Văn hóa làng trong truyện ngắn kim lân

Là nhà văn luôn lấy hiện thực cuộc sống làm chất liệu sáng tác, Kim Lân đã vẽ lên bức tranh làng quê với vẻ đẹp tâm hồn người nông dân Việt Nam trong sáng, yêu đời.. Chính bởi vậy, để t

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI, 2017

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới ThS Nguyễn Phương Hà giảng viên khoa Ngữ văn – Đại học Sư phạm Hà Nội 2, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em trong suốt quá trình làm khóa luận tốt nghiệp

Em xin cảm ơn các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy, cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam đã cung cấp kiến thức về văn học và tạo điều kiện tốt nhất để em có thể thực hiện khóa luận tốt nghiệp Để hoàn thành khóa luận này, em cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của gia đình, bạn bè, những người thân là điểm tựa vững chắc giúp em hoàn thành tốt nhiệm

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, có sự hướng dẫn của ThS Nguyễn Phương Hà Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào Nếu phát hiện có bất kì sự sai lệch nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm!

Hà Nội, tháng 4 năm 2017 Sinh viên

Hoàng Vũ Thị Thu Hà

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

3.1 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Cấu trúc của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1 7

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Đặc trưng văn hóa làng xã Việt Nam 7

1.1.1 Làng xã Việt Nam mang tính cộng đồng 8

1.1.2 Làng xã Việt Nam mang tính chất tự trị 10

1.2 Tác giả Kim Lân 11

1.2.1 Cuộc đời 11

1.2.2 Sự nghiệp 12

1.3 Đóng góp của Kim Lân về đề tài văn hóa làng trong văn học Việt Nam hiện đại 13

CHƯƠNG 2 15

NHẬN DIỆN VĂN HÓA LÀNG VÀ NHỮNG KIỂU NHÂN VẬT ĐẶC TRƯNG TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN 15

2.1 Các kiểu loại làng quê Việt 15

2.1.1 Làng quê truyền thống 16

2.1.2 Làng xóm ngụ cư 24

2.1.3 Làng xóm thời kì cải cách ruộng đất 29

2.1.4 Làng xóm tản cư 32

2.2 Những kiểu nhân vật đặc trưng trong truyện ngắn Kim Lân 36

2.2.1 Nhân vật nghệ sĩ 36

2.2.2 Nhân vật thượng võ 42

2.2.3 Nhân vật nhỏ bé, đời thường 47

KẾT LUẬN 53 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Kim Lân là một trong những cây bút xuất sắc của nền văn học Việt Nam hiện đại Sự nghiệp văn học của Kim Lân tuy không đồ sộ nhưng lại rất đặc sắc và khó trộn lẫn bởi lối viết văn giản dị, gần gũi, dễ hiểu Một số truyện ngắn của ông được xếp vào hàng xuất sắc trong văn xuôi Việt Nam thế

kỉ XX, có thể kể đến tác phẩm: Vợ nhặt, Làng, Con chó xấu xí Là nhà văn

luôn lấy hiện thực cuộc sống làm chất liệu sáng tác, Kim Lân đã vẽ lên bức tranh làng quê với vẻ đẹp tâm hồn người nông dân Việt Nam trong sáng, yêu đời Hồn quê đã thấm đẫm vào ông, khiến cho hầu hết các truyện ngắn của ông đều có dáng dấp và hình ảnh của làng quê Việt và của chính bản thân tác giả

1.2 Kim Lân được biết đến là nhà văn của làng quê Việt Chính bởi vậy,

để tạo nên những trang văn thấm đẫm không gian văn hóa làng quê Kinh Bắc cũng như tạo dựng phong cách riêng khi viết về đề tài nông thôn Việt Nam, Kim Lân đã thể hiện sự am hiểu, tài năng khám phá, yếu tố đời sống, lối sống

và phông văn hóa làng xã Việt Nam Bản thân là người cầm bút, Kim Lân hiểu rằng chiều sâu của các tác phẩm không chỉ là những mối quan hệ đơn thuần về quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội mà còn là mối quan hệ về văn hóa Văn hóa chính là chất liệu để tạo nên đề tài, chủ đề… góp phần nuôi dưỡng văn học phát triển Bởi vậy, hướng tiếp cận tác phẩm dưới góc nhìn văn hóa

sẽ cắt nghĩa một cách đầy đủ hơn về tác phẩm của nhà văn

1.3 Hiện nay những truyện ngắn của Kim Lân được giảng dạy ở nhiều

cấp học trong nhà trường: THCS, THPT Vì thế tìm hiểu đề tài Văn hóa làng trong truyện ngắn Kim Lân là việc làm mang ý nghĩa khoa học, thực tiễn,

giúp cho học sinh có sự cảm thụ văn chương tinh tế cùng với vốn hiểu biết

thêm về phông nền văn hóa, lịch sử, phong tục, tập quán, con người thế kỉ

XX

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Kim Lân là cây bút truyện ngắn sớm có chỗ đứng trên văn đàn dân tộc

và là nhà văn được bạn đọc trân trọng, yêu mến Kim Lân và các truyện ngắn của ông đã trở thành đối tượng nghiên cứu của rất nhiều học giả, độc giả dưới nhiều góc độ, phương diện khác nhau trước Cách mạng tháng Tám và sau Cách mạng tháng Tám

Nổi bật hơn cả và cũng sớm hơn cả là hướng nghiên cứu tập trung vào nội dung sáng tác của Kim Lân Đây cũng là điều tất yếu, bởi vấn đề nhà văn phản ánh cũng chính là chìa khóa để mở cánh cửa những điều trăn trở, quan

tâm của họ trước cuộc đời Nhà văn Nguyên Hồng trong Những nhân vật ấy

đã sống với tôi kể lại rằng: “Từ giữa những năm 1943 - 1944 ấy, tôi được đọc

mấy truyện của Kim Lân… Thoạt tiên tôi chẳng những không để ý mà còn thấy cái tên Kim Lân chương chướng thế nào ấy, hình như định chọi, định đả chữ nhau với một số tên như Mộng Ngọc, Mộng Dương, hay Hoài Trạch, Hoài Tâm… lúc bấy giờ vậy Nhưng rồi chỉ bập vào mấy truyện của anh mà tôi thấy không phải loại ướt át một cách bợm bãi, trái lại có một cái gì đó chân chất của đời sống con người nghèo hèn, khổ đau, giọng văn nhiều rung cảm thắm thiết, đặc biệt là lại gần gũi với mình…” [5] Đây có thể xem là một

ý kiến rất đáng chú ý khi tìm hiểu truyện ngắn của Kim Lân Ở những tác phẩm đầu tay, Kim Lân dường như chưa ý thức phản ánh hiện thực sâu sắc nhưng chất hiện thực vẫn toát ra một cách tự nhiên từ những hình tượng nhân vật của ông Bởi đó thường là những con người sống ở quê hương Kim Lân, ruột thịt với ông, từ cuộc sống lam lũ bần cùng, họ đã trực tiếp bước vào văn học

Điểm lại lịch sử nghiên cứu về Kim Lân, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân

cũng đưa ra nhận xét: “Đọc văn Kim Lân, ta bắt gặp cái thế giới của những

người dân nghèo vốn là hạng “hạ lưu” ở xã hội cũ: Những người dân miền xuôi mất nhà, mất đất, xiêu dạt lên miền ngược, táp vào một xóm chợ, bến sông, một góc phố hay ven một đồn điền, một xóm trại, tiếp tục vật lộn với miếng sống sơ đẳng hàng ngày Đã có lúc nhà văn gọi những nhân vật thân vật thân thuộc ấy của ngòi bút mình là “những đầu thừa đuôi thẹo ở khắp xó xỉnh cuộc sống” Cách gọi giống như là sự tự mệnh danh đầy đau xót của chính các nhân vật ấy ( ) mạch kể chuyện của Kim Lân dường như bắt rất nhạy vào những cảnh thương tâm: cảnh bỏ nhà xiêu dạt vì công nợ, thuế

khóa, cảnh ăn xin, cảnh chết đường chết chợ, cảnh bị áp bức đọa đày” [2]

Tìm hiểu về quan niệm sáng tác của Kim Lân, nhà nghiên cứu Trần Hữu

Tá cho rằng: “Kim Lân quan niệm viết văn như cách đòi cho mình một thân

phận, một nhân phẩm, một chỗ đứng trong cuộc sống nhỏ bé quẩn quanh của

quê hương” [17]

Đáng chú ý nhất là đánh giá của giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh Trong cuốn

Tổng tập văn học Việt Nam, tác giả đã tỏ ra khá tinh tế vá sắc sảo khi nhận

xét về đề tài phong tục và thú chơi đồng quê của Kim Lân Ông cho rằng:

“Văn Kim Lân tỏ ra độc đáo, hấp dẫn hơn khi ông viết về những cái gọi là

“thú đồng quê” hay “phong lưu đồng ruộng”… Sở dĩ có sự hấp dẫn, không phải vì ở đấy những tập quán ngộ nghĩnh, kỳ lạ, những thú chơi phiền phức, cầu kỳ được trình bày cặn kẽ, mà chính là nhờ nhà văn đã thể hiện lên được những con người ở làng quê Việt Nam độc đáo kia, tuy nghèo khổ thiếu thốn

mà vẫn yêu đời” [8]

Từ đó, giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã khái quát nội dung truyện ngắn

Kim Lân trước Cách mạng tháng Tám 1945: “Đó là những trang số phận của

các đầu thừa, đuôi thẹo, được đưa từ các xó xỉnh tối khuất lên mặt trang giấy

trắng chứa nhân thế, nhân tình hoặc những trang tuy nghiêng về phía phong tục, trình bày cặn kẽ những thú chơi lành mạnh… nhưng vẫn biểu hiện một phần vẻ đẹp tâm hồn của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám những người sống vất vả, nghèo khổ nhưng vẫn yêu đời, trong sáng thông minh, tài hoa” [8]

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh cũng đã nhận xét về truyện ngắn của Kim Lân sau Cách mạng tháng Tám bằng cái nhìn biện chứng sắc sảo và quan

điểm lịch sử như: “Sau Cách mạng tháng Tám, ngòi bút Kim Lân tập trung

vào phương diện xã hội chính trị, của đời sống nông dân gắn liền với vận

mệnh đất nước Về đề tài này Làng và Vợ nhặt xứng đáng được xem là những truyện ngắn xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại” [9]

Trong Tuyển tập mười năm tạp chí văn học và tuổi trẻ (2003), những

dòng cô đúc đã cố gắng khái quát về truyện ngắn sau cách mạng của Kim

Lân: “Kim Lân vẫn tiếp tục viết về làng quê Việt Nam Ông thường viết về

những cảnh tội nghiệp, cuộc sống khốn khó đến cùng cực của người nông dân dưới chế độ cũ và sự đổi đời của họ nhờ cách mạng” [16]

Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trong Tạp chí văn học số 6 cũng đã

trích dẫn lời nhận xét của tác giả Lữ Huy Nguyên về toàn bộ truyện ngắn Kim

Lân: “Nếu có dịp đọc toàn bộ tác phẩm của Kim Lân mà chủ yếu là truyện

ngắn ta sẽ thấy, ông không chỉ là đại diện văn học của loại nhân vật đầu thừa đuôi thẹo; ông còn là đại diện văn học sáng giá của những người tài hoa, bặt thiệp, phong lưu riêng…” [2] Rõ ràng, trong truyện ngắn Kim Lân, người đọc

dễ dàng bị cuốn hút bởi những tố chất và vẻ đẹp dung dị, kín đáo của con người làng quê Bắc bộ - những con người lịch lãm, hào hoa và đầy tinh thần thượng võ

Khẳng định về tài năng viết truyện ngắn của Kim Lân, tác giả Hà Minh

Đức viết trong Nhà văn nói về tác phẩm cho rằng: “Kim Lân là một trong

những cây bút truyện ngắn xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại Kim Lân

đã tạo được cách viết độc đáo… Phải nói rằng Kim Lân viết không nhiều nhưng những sáng tác của ông đã gây ấn tượng với bạn đọc” [3] Cả

đời văn Kim Lân chỉ chuyên tâm viết truyện ngắn Truyện của ông thường tập trung miêu tả sinh hoạt làng quê và hình tượng người nông dân Nhưng thế giới nghệ thuật của ông không vì vậy mà bị giảm sức sống và sự hấp dẫn Trên đây là một số trong rất nhiều công trình nghiên cứu về con người và văn chương Kim Lân Có thể thấy dù tiếp cận và nghiên cứu ở góc độ khác nhau nhưng nhìn chung ta vẫn nhận thấy dấu ấn văn hóa làng đậm chất trong các sáng tác của nhà văn được các nhà nghiên cứu quan tâm và bàn tới song tất cả đều là những bài viết lẻ tẻ, mang tính chất gợi mở Trên tinh thần tiếp thu và vận dụng những thành quả nghiên cứu của những người đi trước,

chúng tôi đi sâu tìm hiểu đề tài: Văn hóa làng trong truyện ngắn Kim Lân

với mong muốn giúp người đọc cảm nhận rõ yếu tố văn hóa đồng thời thể hiện sự yêu quý, sáng tạo của Kim Lân

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu đề tài dưới góc nhìn văn hóa làng, khóa luận giúp cho người đọc hiểu được phông văn hóa làng xã, từ đó có cái nhìn chiều sâu về đời sống, con người và văn hóa của đất nước thuần nông nghiệp

Khẳng định tài năng, vị trí của Kim Lân và những đóng góp của ông trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ khái niệm văn hóa làng, chúng tôi đi sâu nhận diện văn hóa làng (truyền thống; ngụ cư; tản cư) và những kiểu nhân vật đặc trưng (nhân vật nghệ sĩ; nhân vật thượng võ; nhân vật nhỏ bé, đời thường)

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận: Văn hóa làng trong truyện ngắn Kim Lân

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận: Tuyển tập truyện ngắn Kim Lân,

Nxb Văn học (2011)

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài khóa luận chúng tôi vận dụng một số phương pháp chính sau đây:

Phương pháp nghiên cứu lịch sử

Phương pháp thống kê

Phương pháp so sánh

Phương pháp phân tích, bình giảng

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung khóa luận triển khai theo hai chương:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Nhận diện văn hóa làng và những kiểu nhân vật đặc trưng trong truyện ngắn Kim Lân

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Đặc trưng văn hóa làng xã Việt Nam

Việt Nam là một đất nước giàu truyền thống văn hóa Nét nổi bật khi nói đến văn hóa Việt Nam, hầu hết các nhà nghiên cứu đều khẳng định:

 Văn hóa Việt Nam là một nền văn hóa thống nhất và đa dạng

 Việt Nam là một nước nông nghiệp Vì vậy, văn hóa Việt Nam là một nền văn hóa nông nghiệp, cụ thể là văn hóa nông nghiệp lúa nước Trong

đó, văn hóa làng xã là kết tinh đậm đặc những đặc trưng cơ bản của văn hóa Việt Nam

Về cơ bản thì các khái niệm về làng xã được đưa ra khá thống nhất, dưới đây là một số khái niệm do các nhà nghiên cứu đưa ra:

Theo Từ điển tiếng Việt: “Làng là đơn vị hành chính ở nông thôn,

cũng thường gọi là xã hay làng xã, làng xóm” [6]

