Thế giới nhân vật trong truyện ngắn kim lân

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN VĂN MINH THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC VIỆT NAM HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN VĂN MINH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ

CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC VIỆT NAM

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN VĂN MINH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS-TS ĐOÀN ĐỨC PHƯƠNG

HÀ NỘI – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được

ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Văn Minh

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin dành lời cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo PGS.TS Đoàn Đức Phương, người thầy đã trực tiếp, nhiệt tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành Luận văn này

Tôi xin gửi lời trân trọng cảm ơn tới tất cả các thày giáo, cô giáo trong trường, các thày giáo, cô giáo trong khoa Văn học, trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã cho tôi vốn kiến thức và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt khóa học tại trường, giúp tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp đã luôn sẵn sàng giúp đỡ, chia sẻ với tôi những điều kiện, kiến thức học tập để tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân yêu trong gia đình đã ủng hộ, động viên để tôi hoàn thành Luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả

Nguyễn Văn Minh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, mục đích, phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

5 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NHÂN VẬT VÀ QUAN ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA KIM LÂN Error! Bookmark not defined 1.1 Khái quát về nhân vật Error! Bookmark not defined.

1.1.1 Khái niệm về nhân vật Error! Bookmark not defined 1.1.2 Quan niệm về đặc điểm của nhân vật Error! Bookmark not defined.

1.2 Quan điểm nghệ thuật của nhà văn Kim LânError! Bookmark not defined.

1.2.1 Quan niệm của Kim Lân về con người Error! Bookmark not defined 1.2.2 Quan niệm của Kim Lân về cái đẹp Error! Bookmark not defined 1.2.3 Quan niệm của Kim Lân về việc viết văn Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2 CÁC DẠNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA KIM LÂN Error! Bookmark not defined 2.1 Nhân vật mang thân phận bé nhỏ Error! Bookmark not defined 2.2 Nhân vật mang hồn cốt quê hương Error! Bookmark not defined 2.3 Nhân vật có sức sống tiềm tàng Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA KIM LÂN Error! Bookmark not defined 3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và tình huốngError! Bookmark not defined.

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình Error! Bookmark not defined.

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả tình huống Error! Bookmark not defined.

3.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Miêu tả tâm lí nhân vật qua những biểu hiện bên ngoài Error!

Bookmark not defined.

3.2.2 Miêu tả trực tiếp tâm lí nhân vật Error! Bookmark not defined 3.2.3 Miêu tả tâm lí đời sống nhân vật Error! Bookmark not defined.

3.3 Ngôn ngữ của nhân vật Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Ngôn ngữ độc thoại Error! Bookmark not defined 3.3.2 Ngôn ngữ giàu tính biểu cảm Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 3: Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong đội ngũ nhà văn hiện đại Việt Nam, Kim Lân (1920 - 2007) thuộc một trong nhóm những nhà văn viết tuy không nhiều nhưng lại tạo được nhiều dấu ấn cho người đọc Nhắc đến ông, không những người đọc mà ngay cả bạn văn của ông đều cảm nhận sự gần gũi, thân thiết và nể trọng Tên

tuổi của ông được công chúng biết đến từ năm 1942 khi ông cho đăng Đứa con người vợ lẽ trên báo Trung Bắc chủ nhật Hơn tám mươi năm cuộc đời,

gần sáu mươi năm theo nghiệp văn chương, ông đã để lại khoảng ngoài ba mươi tác phẩm chủ yếu là truyện ngắn, mà tác phẩm nào cũng có một chỗ đứng sâu sắc trong lòng độc giả

Kim Lân thuộc một trong số không nhiều nhà văn luôn có tác phẩm được lựa chọn giảng dạy trong chương trình Ngữ Văn phổ thông qua các thời

kỳ Trước năm 1995, ông có hai tác phẩm được đưa vào chương trình dạy học

là Làng (lớp 9 Phổ thông Cơ sở) và Vợ nhặt (lớp 12 Phổ thông Trung học)

Sau năm 1995, trong chương trình chỉnh lý sách giáo khoa, hai tác phẩm kể trên vẫn được giữ nguyên vị trí tại chương trình giảng dạy ở các khối lớp

