NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- TRẦN THU THỦY NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN THU THỦY

NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG

TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN THU THỦY

NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG

TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Hà Văn Đức

LỜI CAM ĐOAN

Ngoài sự hướng dẫn tận tình của PGS.TS Hà Văn Đức, để hoàn thành luận văn này, tất cả ý tưởng, đề tài và nội dung chính của luận văn là do sự nghiên cứu nghiêm túc của tôi

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi có sử dụng các tư liệu tham khảo liên quan đến vấn đề nghiên cứu của mình nhưng chỉ để gợi mở cho tôi các ý tưởng nghiên cứu cũng như tăng thêm tính thuyết phục cho những lập luận của để tài thêm chặt chẽ Khi sử dụng một số trích đoạn, chúng tôi có chú thích một cách cụ thể và

rõ ràng

Kết quả nghiên cứu này không trùng khít với bất kì công trình nghiên cứu nào được công bố trước đó

Tôi xin cam đoan những điều này là sự thật Nếu có vấn đề gì sai phạm, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Học viên

Trần Thu Thủy

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu cũng như hoàn thành luận văn này, cùng với những nỗ lực của bản thân là sự giúp đỡ, động viên của các thầy giáo, cô giáo, gia đình và bạn bè

Lời đầu tiên cho tôi gửi lời cảm ơn đến các thầy, cô giáo trong khoa Văn học – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội Đặc biệt, tôi muốn gửi lời tri ân sâu sắc nhất đến PGS.TS Hà Văn Đức, người đã trực tiếp hướng dẫn và chỉ bảo tận tình cho tôi để hoàn thành luận văn Thạc sĩ này

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã tạo điều kiện giúp đỡ và chia sẻ với tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn Một lẫn nữa tôi xin cảm ơn tất cả mọi người đã dành cho tôi điểm tựa và động lực

về mặt tinh thần để tôi hoàn thành luận văn Thạc sĩ này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 10 tháng 11 năm 2014

Học viên

Trần Thu Thủy

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 8

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1 NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

Error! Bookmark not defined

1.1 Người kể chuyện và các hình thức người kể chuyện trong tác phẩm tự sự

Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái lược về Người kể chuyện trong tác phẩm tự sự Error! Bookmark

not defined

1.1.2 Các hình thức xuất hiện của người kể chuyện trong tác phẩm tự sự Error!

Bookmark not defined

1.1.2.1 Người kể chuyện ngôi thứ nhất với phương thức trần thuật chủ quan hóa

Error! Bookmark not defined

1.1.2.2 Người kể chuyện ngôi thứ ba với phương thức trần thuật khách quan

– chủ quan hóa Error! Bookmark not defined

1.2 Người kể chuyện trong truyện ngắn của Kim Lân Error! Bookmark not

defined

1.2.1 Người kể chuyện ngôi thứ nhất với phương thức trần thuật chủ quan hóa

trong truyện ngắn Kim Lân Error! Bookmark not defined 1.2.1.1 Người kể chuyện ngôi thứ nhất với vai trò là người dẫn chuyện Error!

Bookmark not defined

1.2.1.2.Người kể chuyện ngôi thứ nhất với vai trò vừa là người dẫn chuyện

vừa là một nhân vật Error! Bookmark not defined 1.2.2 Người kể chuyện ngôi thứ ba trong truyện ngắn Kim Lân Error!

