sử tuyên án tội

ác của Đế quốc Mỹ, hình tượng này hiện lên rõ trong tác phẩm Giặc Mỹ của

Nguyễn Khoa Điềm:

Không ở đâu bằng đất nước Việt Nam này Nơi nhân loại thêm một lần nhìn thấy Những tội ác con người đi qua bỗng hồi sinh trở lại

Xưa quan lại đánh ta bằng đầu gậy bịt đồng Nay chúng quật ta bằng cao su độn sắt Quật chết người mà không hề tái mặt

Vì giết người máu chẳng dính tay chân

Lực lượng sáng tác thời chống Mỹ là những chiến sĩ dám cháy hết mình cho dân tộc Họ tự nguyện dấn thân vào cuộc sinh tồn của dân tộc và giải phóng cho Tổ Quốc như những người ở tuyến đầu của tuổi trẻ học đường Việt Nam buổi lâm nguy, mang theo mình những trăn trở suy nghĩ về trách nhiệm của mình với Tổ quốc Có lẽ bởi thế mà khi nói tới sự hi sinh, thơ của

họ vẫn không làm giảm ý chí, sức mạnh niềm tin của người chiến sĩ mà ngược

lại chính sự hi sinh ấy đã làm nên một dáng đứng Việt Nam để “Tổ quốc bay

lên bát ngát mùa xuân” như nhà thơ Lê Anh Xuân đã viết Đó là cách mà lực

lượng sáng tác lựa chọn để hiện thực hóa sức mạnh những tác phẩm của mình, đó cũng là cách mà họ thể hiện trách nhiệm của một thế hệ mà lịch sử

đã chọn làm điểm tựa

Văn học Việt Nam sau cách mạng tháng Tám là một nền sử thi hiện đại

mà đặc điểm nổi trội là “thấm nhuần tính chất sử thi” Cuộc kháng chiến chống Pháp, đặc biệt cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta đã nuôi dưỡng nền văn học sử thi Bối cảnh lịch sử đó là mảnh đất màu mỡ cho thể tài sử thi anh hùng xuất hiện Như một lẽ tất yếu, tính chất sử thi xâm nhập và chi phối mạnh mẽ đến mọi loại hình nghệ thuật, tạo nên diện mạo và đặc điểm riêng của văn học nghệ thuật thời kỳ này

Cái tôi sử thi xuất hiện trong nền văn học mang tính chất sử thi - bởi

sự chi phối của hoàn cảnh chiến tranh khổ nhục nhưng vĩ đại Sự phát triển cái tôi sử thi có cơ sở từ chính hiện thực cuộc kháng chiến Nguồn gốc cái tôi sử thi có từ trong truyền thống văn chương yêu nước chống ngoại xâm, phát triển qua các thời kỳ văn học cách mạng Đặc biệt trong cuộc kháng

chiến chống Mỹ cứu nước, cái tôi sử thi đã trở thành hình tượng chủ đạo Biểu hiện cái tôi trữ tình sử thi hết sức đa dạng Nó chính là cái tôi trữ tình công dân phát triển đến đỉnh cao, nhà văn, nhà thơ và nhân dân đã nhập thành một khối thống nhất

Khi đất nước có giặc ngoại xâm thì lợi ích của dân tộc và nhân dân hòa làm một, sự nghiệp giải phóng dân tộc đồng thời là sự nghiệp giải phóng con người Như một lẽ tự nhiên, văn học đã ưu tiên cho vấn đề tự do độc lập, vì lợi ích của Tổ quốc, vì nhiều nhiệm vụ khác lớn hơn cho nên, cái tôi cá nhân tạm thời “nén lại”, lặng lẽ lùi lại bình diện sau và vì thế mà nhà thơ Chế Lan Viên đã từng nói rằng cái tinh tế cỏ hoa tạm thời chưa nghĩ đến

Những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, trạng thái

sử thi của đời sống tinh thần xã hội vốn gắn với tính chất hào hùng của cuộc kháng chiến như một môi trường dẫn truyền và cộng hưởng cảm xúc Trong hoàn cảnh ấy, bất đầu trỗi dậy tiếng nói đầy ắp tâm trạng, nỗi trăn trở, sự day dứt, lo âu đầy trách nhiệm về chiến tranh vệ quốc, về hy sinh, mất mát, về nhu cầu, khát vọng của con người Văn học hé mở khát vọng bức thiết, đòi hỏi quan tâm đến mỗi số phận cá nhân Mối quan tâm cộng đồng đã nhường chỗ cho số phận cá nhân Đó chính là cơ sở để thức tỉnh ý thức cá nhân và tinh thần nhân bản sẽ trở thành nền tảng tư tưởng và cảm hứng chủ đạo bao trùm của nền văn học sau năm 1975

Trong Văn học thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ, tác giả Đỗ Ngọc Yên

viết: “Quân đội đã đào tạo và rèn luyện những thế hệ văn nghệ sĩ thực sự có tài, với nhiều tác phẩm mang đậm tính sử thi, nồng nàn lòng yêu nước Ấy là một chặng đường lịch sử vẻ vang của dân tộc đã được văn chương hóa, nghệ thuật hóa với những tài nghệ đặc biệt Đội ngũ những người cầm bút trong quân đội, nếu được tập hợp lại đã có thể thành một binh đoàn Đây là một binh đoàn chủ

lực tinh nhuệ đặc biệt, cùng với các loại hình nghệ thuật khác đã làm nên sức mạnh tinh thần hào hùng trong suốt nửa thế kỷ qua” [63, 45] Điều ấy có thể chứng minh được một cách thuyết phục khi nhìn lại đội ngũ nhà văn kháng chiến với những tác phẩm của họ Viết về chiến tranh cách mạng và người lính

là trách nhiệm, nghĩa vụ và tình cảm của phần lớn các nhà văn thời đó

1.1.2 Cuộc đời và cá tính sáng tạo của Nguyễn Thành Long

1.1.2.1 Cuộc đời

Trong công trình Từ điển văn học, do Đỗ Đức Hiểu chủ biên, ở mục từ

Nguyễn Thành Long đã ghi rõ về tiểu sử cuộc đời của ông Nhà văn Nguyễn

Thành Long, còn có bút danh là Phan Minh Thảo, Lưu Quỳnh, sinh ngày 16 tháng 11 năm 1925, tại thành phố Nha Trang, quê ở làng Kim Bồng, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng Xuất thân trong một gia đình viên chức nhỏ Thuở nhỏ, học ở Quy Nhơn Năm 18 tuổi đã tham gia viết báo, và

có bài đăng trên tạp chí Tân văn hóa xuất bản ở Huế trong những ngày đầu

Cách mạng tháng Tám Tham gia kháng chiến chống Pháp ở khu V Năm

1955, tập kết ra Bắc và công tác ở Hội Nhà văn Việt Nam Ông mất ngày 06 tháng 05 năm 1991 tại Hà Nội

1.1.2.2 Cá tính sáng tạo của Nguyễn Thành Long

Nguyễn Thành Long được nhiều nhà văn trong nghề nhận xét là một con người gần gũi nhưng cũng hết sức nghiêm túc trong nghề nghiệp, đồng thời ở ông luôn có sự suy tư, trầm tĩnh Đối với các nhà văn, ông là một tấm

gương nghiêm túc trong nghề Khi còn làm việc trong tổ Tuần báo Văn Nghệ,

ông luôn để lại những kỷ niệm đẹp trong trí nhớ của nhiều người cầm bút Ông nhiệt liệt cổ vũ những cây bút có cá tính, những bản thảo nhiều nghĩ ngợi, và kiên trì bênh vực những bản thảo đó có thể ra đời được