Đặc biệt, tác phẩm Vợ nhặt có mặt trong cả ba bộ sách: Văn học 12 chưa phân ban và Ngữ Văn 12 thí điểm ban Khoa học Xã hội và Nhân văn, Ngữ Văn 12 thí điểm ban Khoa học Tự nhiên Hiện nay, khi chương trình Ngữ Văn phổ thông đã có sự thống nhất thì Làng và Vợ nhặt vẫn là các tác phẩm được giảng dạy như trước Vợ nhặt vẫn có mặt trong hai bộ sách Chương trình chuẩn và Chương trình nâng cao Cùng với đó, cái tên Kim Lân và Vợ nhặt

cũng xuất hiện khá thường xuyên trong các đề thi tốt nghệp Trung học Phổ thông và đề thi tuyển sinh Đại học nhiều năm gần đây Có thể thấy, Kim Lân

là một nhà văn luôn có một vị trí quan trọng trong đời sống văn học dân tộc

Trong tác phẩm của Kim Lân, thế giới nhân vật luôn là yếu tố tạo dấu

ấn đặc biệt với bạn đọc Bởi, nhân vật chính là phương tiện để nhà văn khái

2

quát hiện thực đời sống một cách hình tượng, cũng là nơi để họ thể hiện nhận thức của mình về muôn mặt cuộc đời Khi viết truyện, Kim Lân luôn có ý thức tạo dựng nhân vật một cách kỹ lưỡng, sao cho vấn đề truyền tải đến bạn đọc được hiệu quả nhất Bởi vậy, việc tìm hiểu thế giới nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân không chỉ giúp bạn đọc phần nào thấy rõ hơn những thông điệp, tư tưởng của nhà văn về cuộc sống mà còn thấy rõ hơn về tài năng nghệ thuật viết truyện ngắn của ông

Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân để thực hiện Luận văn nghiên cứu của mình

2 Lịch sử vấn đề

Là cây bút viết truyện ngắn, sớm có chỗ đứng vững chãi trên văn đàn dân tộc, cũng là nhà văn được bạn đọc trân trọng và yêu mến trong suốt thời gian qua, Kim Lân và tác phẩm của ông đã trở thành đối tượng bàn luận, nghiên cứu của rất nhiều học giả, độc giả khác nhau Trong phạm vi giới hạn của đề tài, chúng tôi chỉ xin hệ thống một số ý kiến, nhận xét nổi bật về tác giả, tác phẩm của ông

2.1 Những ý kiến, nhận xét về truyện ngắn Kim Lân trước Cách mạng tháng Tám

Trước Cách mạng tháng Tám, Kim Lân đến với làng văn bằng một

loạt các truyện ngắn như: Đứa con người vợ lẽ, Đứa con người cô đầu, Người kép già, Cô Vịa, v.v… Đó là những truyện ngắn viết về đề tài xã hội Nguyên Hồng - người bạn văn của Kim Lân đã nhận xét về những truyện

ngắn Kim Lân thời kì này trong Những nhân vật ấy đã sống với tôi rằng: “Từ

giữa năm 1943- 1944 ấy, tôi được đọc mấy truyện của Kim Lân Thoạt nhiên tôi chẳng những không để ý mà còn thấy cái tên Kim Lân chương chướng thế nào ấy Nhưng rồi, chỉ bập vào mấy truyện của anh mà tôi thấy không phải loại ướt át một cách bợm bãi, trái lại nó có một cái gì chân chất của đời sống

3

và con người nghèo hèn, khổ đau, giọng vãn nhiều rung cảm thắm thiết, đặc biệt lại gần gũi với mình”[19,10] Xuất phát từ mối quan hệ biện chứng giữa hiện thực khách quan - nhà văn - tác phẩm, Nguyên Hồng đã có những nhận xét xuất sắc, chính xác cả về phương diện nội dung, tư tưởng lẫn giọng điệu văn chương của Kim Lân

Văn của Kim Lân có cái gì rất gần gũi, bình dị Đó là văn của một người viết về chính cuộc sống mình, hàng xóm mình Kim Lân viết văn với ý nguyện rất đỗi giản dị như lời nhận xét của nhà nghiên cứu văn học Trần Hữu

Tá trong Từ điển Văn học, tập 1: “Kim Lân quan niệm viết văn như cách đòi

cho mình một nhân phẩm, một chỗ đứng trong cuộc sống nhỏ bé quẩn quanh

của quê hương”[ 54,369]

Trong Nhà văn và tác phẩm trong nhà trường phổ thông (Nhà xuất

bản Giáo dục ấn hành năm 1997), Vũ Dương Quỹ đã nhận xét khá sắc sảo về

nội dung, tư tưởng của truyện ngắn Kim Lân: “Những truyện ngắn Kim Lân

viết trước Cách mạng tháng Tám, bên những thân phận con người lam lũ vất

vả, vẫn phập phồng trái tỉm yêu đời, những mong muốn tuy mơ hồ nhưng da

diết, con người đối xử với nhau bao dung, nhân hậu hơn” [57]