Bookmark not defined

1.2.2.1 Người kể chuyện ngôi thứ ba với phương thức trần thuật khách quan hóa Error!

Bookmark not defined

1.2.2.2 Người kể chuyện ngôi thứ ba theo phương thức trần thuật chủ quan hóa

Error! Bookmark not defined

1.2.2.3 Những truyện ngắn mang dấu ấn tự truyện của Kim Lân với sự đồng

hành của người kể chuyện ngôi thứ ba Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 KẾT CẤU TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

Error! Bookmark not defined

2.1 Khái lược về kết cấu trần thuật trong tác phẩm tự sự Error! Bookmark not

defined

2.2 Các hình thức kết cấu trần thuật trong truyện ngắn Kim Lân Error!

Bookmark not defined

2.2.1 Dạng kết cấu trần thuật theo trình tự thời gian trong truyện ngắn Kim Lân

Error! Bookmark not defined

2.2.2 Dạng kết cấu gấp khúc thời gian trần thuật Error! Bookmark not

defined

2.2.3 Dạng kết cấu trần thuật theo dòng tâm trạng nhân vật Error! Bookmark

not defined

2.2.4 Dạng kết cấu trần thuật trùng phức mạch truyện Error! Bookmark not

defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG

TRUYỆN NGẮN KIM LÂN Error! Bookmark not defined

3.1 Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Kim Lân Error! Bookmark not

defined

3.1.1 Khái lược về ngôn ngữ trần thuật trong tác phẩm tự sự Error!

Bookmark not defined

3.1.2 Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Kim Lân Error! Bookmark not

defined

3.1.2.1 Sự thâm nhập của ngôn ngữ đời sống vào trần thuật Error!

Bookmark not defined

3.1.2.2 Ngôn ngữ giàu tính tạo hình Error! Bookmark not defined 3.1.2.3 Câu văn ngắn gọn, mộc mạc Error! Bookmark not defined

3.2 Giọng điệu trần thuật Error! Bookmark not defined

3.2.1 Giọng điệu trần thuật trong tác phẩm tự sự Error! Bookmark not

defined

3.2.2 Giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn Kim Lân Error! Bookmark not

defined

3.2.2.1 Giọng điệu trữ tình sâu lắng Error! Bookmark not defined 3.2.2.2 Giọng điệu dân dã, tự nhiên Error! Bookmark not defined

3.2.2.3 Sự gặp gỡ tự nhiên của giọng điệu người kể chuyện và giọng điệu

nhân vật qua lời nửa trực tiếp tự do Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Kim Lân tên thật là Nguyễn Văn Tài, sinh ngày 1 tháng 8 năm 1920, quê ở làng Phù Lưu, xã Tân Hồng, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh Xuất phát từ niềm yêu

thích nghệ thuật tuồng nên ông đã lấy tên nhân vật tuồng Kim Lân trở thành bút danh của mình từ những năm bốn mươi của thế kỉ trước Kim Lân có một đời sống riêng thua thiệt, ông là con của người vợ thứ ba trong một gia đình bình thường, bị mọi người trong gia đình rẻ rúm Do điều kiện khó khăn, Kim Lân chỉ học hết bậc Tiểu học, rồi vừa làm thợ sơn guốc, thợ sơn mài, khắc tranh bình phong vừa viết văn

Kim Lân đến với văn học xuất phát từ lòng say mê, ham thích Hơn nữa, động lực đến với sáng tạo văn chương nghệ thuật của ông được bắt nguồn từ ý chí vượt lên số phận, “đòi cho mình một thân phận, một nhân phẩm, một chỗ đứng trong cuộc sống bé nhỏ quẩn quanh của quê hương” [34, tr.15] Kim Lân bắt đầu sự

nghiệp bằng truyện ngắn Đứa con người vợ lẽ đăng trên báo Trung Bắc chủ nhật

năm 1942, một tác phẩm mang tính tự truyện Trong những năm 1941 đến năm

1944, ông viết khá đều tay và đăng chủ yếu trên báo Tiểu thuyết thứ bảy và Trung

Bắc chủ nhật Ở giai đoạn sáng tác này, ý thức trách nhiệm của nhà văn đối với Kim

Lân còn mơ hồ nên những tác phẩm của ông thường viết về bản thân và cái mình thích Tuy nhiên, với tấm lòng của người “vốn là con đẻ của đồng ruộng”, Kim Lân

đã hướng ngòi bút vào khung cảnh làng quê với cuộc sống và số phận của người nông dân nghèo khổ, lam lũ, từ đó toát lên giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc

Bên cạnh đó, một số tác phẩm của ông như: Đuổi tà, Ông Cản Ngũ, Đôi chim

thành, Con Mã Mái, Cầu đánh vật…đã tái hiện những sinh hoạt phong phú ở vùng

thôn quê, thể hiện vốn hiểu biết tường tận, sự trân trọng của nhà văn với những giá trị văn hóa truyền thống Sau Cách mạng tháng Tám, Kim Lân ý thức hơn về trách nhiệm của mình đối với cuộc sống và xã hội, ông tiếp tục viết về làng quê Việt Nam, tiếp tục viết về những cảnh đời khốn khó, tội nghiệp, nhưng hơn hết là sự đổi đời của người nông dân nhờ cách mạng Kim Lân đã sáng tạo ra những tác phầm có

giá trị như Làng, Bố con ông gác máy bay trên núi Côi Kê, Vợ nhặt,… với những

thay đổi tình cảm, nhận thức, sự đổi đời của người nông dân trong cải cách ruộng đất và tham gia hoạt động cách mạng

Truyện ngắn là một thể loại thuộc phương thức tự sự Về phương diện nội

loại này là sự kết tinh cao của ngôn từ Cách kể chuyện trong truyện ngắn khác so với tiểu thuyết bởi tính cô đọng, súc tích của đặc trưng thể loại Dung lượng ngắn là một thế mạnh đồng thời cũng đòi hỏi những sáng tạo của nhà văn, nhất là sáng tạo trong nghệ thuật trần thuật đảm bảo cho sự hấp dẫn và tác động mạnh mẽ của truyện ngắn Vì vậy, tìm hiểu nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn qua tác phẩm của những nhà văn thành công là hướng đi có nhiều ý nghĩa

Kim Lân là nhà văn chuyên viết truyện ngắn và là cây bút viết truyện ngắn vững vàng Trong cả hai giai đoạn sáng tác trước và sau Cách mạng tháng Tám, Kim Lân viết không nhiều nhưng ở giai đoạn nào ông cũng có tác phẩm hay Như lời nhận xét độc đáo, sắc sảo về truyện ngắn Kim Lân của nhà văn Trung Trung

Đỉnh: “Những truyện ngắn Kim Lân thì quả là đặc sắc, tinh vi, ranh mãnh, dồn nén

và cả đáo để nữa” [34, tr.645] Chính vì vậy, truyện ngắn của Kim Lân luôn hấp

dẫn và thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Tuy nhiên, vấn đề nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Kim Lân đòi hỏi được xem xét trên tinh thần khoa học và toàn diện hơn để hiểu rõ tài năng và đóng góp của nhà văn trong tiến trình hiện đại hóa văn xuôi nghệ thuật tiếng Việt

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Kim Lân là nhà văn gần gũi, quen thuộc với công chúng trong nhiều thập kỉ qua Tuy nhiên các công trình nghiên cứu về truyện ngắn của Kim Lân chưa nhiều Hơn nữa các công trình nghiên cứu về nghệ thuật truyện ngắn của Kim Lân đã được công bố cũng chỉ ở mức độ riêng lẻ, chưa tập trung và hệ thống Trong phạm vi giới hạn của đề tài, chúng tôi sẽ hệ thống những ý kiến nổi bật, những nhận định quan trọng liên quan đến đề tài

2.1 Đánh giá về phong cách nghệ thuật và giá trị chủ đề tư tưởng của truyện ngắn Kim Lân