Trong nghề của mình, ông rất nghiêm túc và tâm huyết Nhìn những bản thảo ông viết chằng chịt những dấu gạch xóa và sữa chữa cho thấy sự khổ

luyện của ông Sự khổ luyện như là một tính cách do cuộc sống khắc khổ của ông mang lại Tác giả Vương Trí Nhàn kể lại: “Nguyễn Thành Long trong đời thường giản dị và có phần khắc khổ Ông sống trong căn phòng trên gác hai của một khu biệt thự cũ kỹ Sách vở ngổn ngang khắp nhà, trên nóc tủ, trên bàn làm việc, dưới gầm giường” [43] Cũng theo nhà phê bình này, giới bạn

bè trong nghề viết luôn ngạc nhiên tự hỏi không hiểu sao một con người bề ngoài có vẻ khô khan như thế, sống trong căn phòng chật chội bề bộn như này

lại là tác giả của những trang viết tuyệt vời trong trẻo như Lặng lẽ Sa Pa,

Giữa trong xanh, Buổi sáng thần tiên

Trong cuộc đời và sự nghiệp của mình, Nguyễn Thành Long được biết đến là người chuyên viết ký và truyện ngắn, viết văn từ thời kì kháng chiến chống Pháp Ông sở trường về truyện ngắn với lối viết nhẹ nhàng, gợi cảm đầy chất thơ Ông thường chú ý đến nghệ thuật, kỹ thuật của truyện ngắn và rất tận tình trong việc đem những hiểu biết và kinh nghiệm của mình hướng

dẫn cho những người viết trẻ Tác phẩm của ông tập trung vào hai đề tài lớn:

Cuộc đấu tranh chống Mỹ của nhân dân Liên khu V; và Sự nghiệp xây dựng

CNXH ở miền Bắc

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, nhà văn Nguyễn Thành Long

thường hay đi thực tế và đã cho ra đời một bút ký rất hay với nhan đề Cái

gốc Nhưng tác phẩm không nhận được sự đánh giá cao của bạn đọc, ông

cũng không ngờ, vì tác phẩm đó mà Nguyễn Thành Long bị coi là “có vấn

đề” Theo nhà văn Trần Hoài Dương trong bài viết Nhớ anh Nguyễn Thành

Long cho rằng với tác phẩm Cái gốc, thực ra “vấn đề” nếu có, chỉ ở chỗ nhà

văn Nguyễn Thành Long quá thông cảm với người nông dân không chỉ một nắng hai sương “đi cày dưới… bom” mà còn vét hết số lương thực ít ỏi mình

làm ra đóng góp cho tiền tuyến Cái gốc đây chính là ở cái “Dân vi bản” mà các cụ từ ngày xưa vẫn bàn và vẫn nghĩ Cái gốc của nhà văn là các nhân vật

của họ, nghĩa là những con người Nhưng cùng với nhân vật, nhà văn còn vinh danh được những gì mà con người tạo ra, những sản phẩm tuyệt vời của

lao động con người Tất cả đều là từ Cái gốc Cái gốc đó là Nhân Dân, đó

cũng chính là con người của Nguyễn Thành Long

Vào năm 1970 - 1972, nhân chuyến đi thực tế lên một vùng rừng núi

Nguyễn Thành Long đã cho ra đời truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa Nguyễn Thành

Long đã chọn nhân vật chính là một kỹ sư khí tượng quanh năm ở lưng chừng núi non để viết, thì cái sự lặng lẽ còn được nhân lên rất nhiều lần Và, theo nhiều bạn đọc, Nguyễn Thành Long đã thành công ở truyện ngắn này, ngoài chuyện ông là một văn tài, còn vì ông là người rất “lặng lẽ” Trong các nhà văn thời ấy, nhà văn Nguyễn Thành Long là một nhà văn rất chân tình và có

tâm, với ông luôn coi văn học là Ngôi đền thiêng

Chỉ cần đọc một đoạn văn ngắn của Nguyễn Thành Long, người ta có thể nhận ra ngay rằng đấy là một người viết kỹ lưỡng Từng câu một được ông cân nhắc, câu sau không phải cứ nảy sinh tuồn tuột từ câu trước, mà mỗi câu đều đòi hỏi công sức riêng, năng lượng riêng cho nó Như nhà văn Tô Hoài

trong lời bạt Nguyễn Thành Long cây truyện ngắn in trong tập Truyện ngắn

chọn lọc Nguyễn Thành Long do tác giả Phong Vũ sưu tầm biên soạn xuất bản

năm 1994, đã từng khẳng định “Chữ Nguyễn Thành Long sít, chặt, nhỏ nhưng

dễ đọc Cả các truyện của ông cũng thế Đi đâu về, ông cũng muốn viết, và không phải chỉ viết ký thôi, phải viết truyện mới hả, viết như một món nợ Và người viết này rất sòng phẳng, rất muốn trả nợ cho đâu vào đấy Thế là có thể ông ngồi hàng tuần hàng nửa tháng để hý hoáy xếp đặt, dàn truyện Và có khi

để hàng vài tháng, để viết một truyện ngắn” [62,455] Sự cẩn thận, kỹ lưỡng ấy tạo nên những tác phẩm có giá trị cho truyện ngắn của Nguyễn Thành Long

Ngoài truyện ngắn, Nguyễn Thành Long còn làm báo, làm xuất bản, và còn một Nguyễn Thành Long dịch giả, đúng hơn là một Nguyễn Thành Long

tiếp cận những tìm tòi mới trong văn xuôi hiện đại Đấy là một thể nghiệm nhằm sử dụng những tìm tòi của các bậc thầy văn xuôi hiện đại như M Proust, James Joyce vào việc biểu hiện những nội dung hiện thực và cách mạng Không nghi ngờ gì nữa, đó cũng là điều băn khoăn thường xuyên của Nguyễn Thành Long Nhiều nhà văn trong nghề biết rằng một vài thủ pháp kỹ thuật mới của văn xuôi đã được áp dụng dù còn dè dặt trong các truyện ngắn

loại như tác phẩm Con trai con gái cụ Hồ in lại ở tập Giữa trong xanh Trong

đời sống văn học ở Hà Nội từ 1975 về trước, những tìm tòi đó với thế hệ người cầm bút như Nguyễn Thành Long thì nó là “cả một nhu cầu nội tại, kể

cả nhiều khi biết rằng đeo đẳng chỉ thêm phiền, người ta vẫn không từ bỏ nổi ” như tác giả Vương Trí Nhàn đã khẳng định [43]

1.2 Hành trình sáng tạo của Nguyễn Thành Long

1.2.1 Các chặng đường sáng tác

Nguyễn Thành Long sáng tác từ rất sớm Năm 18 tuổi ông đã có bài

báo đầu tay được đăng trên Tạp chí Thanh Nghị năm 1943 với nhan đề Một

quan niệm về nghệ thuật Những ngày đầu cách mạng tháng Tám 1945, ông

có bài viết Dân tộc, Khoa học, Đại chúng đăng trên tạp chí Tân văn hóa xuất

bản ở Huế Trong thời gian đi kháng chiến từ năm 1946 đến năm 1954 ở liên khu V cũng là thời gian ông bắt đầu tiếp xúc với các tác phẩm văn học Xô Viết của các nhà văn nổi tiếng như B.Polevoi, I.Erenburg, K.Simono… và bắt

đầu sáng tác thơ văn Tập bút ký Bát cơm cụ Hồ của ông viết vào năm 1952

được tặng giải nhì giải thưởng mang tên Phạm Văn Đồng ở Liên khu V

Năm 1955, ông tập kết ra miền Bắc, tại đây ông sống ở Hà Nội và làm việc ở Hội Văn Nghệ Việt Nam, giữ chức biên tập viên Nhà xuất bản Văn nghệ, biên tập viên Tuần báo Văn Nghệ Đến năm 1968 ông về Ban sáng tác của cơ quan Hội Nhà Văn Việt Nam, và ông là một trong số 165 nhà văn dự đại hội thành lập Hội Nhà văn Việt Nam năm 1957

Trong công trình Từ điển văn học, Trần Hữu Tá nhận xét rất xác đáng

rằng quá trình sáng tác của Nguyễn Thành Long luôn gắn liền với lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân ta Tác giả cho rằng những tác phẩm của Nguyễn Thành Long tập trung vào hai đề tài lớn: Cuộc đấu tranh chống