Theo GS Phan Huy Lê thì: “Làng xã cổ truyền là đơn vị tự cư, là cộng

đồng dựa trên quan hệ láng giềng kết hợp với quan hệ huyết thống, là môi trường sinh hoạt văn hóa - xã hội từ bao đời nay gắn bó với cuộc sống của người dân Việt Nam…” [10, 126]

Tìm hiểu khái niệm làng, tác giả Đỗ Lai Thúy cho rằng: “Làng là đơn vị

cộng cư cơ bản nhất của người Việt Làng Việt được thoát thai từ công xã nguyên thủy và sau đó là công xã nông thôn” [14, 106]

Theo các quan niệm trên, chúng ta có thể thấy: Làng xã trước hết là một đơn vị cộng cư cơ bản

Nền văn hoá Việt Nam được tạo dựng trên cơ sở của nền văn minh nông nghiệp Cuộc sống của người Việt Nam gắn bó với làng quê Hình ảnh làng với luỹ tre xanh, cây đa, giếng nước, sân đình đã trở nên rất thân thuộc trong

tâm hồn người Việt Nam Lật lại những trang sử của ngành kiến trúc Việt Nam, người ta thấy rằng kiến trúc Việt Nam ra đời rất sớm, có thể đã xuất hiện từ thời vua Hùng dựng nước, cách nay khoảng bốn ngàn năm Làng xóm cũng xuất hiện vào thời kỳ này

Làng Việt Nam là sự tích hợp của những gia đình với nhiều phương thức

và quan hệ khác nhau, ít thì dăm bảy chục, nhiều thì vài trăm hộ, có quỹ đất, tín ngưỡng và phong tục tập quán riêng Làng là sự liên kết chặt chẽ dòng họ, giáp phe, phường hội… Các nhà kiến trúc cho rằng làng xã Việt Nam có tính quần thể cao, có kiểu kiến trúc đơn giản nhẹ nhàng phù hợp với khí hậu và tập quán của người Việt Nam Làng luôn được bao quanh bằng những luỹ tre xanh Sau luỹ tre xanh là những mái nhà tranh ấm cúng, nơi cưu mang che chở cho con người Làng Việt là một thành tố quan trọng trong cơ cấu xã hội Việt Nam, nổi lên là gia đình (nhà) – làng – nước, với hai đặc trưng cơ bản là tính cộng đồng và tính tự trị

Văn hóa làng Việt Nam là hiện tượng lịch sử cũng là hiện tượng dân tộc Văn hóa làng vốn có từ ngàn xưa nhưng vẫn tồn tại đến ngày nay với sự ngưng kết đậm đặc biểu hiện trong lối sống, phong tục tập quán, kho tàng văn hóa dân gian, tín ngưỡng – tôn giáo…Văn hóa làng còn chứa đựng những giá

trị vật chất đình, chùa, miếu, lũy tre, bến nước, cây đa,…Tất cả “những yếu tố

vật thể và phi vật thể trên không đứng đơn lập, rời rạc mà hòa quyện vào nhau, tích hợp lại thành bản sắc văn hóa làng, lưu truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau như một dòng chảy không bao giờ dứt” [13]

Khi nói về văn hóa làng, các nhà nghiên cứu đã nêu bật được hai đặc trưng cơ bản đó là: Tính cộng đồng và tính tự trị

1.1.1 Làng xã Việt Nam mang tính cộng đồng

Việc tổ chức nông thôn đồng thời theo nhiều nguyên tắc khác nhau tạo

nên tính cộng đồng làng xã Theo giáo sư Trần Ngọc Thêm: “Tính cộng đồng

là sự liên kết các thành viên trong làng lại với nhau, mỗi người đều hướng tới người khác - nó là đặc trưng dương tính hướng ngoại” [4]

Người Việt Nam ta vốn xưa nay quen lối sống tình cảm Mối quan hệ làng xã khiến người ta phải gắn bó với nhau, phải giữ gìn được quan hệ trong

ấm ngoài êm, sống có tình có nghĩa có tình với nhau Chỉ có thế người ta mới

có thể duy trì được sự cố kết của cộng đồng Sự duy trì này không chỉ diễn ra trong những cộng đồng theo huyết thống như gia đình, dòng họ mà ở cả những cộng đồng theo quan hệ láng giềng với nhau: ngõ, xóm, làng, vùng miền…

Mặt khác, tính cộng đồng có vai trò gắn kết các thành viên trong làng lại với nhau thông qua các biểu tượng mang tính truyền thống như cây đa, bến nước, sân đình Hầu hết, mọi làng của người Việt đều hội tụ cả ba biểu tượng này Như vậy, tính cộng đồng đóng một vai trò rất lớn trong đời sống sinh hoạt của người dân làng xã Tính cộng đồng nhấn mạnh vào sự đồng nhất cùng họ là đồng tộc, cùng tuổi là đồng niên, cùng nghề là đồng nghiệp, cùng

quê là đồng hương Do sự đồng nhất giống nhau “cùng hội cùng thuyền” cho

nên mọi người luôn sẵn sàng tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau, coi mọi người trong

cộng đồng như anh em, chị em trong nhà “tay đứt ruột xót”, “chị ngã em

nâng”… Điều đó làm cho các quan hệ tình cảm của các thành viên trong làng

xã thêm gắn bó Đặc biệt trong khó khăn, họ có thể hi sinh cho cộng đồng, trước hết là gia đình, dòng họ, làng xóm sau đó là đất nước Vì vậy đã tạo nên sức mạnh quật cường tính tập thể rất cao, mọi người trong cộng đồng đều gắn

bó tập thể Sự đồng nhất cũng chính là ngọn nguồn của nếp sống dân chủ, bình đẳng bộc lộ trong các nguyên tắc tổ chức nông theo địa bàn cư trú, theo nghề nghiệp, theo giáp

1.1.2 Làng xã Việt Nam mang tính chất tự trị

Cùng với tính cộng đồng, tính tự trị cũng là một đặc trưng gốc rễ trong văn hoá làng của người Việt Tính tự trị nhấn mạnh vào sự khác biệt Đối với làng, biểu tượng truyền thống của tính tự trị là luỹ tre làng Luỹ tre trở thành thành luỹ kiên cố của làng bất khả xâm phạm Đối với người Việt, bên ngoài luỹ tre làng là cả một thế giới khác cho nên có người cả đời không bước ra khỏi luỹ tre làng Do tính chất khép kín dẫn đến làng người Việt luôn mang

trong mình tính bảo thủ, địa phương cục bộ “Trống làng nào làng đấy đánh”,

“Thánh làng nào làng nấy thờ” hay “Ta về ta tắm ao ta, Dù trong dù đục ao

nhà vẫn hơn” Tính tự trị cũng tạo cho người Việt tính gia trưởng tôn ti hay óc

bè phái tư hữu ích kỷ Bởi vậy trong làng, người ta coi trọng tôn ti, họ to họ nhỏ, con trưởng con thứ, tư tưởng thứ bậc, thói gia đình chủ nghĩa Khởi đầu

là sự khác biệt của cộng đồng (làng, họ) này so với cộng đồng (làng, họ) khác

Sự khác biệt – cơ sở của tính tự trị, tạo nên tinh thần tự lập cộng đồng: mỗi làng, mỗi tập thể hoạt động độc lập với tập thể khác, phải tự lo liệu lấy mọi việc Vì phải tự lo liệu, nên con người Việt Nam có truyền thống cần cù, có tính chịu thương chịu khó đầu tắt mặt tối, bán mặt cho đất, bán lưng cho trời

Nó cũng tạo nên nếp sống tự cấp tự túc: mỗi làng tự đáp ứng mọi nhu cầu cho cuộc sống của làng mình; mỗi nhà có vườn rau, chuồng gà, ao cá tự đảm bảo nhu cầu về ăn, có bụi tre, rặng xoan, gốc mít tự đảm bảo nhu cầu về chỗ ở Tóm lại, với đặc trưng vừa mang tính cộng đồng vừa mang tính tự trị cho nên làng của người Việt có tinh thần đoàn kết hỗ trợ lẫn nhau nhưng cũng

luôn khép kín bảo thủ Như vậy: “làng là tổ chức xã hội cơ sở đặc biệt của

người Việt mà từ đó tạo nên tính cách của người Việt, mà một trong những tính cách mạng, tính truyền thống ngàn đời đó chính là ý thức độc lập và lòng yêu nước” [18] Tính cộng đồng làng xóm tạo nên tinh thần đoàn kết toàn dân

Xét một cách sâu xa, tinh thần đoàn kết toàn dân, ý thức độc lập dân tộc và

lòng yêu nước được xuất phát và hun đúc từ truyền thống làng của người Việt Nam

1.2 Tác giả Kim Lân

1.2.1 Cuộc đời

Kim Lân (1920-2007), tên thật là Nguyễn Văn Tài, quê ở làng Phù Lưu,

xã Tân Hồng, huyện Từ Sơn (nay là làng Phù Lưu, phường Đông Ngàn, thị xã

Từ Sơn), tỉnh Bắc Ninh Xuất thân từ một gia đình nghèo, do hoàn cảnh gia đình khó khăn, ông chỉ được học hết bậc tiểu học rồi phải đi làm

Kim Lân bắt đầu viết truyện ngắn từ năm 1941 Tác phẩm của ông được

đăng trên các báo Tiểu thuyết thứ bảy và Trung Bắc chủ nhật Một số truyện (Vợ nhặt, Đứa con người vợ lẽ, Đứa con người cô đầu, Cô Vịa…) mang

tính chất tự truyện nhưng đã thể hiện được không khí tiêu điều, ảm đạm của nông thôn Việt Nam và cuộc sống lam lũ, vất vả của người nông dân thời kỳ

đó

Sớm giác ngộ Cách mạng nên từ năm 1944, Kim Lân đã tham gia Hội Văn hóa Cứu quốc cùng với Nguyên Hồng, Nam Cao (những người bạn thân thiết, đồng tâm của ông) Cuộc kháng Pháp nổ ra, ông tiếp tục có mặt trong

phong trào Văn hoá cứu quốc, công tác ở các báo Chi Lăng (Khu ủy khu XII), Xông pha (Quân đội khu XII), Dân quân Việt Bắc, Hội Văn nghệ

Việt Nam, Báo Văn nghệ

Kim Lân là một trong những hội viên sáng lập Hội Nhà văn ViệtNam Ông gắn bó với nghiệp làm báo, viết văn, và khẳng định mình ở mảng truyện ngắn với những trang viết sâu sắc về làng quê Việt Nam, phản ánh sinh động đời sống tâm tư, tình cảm của người nông dân trong giai đoạn kháng chiến và

sự đổi đời của họ trong cải cách ruộng đất Ông cũng là một trong nhiều nhà

văn có tác phẩm được đưa vào nhà trường giảng dạy từ rất sớm: Vợ nhặt,

Làng

Từ sau năm 1960, hầu như Kim Lân gác bút trên văn đàn Ở tuổi 40 với nghệ thuật viết truyện ngắn bậc thầy, cái việc gác bút của ông được coi là chuyện lạ với mọi người Thay vào việc viết văn, ông làm việc biên tập sách

và đào tạo thế hệ nhà văn trẻ

Sinh thời ông sống tại Hà Nội Nǎm 2001, Kim Lân được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật Ông từ trần năm 2007 tại Bệnh viện Hữu Nghị Hà Nội, sau một thời gian dài chống chọi với căn bệnh hen suyễn, hưởng thọ 87 tuổi

1.2.2 Sự nghiệp

Kim Lân là một trong những cây bút xuất sắc của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam trước và sau cách mạng tháng Tám Ngòi bút của ông luôn hướng

về đề tài nông thôn và nông dân Việt Nam

Trước Cách mạng tháng Tám, Kim Lân là cây bút biết đến với nhiều tác

phẩm được đăng báo như: Đứa con người vợ lẽ, Đứa con người cô đầu, Cô

Vịa… hầu hết các truyện ngắn chỉ mang tính tự truyện, tuy nhiên vẫn phần

nào phản ánh được bức tranh ảm đạm, tiêu điều vùng nông thôn Việt Nam Đặc biệt, Kim Lân được dư luận chú ý nhiều hơn khi đi vào những mảng đề tài tái hiện sinh hoạt văn hóa phong phú ở thôn quê (đánh vật, chọi gà, thả

chim, đi săn…) Các truyện: Đôi chim thành, Con mã mái, Chó săn… kể lại

một cách sinh động những thú chơi kể trên, qua đó biểu hiện một phần vẻ đẹp tâm hồn của người nông dân, những người sống cực nhọc, khổ nghèo nhưng vẫn yêu đời, trong sáng, tài hoa Do đó truyện của Kim Lân giai đoạn này mang tính hiện thực nhưng cũng rất giản dị, dễ hiểu, cảnh sắc và con người trong văn Kim Lân thấm đẫm hồn cốt của vùng quê Kinh Bắc

Sau Cách Mạng tháng Tám, Kim Lân tiếp tục làm báo, viết văn Ông vẫn chuyên về truyện ngắn và vẫn viết về làng quê Việt Nam - mảng hiện thực mà từ lâu ông đã hiểu biết sâu sắc Từ năm 1954, ông lần lượt công tác ở

một số cơ quan văn nghệ Trung ương và tiếp tục sáng tác Một số tác phẩm

chính: Nên vợ nên chồng (tập truyện ngắn, 1955), Con chó xấu xí (tập truyện ngắn, 1962), Hiệp sĩ gỗ, Ông Cản Ngũ (1998) Có thể nhận thấy rằng số

lượng tác phẩm của Kim Lân không nhiều, nhưng Kim Lân đã có những đóng góp tích cực trong đề tài truyện ngắn và đề tài nông nông, những sinh hoạt văn hóa phong phú ở thôn quê Ông viết về mảng hiện thực này bằng tình cảm, tâm hồn của một người vốn là con đẻ của đồng ruộng, của nông thôn Việt Nam

Nhìn chung các truyện ngắn của Kim Lân không đồ sộ nhưng lại rất đặc sắc và khó trộn lẫn Ông là nhà văn có vị trí vững trãi trên thi đàn văn học, đặc biệt để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả qua nhiều thế hệ

Ngoài sáng tác văn học, Kim Lân còn tham gia đóng phim, đóng kịch và đều thành công Một số vai tiêu biểu ông tham gia diễn xuất có thể kể đến:

 Lão Hạc trong phim Làng Vũ Đại ngày ấy

 Lý Cựu trong phim Chị Dậu

 Lão Pẩu trong phim Con Vá

 Cả Khiết trong vở Cái tủ chè của Vũ Trọng Can

 Cụ lang Tâm trong phim Hà Nội 12 ngày đêm

1.3 Đóng góp của Kim Lân về đề tài văn hóa làng trong văn học Việt Nam hiện đại

Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Kim Lân chính là minh chứng

sinh động cho quy luật muôn thuở “quý hồ tinh, bất quý hồ đa” Sự thành

công của một nhà văn không hẳn đo bằng số lượng tác phẩm viết được, in được mà quan trọng hơn là chất lượng nghệ thuật ở sự kết tinh tài năng Hơn mười năm cầm bút, Kim Lân chỉ sáng tác vẻn vẹn hơn ba mươi tác phẩm thế nhưng ông vẫn được xem là một cây bút văn xuôi có tầm vóc lớn lao Điều đặc biệt phải kể đến là chất liệu được sử dụng trong văn chương của ông đó

chính là hơi thở của làng quê Việt, là những nét đẹp về văn hóa, phong tục tập quán Qua những truyện ngắn của mình, Kim Lân giúp cho độc giả có cái nhìn chiều sâu về vốn văn hóa, phong tục, những ngôi chùa cổ kính những con đường làng lát gạch êm ả của tuổi thơ, hay những ngôi đình, ngôi đền với cây đa trăm tuổi đều có chỗ đứng trong văn chương Điều đó đã thể hiện đặc biệt qua giọng văn của ông và làm độc giả say mê thú vị