Nhà văn Nguyên Hồng đã rất chính xác khi đánh giá về phương diện nội dung và mối quan hệ giữa tác phẩm và hiện thực trong văn chương Kim Lân: “Từ giữa những năm 1943 – 1944 ấy, tôi được đọc mấy truyện của Kim Lân Thoạt tiên

tôi chẳng những không để ý mà còn thấy cái tên Kim Lân chương chướng thế nào ấy… Nhưng rồi, chỉ bập vào mấy truyện của anh mà tôi thấy không phải loại ướt át một cách hợm hãi, trái lại nó có cái gì chân chất của đời sống và con người nghèo hèn, khổ đau, giọng văn nhiều rung cảm thắm thiết, đặc biệt là lại gần gũi với mình…” [16, tr.10] Đây có thể xem là ý kiến rất đáng chú ý khi tìm hiểu phong cách nghệ thuật của Kim Lân về nội dung tư tưởng và giọng điệu tác phẩm

Cũng gần với quan điểm trên của nhà văn Nguyên Hồng, nhà nghiên cứu Lại

Nguyên Ân đưa ra nhận xét: “Đọc văn xuôi Kim Lân, ta bắt gặp cái thế giới của

những người thường dân nghèo khổ vốn là hạng “hạ lưu” ở xã hội cũ: Những người nông dân miền xuôi mất nhà mất đất xiêu dạt lên miền ngược, táp vào một xóm chợ bến sông, một góc phố núi hay ven một đồn điền, một xóm trại, tiếp tục vật lộn với miếng sống sơ đẳng hàng ngày Đã có lúc nhà văn gọi những nhân vật thân thuộc ấy của ngòi bút mình là “những đầu thừa đuôi thẹo ở khắp xó xỉnh cuộc sống” Cách gọi giống như là sự tự mệnh danh đầy đau xót của chính các nhân vật

ấy (…) Mạch kể chuyện của Kim Lân dường như bắt rất nhạy vào những cảnh thương tâm: cảnh bỏ nhà xiêu dạt vì công nợ, thuế khóa, cảnh ăn xin, cảnh chết đường chết chợ, cảnh bị áp bức đọa đầy,…” [2, tr.56] Thực vậy, ở những tác phẩm

đầu tay, Kim Lân dường như chưa ý thức phản ánh một vấn đề gì có ý nghĩa hiện thực sâu sắc cả nhưng chất hiện thực cứ toát ra một cách tự nhiên từ những hình tượng nhân vật của ông, vì đó thường là những con người của quê hương ông, ruột thịt với ông, từ cuộc sống lam lũ bần cùng, họ đã trực tiếp bước vào những sáng tác của ông

Năm 1991, Trần Ninh Hồ đưa ra ý kiến nhận xét, đánh giá về truyện ngắn

của Kim Lân: “Tuy tầm vóc, vị trí của mỗi nhà văn một khác, nhwng Kim Lân cũng

là một nhà văn thường đến với ta trong những khoảng chợt nhớ của đời người rất khó diễn đạt thành lời ấy (…) Năm mươi năm, một nửa thế kỉ cầm bút mà chỉ vẻn vẹn có chừng ngót chục truyện ngắn thì quả là ít ỏi Nhưng cũng kỳ lạ thay, mỗi khi lần mở những trang văn ít ỏi ấy, ta lại cảm thấy có một bước ngoặt, một chặng

đar động tới dẫu chỉ bằng sự chạm trổ hết sức khiêm tốn là: truyện ngắn.” [36,

tr.106-107]

Năm 1996 trong lời giới thiệu Tuyển tập Kim Lân, nhà nghiên cứu Lữ Huy

Nguyên có trích dẫn ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn, Lữ

Quốc Văn và Nguyễn Đăng Mạnh: “Hình như những mẫu người ddầu thừa đuôi

thẹo ấy đã gửi một đại diện của họ vào văn học và Kim Lân đã làm việc này một cách đàng hoàng chững chạc” [34, tr.16] Đó là những trang số phận của các đầu thừa đuôi thẹo, được đưa từ các xó xỉnh tối khuất lên mặt trang giấy trắng chất chứa nhân thế, nhân tình hoặc những trang tuy nghiêng về nhiều phía phong tục, trình bày cặn kẽ những thú chơi lành mạnh…, nhưng vẫn biểu hiện một phần vẻ đẹp tâm hồn của một người nông dân trước cách mạng – những người sống vất vả, khổ nghèo nhưng vẫn yêu đời, trong sáng, thông minh, tài hoa” [34, tr.18] “Kim Lân là một nhà tiểu thuyết phong tục hạng nhất của Việt Nam” [34, tr.18-19] Ở ba ý kiến

trên, các nhà nghiên cứu đã rất tinh tế khái quát đặc điểm về nội dung trong truyện ngắn của Kim Lân