Mỹ của nhân dân ta và Sự nghiệp xây dựng miền Bắc

1.2.2 Các tác phẩm chính

Cùng với bối cảnh lịch sử, từ năm 1945 với sự thắng lợi của Cách mạng tháng Tám, nền văn học mới ra đời Cách mạng đã tạo nên cuộc tái sinh màu nhiệm cho văn học Cũng trong giai đoạn 1945 - 1954, hòa chung không

khí cách mạng của đất nước Nguyễn Thành Long cho ra đời các tác phẩm Đời

sống khoa học (tiểu luận, 1946), Ta và chúng nó (tập truyện ngắn 1950), Khúc hát của người cán bộ (tập thơ 1950), Bát cơm cụ Hồ (tập bút ký, 1952) ca

ngợi cách mạng, ca ngợi người chiến sỹ cụ Hồ Truyện ngắn 1945 - 1954 mang nhiều chất ký, có thể gọi là truyện ký Đặc trưng thể loại truyện ký bộc

lộ rõ nét hơn trong kết cấu của nó, chủ yếu mang tính chất ghi chép và tự do hơn so với truyện ngắn Giai đoạn này không chỉ riêng Nguyễn Thành Long

mà hầu hết các nhà văn đều viết truyện ký

Từ năm 1954 - 1965, đất nước tiến hành đồng thời hai chiến lược cách

mạng ở hai miền: Xây dựng cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam, tiến tới hòa bình thống nhất Tổ Quốc Truyện ngắn giai đoạn này đã loại bỏ dần được chất ký, làm rõ hơn chất truyện, tiêu biểu về tính cốt truyện bởi lẽ cuộc sống đa dạng đã cung cấp cho nhà văn nhiều cốt truyện hay Đa số truyện ngắn thời kỳ này đều viết về những khoảnh khắc tiêu biểu của cuộc sống trong chiến tranh Truyện Nguyễn Thành Long không nằm ngoài bối cảnh đó, giai đoạn này đã cho ra đời các tác phẩm về cuộc sống người dân trong chiến tranh và công cuộc xây

dựng chủ nghĩa xã hội như tâp truyện ngắn Hướng điền (1957), truyện ngắn

Gang ra (1963), truyện ngắn Trong gió bão (1963), tập bút kí Bát cơm cụ Hồ

(1955), tập bút kí Gió bấc gió nồm (1956), tập truyện ngắn Chuyện nhà

chuyện xưởng (1962)…

Từ năm 1965 - 1975, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ trường kỳ, lâu dài và gian khổ, Nguyễn Thành Long đã cho ra đời tập truyện ngắn và bút ký

Những tiếng vỗ cánh xuất bản năm 1967 với đề tài cuộc đấu tranh chống Mỹ,

cảm hứng chính là ngợi ca cuộc đấu tranh mưu trí, anh dũng tuyệt vời của đồng bào miền Nam, đồng thời thể hiện nỗi đau xót của tác giả trước cảnh

miền Nam bị đọa đày, khủng bố Tập truyện ngắn Vuông cỏ (1972), truyện

Tiếng gọi (1966), tập truyện ngắn Giữa trong xanh (1972)… cũng lấy đề tài,

cảm hứng về người chiến sỹ và cuộc chiến tranh ấy

Năm 1975, cuộc kháng chiến chống Mỹ thắng lợi hoàn toàn Nhân dân Việt Nam đã đánh thắng cuộc chiến tranh xâm lược thực dân mới với quy mô lớn nhất, dài ngày nhất, ác liệt nhất Nguyễn Thành Long cho ra đời các tác

phẩm Những hạt giống hay là cuộc gặp tốt lành sáng tác vào tháng 8 năm

1975, Đà Lạt hoa hương sáng tác vào tháng 8 năm 1975

Sau 1975, cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đã hoàn thành thắng lợi sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc kéo dài hơn 100 năm, mở ra một kỷ nguyên mới của lịch sử dân tộc - cả nước Việt Nam hoàn toàn độc lập, thống nhất và đi lên CNXH Các tác phẩm truyện ngắn tập trung nghiên cứu hiện trạng tinh thần xã hội sau chiến tranh, đó là hiện trạng phức tạp và đa dạng, đan xen các mặt tích cực và tiêu cực Tính chất phức tạp của đời sống tinh thần xã hội là kết quả tất yếu của hậu quả chiến tranh, đời sống kinh tế khó khăn, của sự xâm nhập các trào lưu tư tưởng từ bên ngoài vào Tuy nhiên, các nhà văn đã dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật, không né tránh sự thật Đặc biệt với kiểu nhà văn nghiêm khắc như Nguyễn Thành Long, có thể viết về tất

cả mọi chuyện Trong giai đoạn này ông đã cho ra đời rất nhiều tác phẩm và

được in thành sách như: Nửa đêm về sáng (1978), Lý Sơn mùa tỏi (1980),

Sáng mai nào, xế chiều nào (1984)…

Từ năm 1986, sau khi quê hương đất nước được giải phóng, bước vào công cuộc đổi mới, cảm hứng sáng tác của ông chính là niềm vui, sự hồ hởi

bước vào cuộc sống hòa bình như tác phẩm Trùng khơi xuất bản năm 1986

Nhân vật trong các tác phẩm của ông thường là những tâm hồn cao đẹp, giản

dị, thái độ lao động dũng cảm quên mình

Nguyễn Thành Long sáng tác rất đều đặn, lặng lẽ và miệt mài lao động nghệ thuật Tuy chất lượng tác phẩm không đều nhưng ông được coi là cây truyện ngắn có uy tín, có phong cách riêng Khi bắt đầu sự nghiệp sáng tác ông viết cả truyện và thơ Nhưng mãi đến năm 1952 Nguyễn Thành Long mới

được chú ý bởi tập bút kí Bát cơm cụ Hồ, tác phẩm đã được giải thưởng Phạm

Văn Đồng Tập sách ghi lại một cách sinh động tinh thần lao động kiên cường, đấu tranh chống thiên tai dịch họa, vượt qua nạn đói của bà con Tam

Hải Hướng Điền là tiếng nói tố cáo sự tàn bạo dã man của chế độ Mĩ Diệm,

đồng thời đó cũng là tình cảm đau xót và sự cảm thông sâu sắc của tác giả đối

với đồng bào Nam Bộ Trong gió bão lại tập trung ca ngợi sự dũng cảm, mưu

trí, tinh thần quả cảm, thông minh của đồng bào ta trong cuộc chiến đấu chống kẻ thù hung bạo… Tuy vậy, những truyện ngắn hay, có ấn tượng sâu đậm trong lòng bạn đọc của Nguyễn Thành Long chủ yếu lại là những truyện

viết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc như Lặng lẽ Sa Pa, Trời

xanh mênh mông… Tập trung nhiệt thành ca ngợi những con người lao động

mới dám nghĩ, dám làm, không sợ khó khăn gian khổ, say mê trong lao động sáng tạo, nhân hậu và thiết tha yêu cuộc sống Truyện của ông giàu chất thơ, nhẹ nhàng, thoải mái, cốt truyện tưởng như giản đơn mà rất giàu ý nghĩa khái

quát Lặng lẽ Sa Pa là một tác phẩm như thế Truyện viết về một thị xã nhỏ bé

của tỉnh Lào Cai luôn chìm đắm trong sương mù - Sa Pa Đến với nơi ấy là những con người tuyệt đẹp: một anh thanh niên làm công tác khí tượng thủy văn trên đỉnh Yên Sơn, cao 2600 m, một cô kĩ sư nông nghiệp mới ra trường,

một bác lái xe già đã chạy suốt 30 năm trên tuyến đường Sapa, một họa sĩ đi thực tế chuyến đi cuối của cuộc đời trước khi nghỉ hưu… Bốn gương mặt tiêu biểu, bốn tính cách khác nhau: anh thanh niên đầy nhiệt huyết, bộc trực, chân thành; Cô kĩ sư trẻ hồn nhiên nhưng kín đáo tế nhị; Ông họa sĩ già trầm tĩnh, sâu lắng; Còn bác lái xe thì sôi nổi, vui tính… Họ tình cờ gặp nhau trên đường tới Sa Pa bỗng trở nên gần gũi mà thân thiết như trong một gia đình Tuy tính cách và nghề nghiệp khác nhau nhưng tất cả đều có chung tâm hồn trong sáng, tinh tế, một suy nghĩ lành mạnh, sâu sắc và nhất là họ có chung một thái độ sống, lao động, làm việc và cống hiến hết mình cho Tổ Quốc một cách vô tư, hồn nhiên, âm thầm và lặng lẽ Đó là một truyện ngắn hay và tiêu biểu cho phong cách Nguyễn Thành Long: nhẹ nhàng, kín đáo mà rất sâu sắc

của tác giả trước thời cuộc

Ngoài ra, ông còn viết các tác phẩm như Đời sống khoa học (tiểu luận, 1946), tập truyện ngắn Ta và chúng nó (1950), tập thơ Khúc hát của người

cán bộ (1950), tập bút ký Bát cơm cụ Hồ (1952), tập truyện ngắn Hướng điền (1957)

Ngay sau ngày giải phóng, giữa bộn bề gian khó, Nguyễn Thành Long

đã lặng lẽ xuống thuyền đò trực chỉ đảo Lý Sơn Đó là chuyến thuyền đò mà

ông đã miêu tả hết sức sinh động ở đoạn mở đầu truyện ngắn Lý Sơn mùa tỏi

(1980) Có thể nói, đó là tác phẩm văn học đầu tiên, một truyện ngắn hay viết

về tỏi Lý Sơn Nhờ đọc Lý Sơn mùa tỏi mà ta biết được đảo Lý Sơn có một

đặc sản lúc bấy giờ ít người để ý, như nhà văn Thanh Thảo trong bài viết Một

chút về truyện ngắn Lý Sơn mùa tỏi của Nguyễn Thành Long từng nhận xét:

“Đó là các tác phẩm nghệ thuật xếp đặt thực sự, nó hấp dẫn khách thăm ngay

từ cái nhìn đầu tiên, trước khi khách được nếm vị cay thơm đặc sắc của những tép tỏi trồng trên đất đảo Nay thì tỏi Lý Sơn đã chính thức được công nhận thương hiệu… Nếu nhà văn Nguyễn Thành Long đã có công đầu đưa tỏi Lý Sơn vào văn học, thì bây giờ lại cần một sự hợp đồng tổng lực để quảng bá, giới thiệu tỏi Lý Sơn ra thương trường trong nước và quốc tế” [54]

Những sáng tác của Nguyễn Thành Long bám rất sát theo dòng chảy của lịch sử Ông đã rất nhạy bén và tinh tế trước thời cuộc để cho ra đời những đứa con tinh thần đặc sắc, giàu ý nghĩa

1.2.3 Quan niệm về sáng tạo của Nguyễn Thành Long

Nhà văn, đích thực là những nhà sáng tạo Nhà văn Guy- đơ xăng cho rằng mục tiêu của một nhà văn nghiêm túc là không chỉ nhằm kể cho chúng ta nghe một câu chuyện để giải trí hoặc để lay động chúng ta mà còn làm cho chúng ta suy nghĩ và hiểu ra ý nghĩa sâu sắc được ẩn dấu đằng sau các sự kiện Bằng sự quan sát và suy ngẫm, nhà văn nhìn vũ trụ, vật thể,

Mô-pa-sự kiện và con người theo cách nào đó, mang đậm dấu ấn cá nhân Đấy là cái nhìn thế giới mang tính chủ quan mà các nhà văn cố giao tiếp với chúng ta bằng cách tái hiện nó trong tác phẩm Để lay động chúng ta như chính bản thân họ đã bị lay động bởi cảnh tượng “ngoạn mục” của cuộc sống, họ phải tái hiện nó trước mắt chúng ta với một sự tỉ mỉ chính xác Nhà văn Guy- đơ Mô-pa-xăng cũng đúc kết rằng họ nên viết tác phẩm của mình thật khéo léo với sự che giấu, sự đơn giản bề ngoài đến mức nó quả không dễ để khám phá

ra kế hoạch hoặc để hiểu ra dự định nhà văn muốn truyền tải

Trong bài viết Một cuộc sống khác nói về một vài kỷ niệm về nhà văn

Nguyễn Thành Long, Vương Trí Nhàn đã nói về con người của Nguyễn

Thành Long cũng như quan điểm sáng tác của ông Ông thường có những kết luận về nghề của mình rất giản dị: “Nghề của mình khó lắm, phải biết trân trọng nhau, được người nào quý người ấy, trước khi tính chuyện viết lách phải biết bảo ban nhau mà sống, sống sai là viết sai” [43] Cũng theo Vương Trí Nhàn, Nguyễn Thành Long là nhà văn vừa có vốn liếng thực tế, vừa có học lại có tấm lòng đôn hậu, thêm nữa, tài năng của ông một phần do rèn giũa

mà nên

Một khía cạnh khác làm nên giá trị và vẻ đẹp ngòi bút Nguyễn Thành Long là khả năng sống một cách hết lòng với các việc cụ thể trước trang giấy trắng Chỉ cần đọc một đoạn văn ngắn của Nguyễn Thành Long, người ta có thể nhận ra ngay rằng đó là một người viết kỹ lưỡng Từng câu một được ông cân nhắc, câu sau không phải cứ nảy sinh tuồn tuột từ câu trước, mà mỗi câu đều đòi hỏi công sức riêng, năng lượng riêng cho nó Đi đâu về ông cũng muốn viết, viết như một món nợ, và người viết này rất sòng phẳng, rất muốn trả nợ cho đâu vào đấy Bản thân Nguyễn Thành Long cũng nói về mình đại ý: “Nhưng có lẽ là giời đầy tôi, tôi cứ phải lo nhận xét, ghi chép, đắn đo ở từng chữ như vậy” [43] Những quan điểm sống và sáng tác trên của Nguyễn Thành Long làm cho ta có cảm tưởng nhà văn rất khắc nghiệt với chính mình, với nghề của mình Và trong niềm đau khổ đang phải chịu đựng ông lại ngấm ngầm cảm thấy có niềm sung sướng Như nhà phê bình Vương Trí Nhàn từng khẳng định: “Nếu có một thứ tôn giáo phụng thờ ý nghĩa thiêng liêng của nghiệp cầm bút thì Nguyễn Thành Long là một tín đồ nồng nhiệt của tôn giáo đó” [43]

Trong một cuộc nói chuyện với các nhà văn tại nhà, Nguyễn Thành Long từng cho rằng bấy giờ không ít anh em giới trẻ nghĩ rằng khối chuyện viết nhưng tác phẩm không đảm bảo Nhiều người viết quá nhiều những chuyện giống nhau, và chúng khiến độc giả ngày một thờ ơ với văn chương

Kết thúc quan điểm của mình, ông nhấn mạnh: “Bệnh viết chung chung, giống nhau, bệnh mình lặp lại người khác, mình lặp lại mình, là một bệnh cần chữa chạy ngay” [43] Theo ý ông, nguyên nhân chính là do nhiều tác phẩm ở

ta thiếu cá tính của tác giả Sau này, trong bài viết Trường hợp viết Lặng lẽ Sa

Pa, ông có dịp khái quát cao hơn: “Nhưng viết thế nào thì viết, truyện ngắn

phải mang dấu ấn của tác giả, biểu hiện sự tồn tại của tác giả Dấu ấn ấy trước hết là ở tấm lòng đằm thắm của anh, sau đó là bút pháp, giọng điệu, nhịp điệu câu chuyện của anh, những “cái áo” “làn da” của tấm lòng tác giả” [43]

Nguyễn Thành Long là nhà văn vừa có vốn thực tế và có quan niệm sáng tác rất riêng bởi một phần ông chăm đọc của người khác Trong bài