Kim Lân không phải là nhà văn đầu tiên và duy nhất viết về văn hóa, phong tục Việt Nam Trước ông đã từng có nhiều nhà văn Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng, Thạch Lam… nhưng ở mỗi nhà văn lại chọn cho mình lối đi riêng Người thì viết về thú chơi hoa thưởng rượu của các nhà Nho xưa nay chỉ còn vang bóng Cũng có người viết về văn hóa ẩm thực, nâng nó lên thành yếu tố thẩm mĩ Còn riêng đối với Kim Lân thì ông cũng đóng góp không nhỏ và trong kho tàng văn học, văn hóa dân gian Ngược trở lại dòng lịch sử, ông cho người đọc biết đến những giá trị tinh thần của chốn thôn quê Mỗi trang viết của ông đều nói tới khung cảnh làng quê, nói tới những nét tính cách đặc trưng của người nông dân vùng đồng bằng Bắc Bộ Không gian, thời gian làng quê có lẽ cứ như vậy mà hiện hữu trong từng trang văn Không chỉ vậy Kim Lân là một nhà văn đặc biệt am hiểu về những thú chơi tao nhã của người nông dân Đó là niềm say mê với hát tuồng, hát kép và cả nghệ thuật múa rối nước… hay những trò chơi dân gian như trọi gà, thả chim, đấu vật, đi săn…

Có thể nói Kim Lân là nhà văn “thuần hậu nguyên thủy” những nét đẹp

về văn hóa, phong tục tập quán, lối sống tình làng nghĩa xóm được Kim Lân tìm hiểu một cách tường tận, tỉ mỉ để từ đó giúp cho bạn đọc có cái nhìn chiều sâu về vốn văn hóa dân tộc Qua đó khẳng định Kim Lân đã đóng góp không nhỏ vào kho tàng dân tộc những giá trị đặc sắc về văn hóa, phong tục, để từ

đó hoàn thiện bức tranh sống động chốn làng quê Việt

CHƯƠNG 2 NHẬN DIỆN VĂN HÓA LÀNG VÀ NHỮNG KIỂU NHÂN VẬT ĐẶC

TRƯNG TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN 2.1 Các kiểu loại làng quê Việt

Nếu nói Nguyễn Khuyến là nhà thơ của nông thôn làng quê Việt Nam thì Kim Lân chính là nhà văn của nông thôn làng quê ấy Bởi trong toàn bộ các

sáng tác của Kim Lân luôn có sự hiện diện của một kiểu “thế giới”, một

khoảng trời riêng dường như chỉ có trong văn của ông Đó là thế giới mà nhiều người đã nói tới - Kim Lân là nhà văn của nông thôn Việt Nam Quan sát kỹ bức tranh nông thôn làng quê ấy, người ta còn nhận ra rằng đó không phải là nông thôn làng quê nói chung mà là làng Việt cổ truyền, làng xóm ngụ

cư, làng xóm tản cư của nông thôn Việt Nam trong những năm trước và sau Cách mạng tháng Tám Đây có thể xem như là một cấu trúc không gian đặc thù của nông thôn làng quê với nhiều vẻ đẹp bình dị của con người, của phong tục văn hóa mà bất kỳ ai cũng cảm nhận được Nó đòi hỏi nhà văn phải

có một sự nhạy bén, tinh tế, một cách tinh vi điềm tĩnh, soi ngắm từ nhiều phía, nhiều tầng để cảm nhận

Kim Lân là nhà văn của nông thôn làng quê Việt Nam nói chung, của nông thôn làng quê Bắc Bộ nói riêng, nhà văn được ấp ủ, được nuôi dưỡng và được tưới tắm đời mình từ nhỏ đến lớn giữa cái nôi văn hóa của làng quê ấy

Và đây được xem như một quá trình thấm thấu để hình thành một hồn văn Kim Lân độc đáo Tuy nhiên làng quê trong sáng tạo của Kim Lân lại không được đặc tả hoặc nhấn mạnh cái nét đặc trưng Kinh Bắc, mà nhà văn lại hướng tới không gian làng quê Bắc Bộ nói chung Do đó, thế giới trong truyện Kim Lân về căn bản là thế giới nhìn từ nông thôn làng quê, hay từ một

mô hình “nông thôn làng Việt” mang bản sắc rất riêng Ông tiếp cận làng quê

trên bình diện phong tục sinh hoạt văn hóa cùng với những câu chuyện đời tư,

đời thường sau lũy tre xanh Ở đó, người đọc không thấy được cái lo âu sợ hãi

vì gánh nặng của lệ làng, hủ tục, sưu cao, thuế nặng mà chỉ thấy người nông dân hòa niềm vui vào trong không khí tưng bừng của những lễ hội sinh hoạt văn hóa làng quê để quên hết những lo âu, vất vả của cuộc sống thường ngày Hơn ba mươi truyện ngắn của Kim Lân đều miêu tả hoặc gợi nhắc đến cuộc sống muôn màu, muôn vẻ của người dân quê trong làng mạc, thôn xóm ngày

xưa Từ những truyện ngắn: Đôi chim thành, Con mã mái, Cầu đánh vật, Thƣợng tướng Trần Quang Khải - Trạng vật… đến Làng, Thư phát động,

Bố con ông gác máy bay trên núi Côi Kê, Ông lão hàng xóm… tất cả đều

chứa đựng một không gian làng nói chung mang đậm màu sắc địa phương bởi những yếu tố phong tục, những sinh hoạt văn hóa làng xã gắn liền với những

thú chơi tao nhã, “phong lưu đồng ruộng”, với những buồn vui thế sự, những

số phận, những tâm tình của con người Việt Nam trước và sau Cách mạng tháng Tám nói chung

Làng quê ấy của Kim Lân chính là một làng quê truyền thống ngàn đời, vừa là làng xóm ngụ cư, làng xóm tản cư thời kháng chiến với những biểu hiện cụ thể của nó Không gian làng đi vào trang văn của Kim Lân với tất cả

sự sống động của nó

2.1.1 Làng quê truyền thống

Nhà văn Kim Lân sinh ra và lớn lên ở làng quê Bắc Bộ Ông gắn bó máu thịt với bờ tre, mái rạ, giếng nước, sân đình để rồi sự am hiểu sâu sắc văn hóa làng xã ấy cùng với nhãn quan của một nhà văn đã tạo nên những tác phẩm đặc sắc Khác với các nhà văn cùng thời, Kim Lân đã thể hiện một cái nhìn sâu sắc, toàn diện về nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám Với Kim Lân điều cốt lõi làm nên giá trị của tác phẩm là cái nhìn chiều sâu

văn hóa Ông từng nói: “Đất có lề, quê có thói, văn hóa được tích tụ hàng

nghìn năm, hàng trăm năm Nó tồn tại và phát triển trong mỗi con người, mỗi

gia đình, mỗi làng xã… và từng làng được ghép thành cộng đồng, thành dân tộc, quốc gia…” [1] Chính bởi vậy, ông đi sâu vào tìm kiếm từng ngóc ngách

những yếu tố văn hóa, nét phong tục tập quán độc đáo của làng quê cùng với

đó là sự chiêm nghiệm về cuộc đời và con người Một điểm sáng trong truyện ngắn Kim Lân là ông đã khắc họa thành công làng quê Việt truyền thống Làng quê truyền thống cũng chính là làng quê gốc gác lâu đời, tồn tại

từ đời này qua đời khác, gắn liền với lũy tre làng, với cây đa, giếng nước, sân đình Ở đó là nơi hội tụ của những phong tục tập quán, kiến trúc cổ xưa và lối sống tình nghĩa của con người Lật từng trang viết của Kim Lân ta bắt gặp những nét đặc sắc văn hóa làng quê truyền thống in đậm dấu ấn văn hóa Bắc

Bộ Làng quê truyền thống được nhà văn đề cập, khai thác dưới nhiều góc độ khác nhau, có khi được hiển hiện trực tiếp bằng cái tên, địa danh cụ thể nhưng cũng có khi tồn tại dưới dạng biến thể mang đặc điểm, sắc thái, linh hồn của làng quê

Trước hết là các tên chữ trang trọng do các bậc Nho học của làng đã đặt

ra ngay từ ngày mới lập làng: Làng Trang Liệt, Đại Đình, Hạ Dương trong

(Đôi chim thành) Ngoài ra còn có các địa danh khác xuất hiện trong các truyện ngắn của nhà văn: Đại Sơn, Dưỡng Mông (Chó săn), Cẩm Giang, Từ Sơn, Đình Tràng, Phù Trẩn, Phù Ninh, Đồng Kỵ (Cầu đánh vật), Cổ Pháp Đình Bảng, Bỉnh Hạ, Hàm Long (Thượng tướng Trần Quang Khải - Trạng

vật), chùa Vân Điềm, làng Vân Điềm (Đuổi tà), Trang Liệt, Phủ Từ, Hà

Đông, Yên Thế, Ngân Sơn (Trả lại đòn), Triều Dương, La Hiên, Đình Cả (Nên vợ nên chồng), làng Bính Hạ (Con mã mái)… Những làng quê ấy đều

lưu giữ trong mình những nét đẹp về cảnh quan thiên nhiên, phong tục tập quán ngàn đời Đó là những tên gọi gần gũi, thân quen của làng quê Việt nói chung và của xứ Kinh Bắc quê hương ông nói riêng Cái tên cổ kính của mỗi ngôi làng có thể lấy tên của những vị anh hùng dân tộc để đặt hoặc là cách đặt

tên gắn liền với địa hình, địa lý cư dân của vùng và luôn mang trong mình một ý nghĩa nhất định Trong hầu hết những câu chuyện mà Kim Lân viết đều nhắc đến địa danh của các ngôi làng mà hiện nay vẫn tồn tại qua năm tháng ở Bắc Ninh Như vậy, một điều ta có thể khẳng định được rằng những tên chữ Nho gia trang trọng đã được Kim Lân khéo léo đưa vào trong từng tác phẩm của mình để từ đó làm nổi bật lên nét đẹp truyền thống văn hóa quê hương mình, ngôi làng cổ kính gắn liền với bao kí ức đẹp đẽ về quê hương Kinh Bắc Làng giờ đây hiện lên một cách thuần túy nông thôn, vừa thực, vừa sống động như những gì nó vốn có, điều đó càng chứng tỏ Kim Lân nhà văn của chốn làng quê thuần túy

Thứ nữa, làng quê Việt truyền thống còn thấp thoáng những hình ảnh, ngôi chùa, đình làng, những di tích lịch sử Sự có mặt của những hình ảnh này làm cho bức tranh thôn quê thêm phần chân thực và sinh động Đó là ngôi

chùa cổ Vân Điền trong truyện Đuổi tà được tác giả miêu tả với không gian:

“Tĩnh mịch tôn nghiêm, có thoang thoảng hương trầm của gian tam bảo

Những pho tượng âm thầm trong ánh đèn dầu vàng vọt bóng run run trên vách bởi ngọn gió lọt vào tưởng như đang ngồi ngây ngất thẩm âm” [12,

118] Hay trong truyện Chó săn là cảnh ngôi chùa hoang: “Đó là một ngôi

chùa chơ vơ giữa cánh đồng xung quanh bao bọc bởi một lũy tre trống trải Không có sư trụ trì nên càng đìu hiu, hoang vắng Những cây muỗm sừng sững gieo lá úa đầy trên sân rêu cỏ Mái thì ngói sụt, tường thì long lở ngổn ngang Trong cái không khí vô cùng tĩnh mịch dãy tượng La Hán sứt mẻ ngồi nghiêm trang trong bóng chiều nhờ nhờ tối như một thế giới không có dương

gian” [20] Ở tác phẩm Trả lại đòn ngôi chùa Dận được miêu tả với khung

cảnh thanh bình buồn bã thân quen khi chiều buông…

Để tô đậm cho làng quê truyền thống Việt, Kim Lân khéo léo trong việc đặt tên nhân vật hết sức giản dị Ở nông thôn, với những người nông dân việc

đặt tên người hết sức giản đơn, họ thường mượn tên các dụng cụ sản xuất, đồ dùng sinh hoạt để đặt tên, ví như cái Hái, chị Dao, anh Bát, chị Chén… Họ dựa luôn vào thứ tự trong nhà để gọi: chị Ba, anh Hai, chú Năm, ông Sáu, cụ Tứ… Hoặc dựa vào những đặc điểm bên ngoài của người đó để gọi: Hai Đen,

Tư Mập, Hùng Khèo… Cũng có khi dựa vào nghề nghiệp chức vụ để gọi: Binh Chức, Bá Kiến, Cai Huy… Cách gọi tên trên trở thành thói quen thông dụng tự nhiên ở nông thôn Trong các tác phẩm viết theo khuynh hướng phong tục, Kim Lân đã sử dụng thói quen truyền thống của dân gian để đặt

tên cho các nhân vật như: Văm Lớn, Trưởng Thuận, Cả Chuẩn (Con mã mái), Trạng Sặt, Trạng Kế, Trạch Khô, Quắm Đen, Thằng Quynh (Thượng tướng

Trần Quang Khải - Trạng Vật), ông Cả, anh Tư, Thân (Đứa con người vợ lẽ), Chánh Bảy, Cả Sâm (Trả lại đòn)… cách đặt tên như thế phù hợp với

việc diễn tả phong tục làng quê, quen thuộc dễ gọi, gần gũi

Một điểm nữa chúng ta cần nhận thấy đó là cấu trúc không gian của làng quê truyền thống không phức tạp, nhưng cũng không hề đơn giản đến mức đơn điệu Không gian làng quê trong sáng tác của nhà văn Nam Cao chủ yếu

là không gian mang tính chất khép kín, tù đọng, con người dường như bị bó hẹp trong khuôn khổ chật hẹp, rặng tre, bụi tre, ánh trăng… Còn riêng với Kim Lân, ông đến với làng quê, thiên nhiên cảnh vật một cách tự nhiên nhất, lấy bối cảnh thôn quê để từ đó khởi nguồn cho bức tranh quê truyền thống của người dân Việt