Trước Cách mạng tháng Tám, Kim Lân được đánh giá cao khi viết về mảng đề tài sinh hoạt văn hoá và phong tục làng quê Vũ Bằng khi đọc các truyện của Kim Lân đã khen và khuyên Kim Lân nên viết về thú chơi thôn

quê Các truyện Con Mã mái, Đôi chim thành, Đánh vật, Chó săn lần lượt được đăng trên các báo Trung Bắc chủ nhật và Tiểu thuyết thứ bảy Nhận xét

truyện ngắn viết về đề tài phong tục và thú chơi đồng quê của Kim Lân sau khi so sánh với truyện của các tác giả khác cùng chung đề tài, Nguyễn Đăng Mạnh đã khẳng định rõ: “Văn Kim Lân tỏ ra độc đáo, hấp dẫn hơn khi ông

viết về những cái gọi là “thú đồng quê” hay “phong lưu đồng ruộng” và ông

tiếp tục lí giải: “Sở dĩ có sự hấp dẫn, không phải vì ở đấy, những tập quán ngộ nghĩnh kì lạ, những thú chơi phiền phức, cầu kì được trình bày cặn kẽ, mà

4

chính là nhờ nhà văn đã hiển hiện lên được những con người ở làng quê Việt Nam độc đáo kia, tuy nghèo khổ, thiếu thốn mà vẫn yêu đời” [39,64] Kim

Lân thật may mắn khi được sinh ra và lớn lên từ vùng quê Bắc Ninh, vùng đất

văn vật nổi tiếng xứ Kinh Bắc Chất tài hoa, sự lịch lãm, nề nếp cổ xưa dường như in đậm dâú ấn trong văn chương của ông Đọc truyện ngắn Kim Lân, chúng ta dễ bị cuốn hút bơỉ một thứ chất đồng bằng Bắc bộ kín đáo, dung dị

và chín chắn Truyện ngắn Kim Lân vì thế cũng rất có ích cho những nhà xã hội học muốn nghiên cứu, tìm hiểu về mảnh đất Kinh Bắc giàu truyền thống văn hóa

Trong Tổng tập văn học Việt Nam, Nguyễn Đăng Mạnh một lần nữa

nhận xét tổng quát hơn về đặc điểm truyện ngắn Kim Lân trước Cách mạng tháng Tám và tấm lòng nhân hậu của nhà văn: “Đó là những trang số phận của các đầu thừa đuôi thẹo được đưa từ các xó xỉnh tối khuất lên mặt giấy trắng chứa chất nhân thế, nhân tình, hoặc những trang tuy nghiêng nhiều về phía phong tục, trình bày cặn kẽ những thú chơi lành mạnh nhưng vẫn biểu hiện được một phần vẻ đẹp tâm hồn của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám - những người sống vất vả, khổ nghèo nhưng vẫn yêu đời, trong

sáng, thông minh, tài hoa”[39, 369]

Thành công của Kim Lân chủ yếu là do năng khiếu tài hoa và một vốn

sống tự nhiên mà theo Nguyên Hồng - tác giả cuốn Bước đường viết văn

(năm 1970) đã từng khẳng định đó là một con người luôn luôn: “Một lòng đi

về với đất, với người, với thuần hậu nguyên thuỷ” của cuộc sống nông thôn

trước Cách mạng tháng Tám

2.2 Những ý kiến đánh giá, nhận xét về truyện ngắn Kim Lân sau Cách mạng tháng Tám

Trên báo Văn nghệ số 34 (1991), Trần Ninh Hồ đã có nhận xét thật xúc

động: “Tuy tầm vóc, vị trí mỗi nhà văn một khác nhưng Kim Lân cũng là một nhà văn thường đến với ta trong những khoảng chợt nhớ của đời người khó

5

TÀI LIỆU THAM KHẢO Sách tác phẩm, lý luận, nghiên cứu, phê bình, báo, tạp chí

1 Lại Nguyên Ân (1986), Văn xuôi Kim Lân, Tạp chí Văn học (số 6),

Viện văn học - Uỷ ban khoa học xã hội Việt Nam

2 Lại Nguyên Ân (1998), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học quốc gia, Hà Nội

3 Y Ban (2004), Nhà văn Kim Lân: thuở ấy chúng tôi sống bằng hữu lắm, Báo Giáo dục và thời đại chủ nhật (số 17)

4 Lê Huy Bắc (2008), Cốt truyện trong tự sự, Tạp chí Nghiên cứu Văn học,

số 5

5 Phan Kế Bính (1990), Việt Nam phong tục, Nxb Đồng Tháp

6 Nam Cao (1995), Truyện ngắn chọn lọc, Nxb Văn học, Hà Nội

7 Nguyễn Văn Dân (2004), Phương pháp nghiên cứu văn học, Nxb Khoa

học xã hội, Hà Nội

8 Nguyễn Đăng Điệp (2005), Chân dung các nhà văn hiện đại, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

9 Hà Minh Đức (chủ biên) (1994), Nhà văn nói về tác phẩm, Nxb Văn

học, Hà Nội

10 Hà Minh Đức (chủ biên) (1996), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

11 Lê Bá Hân (chủ biên) (1992), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

12 Khổng Thị Minh Hạnh (2012), Cái nhìn thời gian, không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Kim Lân, Luận văn Thạc sĩ, Đại học Sư phạm Thái

Nguyên

13 Nguyễn Văn Hạnh, Huỳnh Như Phương (1998), Lý luận văn học - vấn

đề và suy nghĩ, Nxb Giáo dục, TP.HCM

14 Nguyễn Thái Hòa (2000), Những vấn đề thi pháp của truyện, Nxb Giáo

6

dục, Hà Nội

15 Tô Hoài (1977), Sổ tay viết văn, Nxb Tác phẩm mói, Hà Nội

16 Tô Hoài (1959), Một số kinh nghiệm viết văn của tôi, Nxb Văn học, Hà

Nội

17 Nguyễn Công Hoan (1959), Nghệ thuật viết truyện ngắn, Báo Văn

nghệ (số 23 - 24)

18 Trần Ninh Hồ (1991), Một ngày Kim Lân, Báo Văn nghệ (số 34)

19 Nguyên Hồng (1978), Những nhân vật ấy đã sống với tôi, Nxb Tác phẩm

mới, Hà Nội

20 Hoàng Ngọc Hiến (1999), Văn học và học văn, Nxb Văn học, Hà Nội

21 Nguyễn Khải (2003), Nghề văn cũng lắm công phu, Nxb Trẻ, TP.HCM

22 Nguyễn Thị Dư Khánh (1995), Phân tích tác phẩm văn học từ góc độ thi pháp, Nxb Giáo dục, TP.HCM

23 Trần Đăng Khoa (1998), Chân dung và đối thoại, Nxb Thanh niên, Hà

Nội

24 Nguyễn Đức Khuông (2008), Đối thoại với các nhà văn có tác phẩm dạy học trong nhà trường, Nxb Giáo dục, Hà Nội

25 Lê Đình Kỵ (1984), Cơ sở lý luận văn học, Nxb Đại học và trung học

chuyên nghiệp, Hà Nội

26 Kim Lân (2004), Tác phẩm chọn lọc, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

27 Kim Lân (2012), Kim Lân tuyển tập, Nxb Văn học, Hà Nội

28 Kim Lân (1996), Tuyển tập Kim Lân, Nxb Văn học, Hà Nội

29 Kim Lân (1962), Con chó xấu xí, Nxb Văn học, Hà Nội

30 Kim Lân (1942), Cô Vịa, Báo Trung Bắc chủ nhật số 135

31 Kim Lân (1984), Chặng đường đi tới, Tạp chí Văn học số 4

32 Phong Lê (2007), Kim Lân, nhà văn của những phận người bé mọn, Tạp chí Sông Hương, số 223, Tháng 09

33 Nguyễn Văn Long, Trần Đăng Xuyền (1999), Tư liệu văn 12 - phần Văn

7

học Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội

34 Phương Lựu (chủ biên), Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc

Trà, La Khắc Hoà, Thành Thế Thái Bình, (2001), Lý luận văn học, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

35 Phương Lựu (2009), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb Đại

học sư phạm, Hà Nội

36 Nguyễn Đăng Mạnh (1983), Nhà văn tư tưởng và phong cách, Nxb Văn

học, Hà Nội

37 Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên) (1986), Các nhà văn nói về văn (tập 2),

Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội

38 Nguyễn Đăng Mạnh (1993), Các tác giả văn học Việt Nam (tập 2), Nxb

Giáo dục, Hà Nội

39 Nguyễn Đăng Mạnh (1994), Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, Nxb Giáo dục, Hà Nội

40 Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên) (1995), Tổng tập Văn học Viêt Nam, (tập

30B), Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

41 Nguyễn Đăng Mạnh (2000), Nhà văn Việt Nam hiện đại chân dung và phong cách, Nxb Trẻ, TP.HCM

42 Nguyễn Đăng Mạnh (2000), Giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam, Nxb

Đại học quốc gia, Hà Nội

43 M.B.Khrapchenco (1978), Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học, Nxb Tác phẩm mới (Hội nhà văn Việt Nam), Hà

Nội

44 Trần Đồng Minh (1994), Bóng tối và ánh sáng trong câu chuyện nhặt

vợ, Tiếng nói tri âm, Nxb Trẻ, TP.HCM

45 Vương Trí Nhàn (2001), Sổ tay truyện ngắn, Nxb Văn nghệ, TP.HCM

46 Hồ Quý Nghĩa (2004), Sức sống trong truyện ngắn Vợ nhặt, Báo Giáo

dục và thời đại, (số 49)