Nói về việc chuẩn bị hành trang của Nguyễn Thành Long, ông từng tâm sự

rằng một đặc điểm của ông là chịu đọc, “người hàng phố thường quở ông là ham đọc thành tật” Do hoàn cảnh của đất nước mà ông học ở nhà trường không quá bậc thang phổ thông Sau này trở thành nhà văn, ông quen nhiều nhà văn lớn cùng hoàn cảnh ấy, có khi còn học nhà trường ít hơn nhưng sự hiểu biết của họ là đáng kính Không hiểu biết nhiều, trí thức không cao thì không trở thành nhà văn được Một trong những biện pháp mà các nhà văn

đi trước đã dùng là đọc, đọc nhiều Ông cho rằng phải đọc có phương pháp,

mà nếu không có phương pháp đi nữa thì nguyên việc đọc cũng để lại cho mình cái gì đó Ông luôn tâm niệm trước khi viết cần viết cái gì, phải luôn tìm tòi cái mới, ông trăn trở về cách viết chưa có sẵn để tạo nên phong cách riêng của mình

Vương Trí Nhàn trong bài viết Một cuộc sống khác cho rằng cái sự yêu

cầu cao như vậy về cách sống, cách viết, là một cách để Nguyễn Thành Long biểu hiện niềm tin của mình với nghề nghiệp Nhìn cái cách phản ứng của ông khi bắt gặp những người viết cẩu thả ta thấy được phần nào cái lương thiện và tâm huyết với nghề của nhà văn Nguyễn Thành Long Vương Trí Nhàn từng

tâm sự: “Những lúc Nguyễn Thành Long phát hiện ra kẻ làm ăn cẩu thả Ông

dễ dàng đỏ mặt lên vì ngượng thay cho người đó Không nói chi nhiều, ông chỉ nhắc đi nhắc lại: “Viết thế là tầm bậy!” [43] Chỉ một câu đó thôi cũng đủ nói lên thái độ của ông là thế nào với văn chương Chẳng những Nguyễn Thành Long luôn tỏ thái độ thành kính, kỹ lưỡng trong lao động nghệ thuật

mà ông còn hiểu rằng đó như một sứ mệnh thiêng liêng, một công việc của cả đời người, không được phép dễ dãi, dù chỉ là một chút Là “một cây bút dụng công về truyện ngắn” (Tô Hoài), ông thường rất chú ý đến nghệ thuật, kỹ thuật của thể loại này và rất tận tình trong việc đem những hiểu biết, những kinh nghiệm của mình trong thể loại này để hướng dẫn cho những người viết trẻ Ông thường nói rằng “cái mà ta cần học, nhắc đi nhắc lại không phải là kỹ thuật, cái mà ta muốn, ta cần là văn học thiếu cái gì Nếu không làm được cái

đó thì là không đáng sống” [62,76]

Trong văn học kháng chiến, người ta quen đề cao một chiều vai trò của yếu tố khách quan đối với sáng tạo nghệ thuật Phổ biến là cách nghĩ giản đơn cho rằng, cứ nhiều tư liệu thực tế, nhất là thực tế cách mạng, rồi kheo khéo kể lại là ắt sẽ có sáng tác hay Vì vậy nên mới có phong trào đi vào thực tế mà đúng ra phải là sống với thực tế Nguyễn Thành Long kịch liệt phê phán hướng trau dồi vốn sống không mấy phù hợp với sáng tạo văn chương ấy Ông cho rằng quan điểm công việc sáng tác chỉ với hai khía cạnh là thu nhặt vốn sống và thể hiện bằng bút pháp, đó là một quan niệm sai lầm Ông cho rằng nhiều người muốn thật hiện thực, muốn thật khách quan, khi viết đã không tính đến cái phần của bản thân mình, thậm chí đã bỏ qua nó Sáng tạo nghệ thuật, ngoài vốn sống, cần phải kể tới một yếu tố tối quan trọng: tài

năng, tâm hồn của cái tôi nghệ sỹ Có lẽ vì thế mà khi viết Lặng lẽ Sa Pa,

Nguyễn Thành Long đã chân tình thổ lộ: “Tôi tìm ra được một nhân vật chính

là tôi, cái đó trải qua một quá trình suy nghĩ dài” [62,270]

Về quan niệm phổ biến một thời, cho rằng, “văn chương là tấm gương phản chiếu cuộc đời”, Nguyễn Thành Long đã có một nhận thức rất xác đáng,

thấu đáo Trong bài viết Nói về việc chuẩn bị hành trang, ông nói: “Có hai

cách chuyển dịch Cuộc chuyển dịch thứ nhất là từ sự vật khách quan soi lên thành hình ảnh thu nhận trong tâm hồn người viết văn, cuộc chuyển dịch thứ hai là từ hình ảnh thu nhận trong tâm hồn trở thành hình ảnh trên trang giấy” [10, 23] Sự chuyển dịch thứ nhất, qua tâm hồn người viết, theo ông, mang tính quyết định Ông giải thích tâm hồn của chủ thể sáng tạo thật khoáng đạt,

mà cũng thật sát hợp: “Tâm hồn nhà văn là hợp thành của nhiều thứ trình độ: chính trị, văn hóa, thẩm mỹ, thêm vào đó, cũng không kém phần quan trọng,

là trình độ trải đời, trình độ nhạy cảm, khả năng căm giận, khả năng yêu thương… và cũng không kém phần quan trọng nữa là khả năng ước mơ, khả năng ước vọng…” [10,38] Sự nhấn mạnh một cách biện chứng này chứng tỏ

sự thấu hiểu của ông đối với công việc sáng tạo đặc thù: “Khi nhà văn thu nhận, anh huy động cùng một lúc tất cả những cái đó, tất cả tâm hồn anh, tất

cả cuộc đời anh” [10, 35]

Qua tâm sự về văn chương của Nguyễn Thành Long, ta thấy hiện lên chân dung một con người nghệ sỹ say mê nghề nghiệp, có một tâm niệm cao quý về nghề cầm bút, nhận thức sâu sắc về bản chất đặc thù của hoạt động sáng tạo nghệ thuật Song đồng thời, ông cũng là người có ý thức hòa nhập sâu với cuộc sống, đầy vốn sống thực tế Việc thâm nhập thực tế đem lại cho ông nhiều xúc cảm, tạo ra những tác phẩm bình dị, trong sáng và đầy ý nghĩa Quả thực, “nhà văn đích thực là người gắng chắt lọc từ cuộc sống ngổn ngang, bề bộn những gì tinh tuý nhất Viết là để đem lại lòng yêu thương và vẻ đẹp tuyệt vời của văn chương cho những ai muốn có những giây phút sống bình yên trong thế giới trắng trong của cái Đẹp và cái Thiện” [41] Rõ ràng, Nguyễn Thành Long chính là một nhà văn đích thực, đầy tâm huyết với văn chương

1.3 Khái lược về truyện ngắn Nguyễn Thành Long

1.3.1 Khái lược về đặc điểm truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975

Giai đoạn 1945 -1975 là giai đoạn mà truyện ngắn phát triển mạnh mẽ trong điều kiện chiến tranh Giai đoạn này chia làm hai thời kỳ: từ 1945 -1954

và từ 1954 - 1975

Từ năm 1945, với sự thắng lợi của cuộc cách mạng tháng Tám, một nền văn học mới ra đời Cách mạng đã tạo nền cuộc tái sinh màu nhiệm cho văn học Trong chín năm kháng chiến, hai thế hệ nhà văn như hai nguồn sinh lực dồi dào tiếp sức cho văn học, trong đó có truyện ngắn phát triển Các nhà văn thế hệ thứ nhất từng viết và nổi tiếng từ trước 1945 còn sung sức bước vào chặng đường mới như: Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Nguyên Hồng, Tô Hoài, Bùi Hiển, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Tuân Thế hệ thứ hai trưởng thành trong cách mạng và kháng chiến đầy nhiệt huyết với thời đại

và văn nghiệp như: Trần Đăng, Vũ Tú Nam, Siêu Hải, Đoàn Giỏi…

Truyện ngắn của những nhà văn thế hệ này có ưu điểm giàu chất sống trực tiếp, nói như nhà văn Nguyễn Đình Thi là “ròng ròng sự sống” Cuộc

sống tươi nguyên, vội vã viết vào trang sách kiểu như Siêu Hải viết Voi đi, Minh Lộc viết Con đường sống, Từ Bích Hoàng viết Anh y tá Minh, Vũ Sắc viết Tổ cấp dưỡng, Lưu Hương viết Một cuộc rút lui thần kỳ Theo nhà văn

Bùi Hiển thì “ngần ấy thiên truyện ngắn, ngần ấy lời chứng nóng hổi ghi nhanh trong ánh lửa đạn bom, cùng với những bài thơ tràn đầy cảm hứng được sáng tác trong cùng thời kỳ, là bấy nhiêu áng văn đáng trân trọng lưu giữ lại không khí của một giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc” [44, 56]

Nếu đặt ra một yêu cầu cao về nghệ thuật đánh giá một cách khách quan thì truyện ngắn 1945 -1954 còn ít về số lượng và chất lượng chưa cao Nhưng nếu chưa có những thành tựu lớn lao của truyện ngắn giai đoạn này thì

có thể cắt nghĩa đây là bước chuyển, hay là một cuộc chuẩn bị tích cực quyết

định cho sự phát triển tiếp tục Truyện ngắn 1945 -1954 đã khắc họa thành công một số nhân vật điển hình như anh bộ đội, người nông dân, người trí thức mới Tuy nhiên nhân vật của văn xuôi nói chung lúc này là nhân vật đám đông mang tính đại diện cho giai đoạn, thế hệ và dân tộc Xét theo thi pháp thể loại thì truyện ngắn 1945 -1954 còn đơn giản, thiếu cốt truyện sắc bén, tình tiết và chi tiết chưa hấp dẫn, thiếu những tình huống điển hình… “Sự đơn giản này thường là đặc điểm của thể loại ở những bước chuyển lịch sử khi các

sự kiện đời sống diễn ra với mật độ và nhịp độ cao gây nên hiện tượng tư liệu

ùa vào văn học làm cho truyện ngắn mang tính chất truyện ký” [44, 65]

Truyện ngắn giai đoạn 1954 - 1975 cũng đã có những bước chuyển mình so với giai đoạn trước đó Về lực lượng sáng tác, những thành tựu truyện ngắn 1954 - 1975 thuộc về thế hệ mới trưởng thành trong cách mạng, chiến tranh và xây dựng đất nước như: Nguyên Ngọc, Vũ Tú Nam, Hồ Phương, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Thành Long… Họ đã có cái giọng riêng khó trộn lẫn với người khác Truyện ngắn 1954 - 1975 đã loại bỏ được dần dần chất ký làm rõ hơn chất truyện, sự tiến triển này được giải thích bằng tư thế mới, kinh nghiệm mới của nhà văn,

và đặc biệt là sự hỗ trợ của thời gian để nhà văn có điều kiện đúc rút kinh nghiệm sáng tác Truyện ngắn giai đoạn này tiêu biểu về cách xây dựng cốt truyện, bởi lẽ cuộc sống đa dạng đã cung cấp cho nhà văn những “cốt” hay,

chẳng hạn, tình yêu của những người yêu nhau mà chưa biết mặt như Mảnh

trăng cuối rừng (Nguyễn Minh Châu), một sự thử thách tình yêu độc đáo

trong Chị xã đội trưởng (Nguyễn Quang Sáng), một cuộc tái sinh màu nhiệm của lao động đối với phẩm hạnh con người của Mùa lạc (Nguyễn Khải)

Giai đoạn này cũng hình thành một khuynh hướng truyện ngắn trữ tình khi mà đời sống cung cấp cho nhà văn cái đẹp, cái nên thơ cùng với cái anh hùng và cái phi thường Chúng ta không thể không kể đến Nguyễn Thành

Long với Lặng lẽ Sa Pa, Nguyên Ngọc với Rẻo cao, Đỗ Chu với Phù sa, Nguyễn Kiên với Đồng tháng năm…

Có thể nói, truyện ngắn 1945- 1975 đã là một cái nền vững chắc trên đó

có những tên tuổi mới, một số lượng tác phẩm đồ sộ và có những tác phẩm đạt đến đỉnh cao

1.3.2 Truyện ngắn - mảng sáng tác nổi bật của Nguyễn Thành Long

Nguyễn Thành Long chủ yếu sáng tác truyện ngắn Với vốn sống phong phú cùng tình yêu nghề nghiệp, sự nghiêm cẩn và kỹ lưỡng trong quá trình hành bút, Nguyễn Thành Long đã cho ra đời nhiều truyện ngắn hay, để lại dư âm sâu sắc trong lòng người đọc Khảo sát các tác phẩm đã xuất bản của ông hầu hết truyện ngắn chiếm đa số, tiểu luận và thơ rất ít Tác phẩm của ông chủ yếu phản ánh cuộc kháng chiến chống Mỹ của đồng bào Miền Nam với sự tàn bạo dã man của kẻ thù, những đau thương mất mát và sự mưu trí,

dũng cảm của đồng bào ta như tập truyện Hướng điền, tập Trong gió bão Tuy

nhiên, ông thành công hơn cả là ở những truyện ngắn viết về công cuộc Xây

dựng Chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc trong tập truyện Giữa trong xanh và Lý

Sơn mùa tỏi

Truyện ngắn của Nguyễn Thành Long có thế mạnh riêng trong việc khai thác vỉa sống với những khắc họa sâu sắc Chúng ta dễ dàng thấy nhiều truyện ngắn của ông không phải chỉ việc “đi thực tế”, “tập hợp tài liệu”, mà

là kết quả sống và trách nhiệm với quê hương của nhà văn và những trăn trở, tìm tòi không ngừng về kỹ thuật viết, do đó có thể tạo ra được vấn đề và lựa chọn kiểu nhân vật Khi người viết có vốn sống sâu sắc, có kinh nghiệm sáng tác, thì giá trị vốn sống ấy sẽ hiện ra trên tác phẩm Nếu không đượm trong ký ức những kỷ niệm thấm thía đời mình ở cuộc sống những thị trấn, những vùng núi, những con người trên nhiều miền đất xa xôi của Tổ quốc thì Nguyễn Thành Long đã không thể viết được những truyện ngắn trữ tình đến thế

Qua những thiên truyện, Nguyễn Thành Long đã thể hiện một phong cách văn xuôi nhẹ nhàng, tình cảm, giàu chất thơ và ẩn chứa nhiều ý nghĩa

sâu sắc về vẻ đẹp con người Truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa in trong tập Giữa

trong xanh từ lâu được giảng dạy trong nhà trường, được nhiều thế hệ bạn đọc

yêu mến Câu chuyện được kể lại giản dị, mộc mạc tựa như một ghi chép về cuộc gặp gỡ của những con người bình thường mà lắng đọng tình người, để lại dư âm trong lòng bạn đọc Những câu chuyện thường ngày, những tác phẩm không dài nhưng đủ làm cho người đọc thấy rõ được tài năng về truyện

ngắn của ông Trong một bài viết của mình, nhà văn Tô Hoài nhận định:

“Hơn ba mươi năm qua, Nguyễn Thành Long chuyên viết truyện ngắn Hôm nay, Nguyễn Thành Long vẫn viết truyện ngắn Trong khi người ta ồ ạt viết truyện dài, nhiều nhà xuất bản mắc bệnh xài giấy cho rằng cứ in truyện dài mới thạo nghề văn học, còn người viết chưa bơi nổi trăm trang đã thở dốc, vậy mà cứ cố tải ra truyện dài Nguyễn Thành Long vẫn viết truyện ngắn, chỉ viết truyện ngắn Nguyễn Thành Long, một cây bút dụng công về truyện ngắn” [46,338]

Bằng tài năng và lòng yêu thương con người nhà văn Nguyễn Thành Long đã có định nghĩa riêng của mình về văn chương và hoạt động sáng tạo nghệ thuật Những truyện ngắn của ông thường gợi lên cho người đọc nhiều suy ngẫm về thời đại và cuộc đời của chính họ Qua sáng tác của Nguyễn Thành Long, chúng ta nhận ra quan niệm, tư tưởng của tác giả về cuộc đời, về cách sống và viết, về ý thức và lương tâm, và về trách nhiệm của người cầm bút Hơn hết, đằng sau những trang truyện ngắn ấy là những day dứt, lật trở lặng lẽ về đời sống con người, là một trái tim tha thiết với từng câu chữ của tác giả

Chương 2 CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT, ĐỀ TÀI VÀ HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT

TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN THÀNH LONG

2.1 Cái nhìn nghệ thuật

Cái nhìn nghệ thuật là một năng lực tinh thần đặc biệt của con người,

và nó được thể hiện một cách đặc biệt tập trung ở người nghệ sỹ Cái nhìn nghệ thuật cho thấy năng lực quan sát thế giới, khả năng thâm nhập sâu vào

sự vật, phát hiện những nét riêng, độc đáo của sự vật, và từ đó có thể nhận thức được những quy luật mang tính bản chất của đời sống; Đồng thời vẫn hoàn toàn bảo đảm tính trọn vẹn thẩm mĩ của nó Cái nhìn nghệ thuật của người nghệ sĩ được hình thành trước hết từ những trải nghiệm thực tế cuộc sống của họ Nó cũng gắn liền với trình độ thẩm mĩ, kinh nghiệm văn hóa, bản lĩnh sáng tạo và quan niệm nghệ thuật riêng của tác giả Nó cũng bị quy định bởi nhiều yếu tố khác nữa: đặc điểm tâm lý lứa tuổi, giới tính, sở thích cá nhân… Cái nhìn nghệ thuật ấy được thể hiện qua nhiều cấp độ quan sát, tri giác, cảm giác… do đó, nó có thể giúp người nghệ sĩ phát hiện ra cái đẹp, cái xấu, cái bi, cái hài trong cuộc sống Trong tác phẩm văn chương, cái nhìn nghệ thuật của nhà văn biểu hiện qua các phương tiện nghệ thuật như ngôi kể, cách xưng gọi sự vật, cách dùng từ ngữ, kiểu câu, cách dùng các ký hiệu nghệ thuật, hệ thống các chi tiết, hình ảnh…

Bản chất của nghệ thuật là sáng tạo và chính cái nhìn nghệ thuật của mỗi nhà văn là một yếu tố làm nên sự sáng tạo đó Bằng những nhận thức rất riêng về thế giới, họ có những cách phản ánh và lý giải thế giới khác nhau trong tác phẩm của mình Vì sự đổi thay của nghệ thuật bắt đầu ở sự đổi thay

từ cái nhìn nghệ thuật của nhà văn, của người nghệ sĩ, cho nên cái nhìn nghệ thuật của nhà văn đem lại cho người đọc những cảm nhận mới về đời sống, có

ý nghĩa nghệ thuật và ý nghĩa xã hội tích cực

2.1.1 Cái nhìn mang tính trữ tình

Tác phẩm nghệ thuật là đứa con tinh thần của người nghệ sỹ và mỗi nhà văn, nhà thơ khi sáng tạo ra tác phẩm đều xuất phát từ một nguồn cảm xúc nhất định Đó là những trăn trở, dằn vặt, những rung động mãnh liệt của tác giả trước cuộc sống Những trạng thái, cảm xúc đó gọi là cảm hứng, một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của tác phẩm Có lẽ vì thế mà văn Nguyễn Thành Long luôn mộc mạc giản dị, lắng đọng tình người, mang tính trữ tình cao

Lặng lẽ Sa Pa là tác phẩm mang tên tuổi của Nguyễn Thành Long đến

với bạn đọc nhiều hơn cả Cái ấn tượng nhất trong tác phẩm này chính là chất trữ tình, lãng mạn Truyện ngắn có cốt truyện khá đơn giản, chỉ tập trung vào cuộc gặp gỡ tình cờ giữa ông họa sĩ, cô kĩ sư trẻ và anh thanh niên - nhân vật chính của tác phẩm - trên đỉnh Yên Sơn cao 26000 mét, giữa khung cảnh thiên nhiên Sa Pa đẹp như một bức tranh Chất thơ bàng bạc toát lên từ khung cảnh thiên nhiên nên thơ ấy

Sa Pa được miêu tả dưới góc nhìn của một nhà hội họa Thiên nhiên Sa

Pa dưới ngòi bút của Nguyễn Thành Long đầy thơ mộng, trữ tình Sa Pa xuất hiện đầu tiên với hình ảnh “những rặng đào” và “những đàn bò lang cổ có đeo chuông ở các đồng cỏ trong thung lũng hai bên đường” Đẹp nhất vẫn là lúc nắng lên Dưới ánh nắng dường như mọi vật đều trở nên sinh động Ánh nắng làm cho bức tranh trở nên đầy màu sắc, khiến con người họa sĩ và cô kĩ sư cũng nín bặt vì vẻ đẹp kì lạ của cảnh Đến đây ta lại như thấy cái nhìn của một nhà làm phim, đang quay rất chậm và cận cảnh phong cảnh Cảnh đẹp quá, khiến tay quay như không dám lia nhanh máy và dường như nín thở vì sợ vẻ đẹp thần tiên ấy vụt biến khỏi tầm nhìn: “Nắng bây giờ bắt đầu len tới, đốt cháy rừng cây Những cây thông kia chỉ cao quá đầu, rung tít trong nắng những ngón tay bàng bạc dưới cái nhìn bao che của cây tử kinh thỉnh thoảng

nhô cái đầu hình hoa cà lên trên màu xanh của rừng Mây bị nắng xua, cuộn tròn lại từng cục, lăn trên vòm lá ướt sương, rơi xuống đường cái, luồn vào cả gầm xe” Rõ ràng tác giả đang nhìn từ trên cao xuống Không gian được mô tả một cách bao quát, có cả mây, có cả rừng, và thậm chí xuống đến cả gầm xe nhưng lại được nhìn theo có một chiều Chính vì lẽ đó mà có những đụn mây vón cục xen vào những tán lá rừng Vì lẽ đó mới thấy được những giọt sương len trên vòm lá, cùng lúc với những tia nắng mặt trời chiếu trên đỉnh những chòm thông Thiên nhiên được nhân hóa trở nên sống động lạ kì với “nắng len tới”; chòm thông rung tít với “những ngón” tay bằng bạc; cây tử kinh với cái

“nhìn bao che” “nhô đầu”; “mây xua nắng đi”… Bức tranh hiện lên với nhiều màu sắc tươi sáng, màu xanh của những cánh rừng bạt ngàn, màu tím của những cây tử kinh, màu trắng của nhũng đụn mây trời và màu vàng tươi của sắc nắng… Khung cảnh bồng bềnh, sương khói, lãng đãng mây trời và ngập tràn ánh sáng ấy chính là khung nền cho một cuộc gặp gỡ cũng thấm đẫm chất trữ tình, bàng bạc, nên thơ

Chất trữ tình ấy trong tác phẩm còn toát lên từ tình huống giản dị, nhẹ nhàng qua cuộc gặp gỡ tình cờ mà để lại nhiều dư vị Từ những nét đẹp rất

đáng mến của anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa, từ những câu chuyện anh

kể về cuộc sống của mình giữa Sa Pa lặng lẽ, heo hút núi đồi Có thể nói,

truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa có dáng dấp của một bài thơ, chất thơ bàng bạc

trong toàn truyện, từ phong cảnh vùng núi cao đến hình ảnh những con người sống và làm việc trong cái lặng lẽ mà không hề cô độc, bởi sự gắn bó của họ với đất nước, với mọi người Cái tình người hiện lên đầy ấm áp qua cuộc gặp

gỡ đầy tình cờ và bất ngờ giữa những con người ở cái nơi heo hút tưởng chừng chỉ có núi đồi, và yên lặng

Nhà văn Ma Văn Kháng cho rằng “Truyện ngắn phải có cái gì bay bay một tý, không nên mơ màng quá, mà trần trụi quá cũng không ổn, đó là

chất thơ của văn xuôi Không phải nằm trong vang hưởng của ngôn ngữ mà toát ra từ khung cảnh, chất liệu, từ không khí chung của toàn truyện, sự hòa

hợp từ nhân tố chủ quan và khách quan” [17,125] Trong Lặng lẽ Sa Pa,

“Sa Pa lặng lẽ” nhưng lại để lại nhiều dư vang “Sa Pa lặng lẽ” mà trữ tình, lãng mạn “Sa Pa lặng lẽ” mà không cô quạnh, đìu hiu Bởi nơi đây, vẫn còn có rất nhiều những con người ngày đêm âm thầm lặng lẽ dâng hiến tuổi trẻ, trí tuệ và niềm say mê lao động của mình cho đất nước, cho cuộc đời Truyện ngắn này là một thông điệp: Hãy làm những việc bình thường bằng một niềm tin phi thường Chính tình yêu cuộc sống, sự say mê lao động sẽ đem đến cho bạn những giây phút thăng hoa Chính niềm say mê sáng tạo

mà Nguyễn Thành Long đã mang đến cho ta một áng văn thấm đẫm chất trữ tình

Không chỉ riêng tác phẩm Lặng lẽ Sa Pa, thiên nhiên của DakLak trong truyện ngắn Truyện viết trên cao nguyên cũng đầy chất trữ tình Qua ngòi bút

của Nguyễn Thành Long cảnh cao nguyên hiện ra vừa hùng vỹ, vừa thơ mộng nhưng cũng đầy hoang dã Điều đặc biệt hơn nữa là sự hòa quyện làm một giữa con người và thiên nhiên nơi đây: “Trên màu xanh, nổi lên đây đó, như gân lá, những nét chỉ đỏ rất mảnh thường rất thẳng, ấy là những con đường mới làm trên đất đỏ bazan nối liền rừng già với một khu kinh tế, một lâm trường và một buôn làng” [46, 301] Ngòi bút tinh tế của tác giả đã lột tả hết chất thi vị của sự hòa quyện ấy Đó là sự sống thường ngày đang diễn ra nhưng đầy chất trữ tình Người đọc như thả hồn theo ngòi bút của tác giả:

“Đêm rừng đầy tiếng động, tiếng cây lá trở mình, tiếng thì thầm của gió, tiếng rậm rịch của chân thú trên lá khô ở đâu xa, từ mương máng lại chảy vào ruộng mới Không khí ngào ngạt đầy hương thơm của trăng và của các giống hoa rừng Anh thanh niên mà tôi ép nằm bên tôi kẻ chuyện gẫu, đã nói luôn mồm, chân thật đến dễ thương” [46,315]

Chuyện tình trên Cù lao xanh cũng là một câu chuyện đầy thi vị

Những ánh mắt gặp gỡ đầu tiên được tác giả miêu tả lại một cách nhẹ nhàng, hóm hỉnh nhưng đầy ấn tượng: “Anh còn ngắm trời, ngắm nước, ngắm cái hình chóp ánh sáng đỏ bầm như máu, đúng vào hôm nay chụp lên mặt biển, trong lòng anh bâng khuâng về cuộc đời mới, cuộc chiến đấu mới mà từ nay, anh bước vào Thì anh bắt gặp ánh mắt anh đang theo một tia nắng màu cầu vồng mà đặt lên một bụng chân ai, thấy chân người ta đẹp rồi mới ngước lên gặp một tấm lưng thon, và một cái gáy rất trắng phía sau một khuôn mặt đoán

có hai chiếc má bầu” [46,246] Sự gặp gỡ tình cờ và đầy bất ngờ Lối dẫn dắt từng nấc của tác giả càng lôi cuốn người đọc Những bí ẩn của một câu chuyện tình đang ẩn chứa sau đó Người đọc không thể dừng lại bởi những câu hỏi: cô gái ấy là ai? Là người như thế nào? Đó có phải là lối dẫn vào tình yêu hay không? Nếu phải thì chuyện tình ấy sẽ như thế nào? Một loạt câu hỏi hiện lên và người đọc chỉ có cách duy nhất để trả lời là tiếp tục theo dõi câu chuyện Chính lối vào chuyện như vậy đã tạo ra một chất lãng mạn cho tác phẩm

Cái nhìn đậm chất thơ, chất trữ tình lãng mạn chính là nét riêng làm nên vẻ đẹp độc đáo của ngòi bút Nguyễn Thành Long Hầu như những tác phẩm truyện ngắn của ông đều có thể được gắn với cái tên “bài thơ văn xuôi”, nghĩa là một áng văn giàu chất thơ Truyện ngắn Thành Long vốn là thể loại văn xuôi, thuộc loại hình tự sự nhưng lại mang nhiều đặc điểm của thơ Sự hứng thú, khám phá về tâm hồn con người, niềm say mê với thiên nhiên thơ mộng, sự tạo dựng câu văn uyển chuyển Chất thơ, chất trữ tình lãng mạn, dưới ngòi bút của Nguyễn Thành Long luôn có sự hài hòa giữa nội dung và hình thức, giữa thiên nhiên và con người

Nguyễn Thành Long trầm lặng, cái sự yêu con người của ông cũng trầm lặng, lắng sâu trong giọng văn đậm chất trữ tình Truyện Nguyễn Thành

Long tiêu biểu cho một khuynh hướng truyện ngắn hiện đại, nó giúp con người cảm nhận đời sống nhiều hơn là biết đời sống Vì thế truyện như tâm tình, gần với thơ, nghiêng về biểu hiện mặt bên trong của suy nghĩ

2.1.2 Cái nhìn mang tính phân tích, lý giải trầm tĩnh

Mỗi nhà văn đích thực đều có cái nhìn nghệ thuật riêng, mang đậm dấu

ấn cá nhân Với Nguyễn Thành Long, ông luôn trăn trở về nghề nghiệp, về lối nghĩ, cách viết Chính nỗi trăn trở đó mà mỗi khi sáng tác, cái nhìn mang tính phân tích, lý giải trầm tĩnh hiện lên trong các tác phẩm của ông

Truyện ngắn Nguyễn Thành Long luôn cuốn hút độc giả bởi sự trầm lặng và tinh tế Với lối viết nhẹ nhàng, thủ thỉ nhưng có sức ám ảnh lớn, nhiều tác phẩm có lối truyện tâm tình, không có cốt truyện, toàn truyện không hề có hành động phát triển xung đột mà chỉ toát lên một tâm trạng, một không khí nhưng lại rất thực, rất đời Sự trầm lặng và tinh tế đó thể hiện rõ trong nhiều

tác phẩm truyện ngắn của ông như trong tác phẩm Lặng lẽ Sa Pa, Truyện viết

trên cao nguyên, Chuyện tình trên Cù lao xanh… Ở đó, vẻ đẹp của thiên

nhiên, của cảnh vật hòa quyện cái đẹp của tâm hồn con người, lớp tri thức trẻ đang ngày đêm lo nghĩ và làm việc hết mình cho đất nước, cho cách mạng Chất thơ còn nằm trong vẻ đẹp của mối quan hệ con người với nhau trong cách dựng chuyện của tác giả

Trong Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, tình quân dân là sức mạnh lớn góp phần tạo nên thắng lợi của quân và dân ta Tình quân dân ấy đã được ví như cá với nước quả là điều dễ hiểu Ngòi bút Nguyễn Thành Long

thêm một lần nữa khắc họa đậm nét hơn điều đó trong truyện ngắn Con trai,

con gái cụ Hồ Niềm tin của nhân dân vào những người chiến sĩ giải phóng

không thể nào lay chuyển được: “Giặc Mỹ chúng mày đi đến đâu cây héo vàng đến đó Chiến sĩ giải phóng chúng tao đặt chân đến đâu, chỗ ấy sống lại” [46,243] Khi giặc đến tàn phá buôn làng, để giữ được sinh mệnh của mình,