Không gian làng trong tác phẩm Trả lại đòn là khoảng không gian của

làng mạc, cánh đồng lúa chín, rặng tre… “từng cơn gió lướt qua cánh đồng

lúa chín lào xào, đưa một mùi thơm nhẹ nhàng, đặc biệt của nơi thôn dã về vụ này Ở những làng mạc xa xa, sương dâng lên trắng nửa mình tre, làm cho phần ngọn đen sẫm lại Từng tiếng chuông từ gác tam quan chùa Dận buông

ra không trung, vọng xa xa, ngân nga và buồn não nuột.” [12, 93] Đó còn là

không gian của nhà Chánh Bảy rộng rãi bề thế “Đủ cả ao trước vườn sau

Năm gian nhà lim, cửa bức bàn, sừng sững trổi giữa cái xóm nghèo, rúm ró những mái tranh mỏng và khúm núm, gầy guộc Hai dẫy nhà ngang cũng lợp ngói chạy dọc trở xuống, ôm lấy chiếc sân gạch Bát Tràng rộng bát ngát Hai dãy cau chạy thẳng tắp từ nhà trên đến chiếc tường hoa cuối xuân Ở đấy, có một bể nước “xi măng” mui vồng, và bên trên có cây hương nhỏ Bên ngoài dãy tường hoa là vườn cây, có dăm gốc na, vài gốc ổi, một cây chanh tứ thời, xanh tốt rườm rà Gần bờ ao, có hai cây khế: một cây ngọt, một cây chua, và một cây sung quả chi chít, thân ngả xuống mặt ao thành một cái cầu thiên tạo Ở giữa khoảng vườn ấy lại còn kê thêm bốn vực thóc cao lừng lững Vườn sau nhà lại còn rộng rãi gấp mấy Đấy là chỗ nuôi gia súc Có chuồng trâu, cây ăn quả mùa nào thức ấy không thiếu thứ gì” [12, 100] Hình ảnh của

một gia đình giàu có, tiền rương thóc mục, ruộng sâu ao cá, tất cả đều hiện hữu sống động trong không gian làng quê nông thôn thuần túy

Không chỉ có vậy, bối cảnh làng quê còn hiển hiện qua tác phẩm Con

mã mái “mảnh sân đất nhỏ hẹp chạy dài trước ba gian nhà tranh lụp xụp”;

“Giàn thiên lí, chính giữa, thấp lè tè, cành lá xum xuê che chiếc bể cạn thả cá vàng và bốn chậu lan đặt trên đôn sứ cũ kĩ, sứt mẻ: hai chậu Bạch ngọc và hai chậu Nhất điểm Trong bể, kê một hòn non bộ sần sùi, gân guốc; cỏ tóc tiên mọc um tùm giữ một vẻ hoang vu bí mật đối với bọn người sành bé nhỏ, đặt theo điển tích” [12, 49]

Làng quê Việt còn hiện lên với cảnh sống chật chội, nghèo túng, buồn hiu hắt cùng những biến động của đời người Chốn thôn quê yên bình ấy xen lẫn cảnh đời sống chật vật khó khăn, túng thiếu trong bối cảng xã hội đương

thời được Kim Lân miêu tả ở truyện Người kép già “Một làn không khí nhạt

nhẽo bao bọc”; “gian nhà tranh lụp sụp”; “gian nhà ngói cổ”; “mấy ngọn cau đen sẫm in trên nền trời sáng đục Tàu mềm lả là thế mà không hề lay động”

[12, 8] Hay tiếng gió thổi “ào ào trong lá cây Thân cây lắc lư nghiêng ngả

Lá tre, lá găng không biết từ đâu bay rụng tới tấp xuống sân Mây đen từ phía đông lừ lừ tiến lên, che khuất mặt trăng Trời tối sẫm lại” [12, 9] Cứ như

vậy, bức tranh xã hội nông thôn Việt Nam được Kim Lân khắc họa đậm nét, ở

đó tất cả các phương diện

Tài năng Kim Lân còn được thể hiện ở trong các sáng tác viết về nông thôn, làng quê truyền thống được hiện lên qua các phong tục dân gian, có thể

thấy trong các tác phẩm: Con mã mái, Đôi chim thành, Chó săn… Đọc các

truyện ngắn Kim Lân, người đọc được chứng kiến thú chơi thả chim hay chọi

gà, chơi chó săn được tác giả tái hiện tỉ mỉ qua cách miêu tả từ cách nuôi, cách chăm sóc, cách chơi, qua đó thấy được sự quan sát, vốn hiểu biết dày dặn của tác giả về thú chơi dân dã thôn quê Văn hóa làng quê truyền thống còn được thể hiện gián tiếp thông qua thú chơi cổ truyền, tinh thần thượng võ của nhân dân ta, đó là đấu vật, đánh võ Biểu tượng làng không được gọi tên

cụ thể như trên mà được nói đến qua các hoạt động văn hóa của làng, các địa điểm tổ chức hoạt động văn hóa ấy, đó là cái xới vật, xới võ Trong truyện

Thượng tướng Trần Quang Khải - Trạng vật, Kim Lân đã gợi lại không khí

đậm chất văn hóa dân gian của những vùng quê đồng bằng Bắc Bộ vào những dịp lễ hội đặc sắc đầu xuân Đánh vật, đấu võ là phong tục có từ lâu đời được nhân dân yêu thích Nó không chỉ là thú vui mà bên cạnh đó còn là rèn luyện sức khỏe, rèn luyện ý chí con người

Một điểm nữa khi viết về làng quê truyền thống, những thú chơi tao nhã, Kim Lân thường tập trung xoay quanh nét sinh hoạt văn hóa tinh thần của những người dân quê Nhưng rõ ràng đọc sâu, ngẫm kĩ ta mới thấy ẩn đằng sau những câu chữ ấy là khám phá, phát hiện nền giá trị cổ truyền của dân tộc

ta mà trong đó tình cảm của con người hiện lên rất rõ Đó là thú “phong lưu

đồng ruộng” thân thuộc có từ ngàn đời Làng trong truyện ngắn Kim Lân quả

thật là một thực thể sống động ẩn chứa nhiều trữ lượng văn hóa

Thực ra, trong văn chương Việt Nam, không riêng gì Kim Lân sở trường

về các thú chơi tao nhã của người xưa mà còn có nhiều cây bút cự phách khác cũng có sở trường trong lĩnh vực này Mỗi người một vẻ, họ đã làm đẹp thêm cho bản sắc văn hóa của dân tộc mình qua văn chương chữ nghĩa như Nguyễn Tuân, Vũ Bằng… Nếu Nguyễn Tuân đã làm sống lại những nét son xưa của

lịch sử văn hóa Việt Nam qua những thú chơi tao nhã cao đẹp Truyện Hương

cuội là nền nếp gia phong, là cách uống rượu, ngâm thơ, thưởng hoa của các

nhà Nho Hà Nội, rồi đến thú uống trà trong Những chiếc ấm đất, Chén trà

sương rồi Phở Hà Nội… Uống là thế, ăn là thế bên cạnh đó Nguyễn Tuân còn

khắc họa lại nét đẹp văn hóa của người Hà Thành với thú chơi rất văn hóa nữa

là thú viết chữ đẹp của các bậc Nho gia trong Chữ người tử tù…; Vũ Bằng

cũng vậy, ông đã nâng ẩm thực lên thành một nghệ thuật tạo nên những trang

viết xuất thần về Miếng ngon Hà Nội Còn với Kim Lân, ông đến với nét đẹp

văn hóa truyền thống của dân tộc, nhưng cái đẹp đó không phải bắt nguồn từ văn hóa của thành thị, của Hà Nội huyên náo với văn hiến, văn hóa lịch sử lâu

đời mà đó là thú chơi tao nhã “phong lưu đồng ruộng”, bắt nguồn từ cuộc

sống dân dã thôn quê, mảnh đất xứ Kinh Bắc Từ đó, Kim Lân đã giúp người đọc hình dung được những tố chất và vẻ đẹp của con người quê hương ông Những trang viết của ông trở thành những đường chỉ dẫn văn hóa về các ngón

chơi của những cao thủ làng vật (Thượng tướng Trần Quang Khải - Trạng

vật; Ông Cản Ngũ), hay chọi gà (Con mã mái), thả chim (Đôi chim thành),

đi săn (Chó Săn)… Phải quan sát nhiều và tìm hiểu kĩ lưỡng, Kim Lân mới

miêu tả được như thế Qua những trang viết của nhà văn, bạn đọc như được trực tiếp tham dự vào những thú chơi làng quê thật ấn tượng Đó là tinh thần thượng võ, niềm say mê trong những cuộc thi tài đấu trí mang đậm bản sắc

dân gian từ chính cuộc sống, sinh hoạt thường ngày của xứ sở quê hương Biểu tượng về làng quê Việt được nhà văn thể hiện qua những phong tục văn hóa từ ngàn đời Qua đó thể hiện niềm tự hào về văn hóa dân tộc, đồng thời nhà văn cũng cảm nhận được sức mạnh của cộng đồng trong các truyền thống văn hóa đó

Những tục lệ, hủ tục còn tồn tại trong xã hội cũng được đưa vào trong các truyện ngắn Kim Lân Ngô Tất Tố nhà văn tiếp cận đời sống nông thôn từ

bình diện phong tục Trong các phóng sự Việc làng, Tập án cái đình Ngô Tất

Tố đã phơi bày và lên án những thói tục ở nơi góc điếm sân đình Sự tàn nhẫn của những hủ tục đó khiến nhiều người khánh kiệt gia tài, phải bỏ làng đi vì lo

cỗ “vào ngôi”, “cỗ phạt vạ”, cỗ cưới xin, ma chay, cầu cúng… Qua những hủ

tục đó, nhà văn đã bóc trần bộ mặt của giai cấp thống trị nông thôn dựa vào những hủ tục, vào sự dốt nát của người dân quê để bòn rút bóc lột Mặt khác, tác giả cũng cho thấy những thói xấu, thiển cận của người nông dân và sự tha hóa của cuộc sống làng quê trong xã hội thực dân nửa phong kiến Tuy nhiên, việc phản ánh phong tục tập quán chỉ dừng lại ở mức độ nào đó Kế thừa những giá trị cội nguồn dân tộc, Kim Lân cũng đã dùng tài năng của mình với vốn am hiểu sâu sắc về đời sống, văn hóa phong tục Kim Lân cũng đã viết

lên những trang văn về phong tục chốn làng quê Tác phẩm Đuổi tà là một

trong những minh chứng rõ nét nhất về điều này Có thể nói, đây là truyện phản ánh tục lệ cổ truyền của dân tộc - tục đuổi tà đêm ba mươi Tết của người nông dân Tập tục độc đáo được Kim Lân miêu tả trong không khí thiêng liêng đón Tết cổ truyền của dân tộc Đối với người nông dân, việc đuổi tà đầu

năm rất quan trọng vì nó sẽ “ảnh hưởng đến sự thịnh đạt suy vi của cả dân

làng sang năm mới” Cho nên “Dẫu là nhà giàu hay nghèo, ai ai cũng cúng một cách vui vẻ, coi như là bổn phận” [12, 120] Bởi vậy, họ tin tưởng rằng

sau khi đuổi tà thì cuộc sống sẽ bình an, thịnh vượng hơn trong tương lai Vì

thế mà việc đuổi tà đầu năm như một thuần phong mĩ tục mang đậm màu sắc dân gian gắn liền với đời sống tinh thần của người dân quê Nó như một sự gắn kết tình cảm giữa các thành viên trong cộng đồng với một niềm tin thiêng liêng thể hiện ước mơ về cuộc sống tốt đẹp, hạnh phúc trong đời sống tinh thần của người nông dân

Làng quê truyền thống lâu đời được Kim Lân tái dựng một cách đặc sắc Khám phá bức tranh làng quê trong các sáng tác của ông thì chúng ta phải nhìn nó qua lăng kính văn hóa dân tộc với những yếu tố bất biến của thời đại dân tộc Lấy bối cảnh không gian chốn làng quê người đọc phát hiện những nét đẹp về phong tục tập quán, lối sống chan chứa tình người Đó là kết quả trí tuệ, tài năng và sức mạnh của tập thể đồng thời đó còn là nơi gắn kết cộng đồng, nơi tô đậm tình cảm giữa con người với con người, con người với thiên nhiên, với quê hương đất nước Những gì mộc mạc nhất, giản đơn nhất đều từ

từ đi vào trang văn của ông

2.1.2 Làng xóm ngụ cư

Phía ngoài rìa các không gian làng Việt cổ truyền có gốc gác từ lâu đời

đó là không gian của những người dân trong xóm ngụ cư Đây là không gian của bóng đen, của cái chết nặng mùi tử khí, là nơi rìa làng, đầu bãi mom sông, hội tụ những kẻ giang hồ, trộm cướp, làm thuê, dân tự do sinh sống Trong

truyện Đứa con người vợ lẽ nhân vật người mẹ là một người dân ngụ cư Tràng, người vợ nhặt trong Vợ nhặt cũng đều là dân ngụ cư Cả cái xóm của

Tràng ở được gọi là “xóm ngụ cư” Những người như ông Hai trong truyện

ngắn Làng thực chất cũng là thân phận ngụ cư, tuy rằng tình thế ngụ cư trong

kháng chiến có khác đôi chút Bản thân dòng máu Kim Lân cũng có đến một nửa mang dòng máu dân ngụ cư: mẹ ông quê ở Kiến An – Hải Phòng theo chồng về Phù Lưu – Kinh Bắc Và có lẽ vì thế mà thân phận người dân ngụ

cư trở thành một ám ảnh buồn bã trong truyện ngắn của ông Gắn liền với

thân phận ngụ cư là hội tụ những cảnh đời phiêu tán, lưu lạc, ăn nhờ ở đợ, gá nghĩa, những mảnh đời nhỏ bé, bất hạnh…

Nếu không gian trong tác phẩm của Ngô Tất Tố và Nam Cao mang màu sắc tối tăm, ngột ngạt đến bế tắc và hình ảnh người nông dân hiện ra như một nạn nhân của sự áp bức bóc lột dẫn đến con người đánh mất nhân cách Trong

tác phẩm Một bữa no của nhà văn Nam Cao, khi mà cái đói mon men tới gần,

len lách vào từng ngõ nhỏ cuộc đời những người dân lao động Hoàn cảnh bà lão trong truyện khiến người đọc xót thương Bản thân bà vốn đi làm người ở, ban đầu thì người ta thuê bà nhưng tuổi càng cao, sức càng yếu và rồi chẳng

ai thuê bà nữa Đối với bà lão kiếm một chỗ làm người ở không công thật khó khăn Bà như người làm thuê mất giá, trở nên thừa thãi, không còn giá trị sử dụng và được xem là gánh nặng cho người khác Cứ như vậy bà lão bị gạt ra khỏi xã hội, đến những việc làm thấp kém nhất trong xã hội cũng khước từ bà Cái chết mòn như đã được dự báo trước Cái nghèo có thể gây chết người vì đói Và để rồi, cái nghèo làm biến chất đạo đức và hủy hoại nhân cách con người Bà tìm đến con cái Đĩ, đứa cháu duy nhất của bà đang đi làm con ở cho nhà bà phó Thụ, bà đến xin bữa ăn của “nhà giàu”, bị hất hủi, sỉ nhục

nhưng bà vẫn ăn Bà ăn trước sự “lườm với huýt” của chủ nhà, “bà cứ ăn như

không biết gì” Cái dạ dày nhịn đói lâu quá không chịu nổi “một bữa no” ấy

khiến bà đau đớn quằn quặn thêm nửa tháng rồi bà chết [19] Từ câu chuyện

đó ta nhận thấy rằng bối cảnh hiện thực xã hội hiện lên gắn liền bi kịch của con người về giá trị vật chất, tinh thần cũng như sự băng hoại về nhân phẩm vẫn còn hiện hữu trong cảnh đời tối tăm, ảm đạm

Với Kim Lân lại khác, như chúng ta đã thấy, cũng vẫn là không gian ấy không gian cái đói, chết chóc, mùi tử khí, nhưng nó không hề bế tắc Những con người ngụ cư thì dám chống chọi với hoàn cảnh để giữ gìn nhân cách, khẳng định sức sống và quyền sống của chính mình Những con người ấy