Từ các ý kiến này, nhà nghiên cứu Lữ Huy Nguyên bổ sung và nhấn mạnh:

“Tuy nhiên nếu có dịp đọc lại các tác phẩm của Kim Lân mà chủ yếu là truyện ngắn, ta sẽ thấy ông không phải chỉ là đại diện văn học của loại nhân vật đầu thừa đuôi thẹo, ông còn là đại diện văn học sáng giá của những lớp người tài hoa, bặt thiệp, phong lưu riêng thú, chọi gà, thả chim, đấu võ, đánh vật…” [32, tr.16]

Cùng thống nhất với các quan điểm trên, nhà nghiên cứu Hoài Việt đưa ra

nhận xét về hai đề tài chính trong truyện ngắn của Kim Lân: “Chính cái vốn sống

phong phú của ông đã dẫn ông tới với hai đề tài chủ yếu trong nghiệp văn của ông:

- Số phận những người thấp cổ bé họng trong xã hội cũ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hoài Anh (2003), “Kim Lân nhà tiểu thuyết phong tục, sở trường về miêu tả

trạng thái nhân thế”, Tạp chí Văn (số 13), Hội Văn nghệ Tp Hồ Chí Minh

2 Lại Nguyên Ân (1986), “Văn xuôi Kim Lân”, Tạp chí Văn học (số 6), Viện Văn

học - Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam

3 Lại Nguyên Ân (1999), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội

4 Bakhtin M (1992), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết (bản dịch của Phạm Vĩnh

Cư), Trường viết văn Nguyễn Du, Hà Nội

5 Lê Huy Bắc (1998), “Giọng và giọng điệu trong văn xuôi hiện đại”, Tạp chí Văn

học (số 9)

6 Phan Kế Bính (1990), Việt Nam phong tục, Nxb Đồng Tháp

7 Hà Minh Đức (chủ biên) (1994), Nhà văn nói về tác phẩm, Nxb Văn học, Hà Nội

8 Lê Bá Hán (chủ biên) (1992), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

9 Nguyễn Văn Hạnh (2002), Văn học văn hóa – vấn đề và suy nghĩ, Nxb Khoa

học Xã hội, Hà Nội

10 Nguyễn Văn Hạnh, Huỳnh Như Phương (1998), Lý luận văn học – Vấn đề và

suy nghĩ, Nxb Giáo dục, Tp Hồ Chí Minh

11 Hoàng Ngọc Hiến (1999), Năm bài giảng về thể loại, Nxb Giáo dục, Hà Nội

12 Hoàng Ngọc Hiến (2003), Nhập môn văn học và phân tích thể loại, Nxb Đà Nẵng

13 Đỗ Đức Hiểu (2000), Thi pháp hiện đại, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội

14 Nguyễn Thái Hòa (2000), Những vấn đề thi pháp của truyện, Nxb Giáo dục, Hà Nội

15 Trần Ninh Hồ (1991), Một ngày Kim Lân, Văn nghệ (số 34)

16 Nguyên Hồng (1978), Những nhân vật ấy đã sống với tôi, Nxb Tác phẩm mới

17 Nguyễn Khải (2003), Nghề văn cũng lắm công phu, Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh

18 Lê Đình Kỵ (1984), Cơ sở lý luận văn học, Nxb Đại học và trung học chuyên

nghiệp, Hà Nội

19 M.B.Khrapchenco (2002), Những lý luận và phương pháp luận nghiên cứu văn

học, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội