2.2. Những kiểu nhân vật đặc trưng trong truyện ngắn Kim Lân
2.2.2. Nhân vật thượng võ
Vùng quê Kinh Bắc là một miền đất văn hiến, văn vật và nhân tài nảy nở, giàu truyền thống văn hóa. Ngay từ nhỏ Kim Lân đã được sống trong không khí rộn ràng của những đám vật, hội vật, trong âm hưởng mạnh mẽ, thúc giục của tiếng trống vật. Truyền thống văn hóa ấy đã ảnh hưởng và kết tinh trong sáng tác của ông qua tinh thần thượng võ để làm nên vẻ đẹp hào tráng của những đô vật lẫy lừng. Cũng như kiểu nhân vật nghệ sĩ chốn làng quê, Kim Lân đã dành những trang văn khá ấn tượng trong việc xây dựng hình tượng nhân vật thượng võ quê hương. Nói đến mẫu nhân vật này là phải nói đến phong trào đấu vật ở xứ Bắc nước ta. Đây vốn là một trò chơi dân gian thể hiện ước vọng cầu sức khỏe cho con người, về sau môn vật này được thể thức hóa với một số quy tắc trò chơi… Từ đó sinh ra việc thi đấu vào các ngày hội làng, hội xứ. Và cũng nhiều đô vật lừng danh nổi tiếng trong thiên hạ như: đô Voi, đô Nghê, Trạch Khô, Vâm Lớn, Trạng Sặt, Trạng Kế (Thượng tướng Trần Quang Khải - Trạng vật); Quắm Đen, Cản Ngũ, Cả Lẫm (Ông Cản Ngũ)…, toàn là những tay đô có đẳng cấp vượt trội. Bằng việc miêu tả các trận vật căng thẳng, hồi hộp, tràn đầy hứng khởi, với những chiêu vật cao cường, đầy tính nhà nghề, nhà văn đã thể hiện phẩm chất tài ba, dũng khí của các đô vật này. Nhà văn tỏ ra am hiểu nghệ thuật của môn võ.
Chả thế mà ông đưa ra khá nhiều những cách gọi các thế miếng vật theo ngôn ngữ nhà nghề… Rõ ràng, môn vật đã trở thành một phong trào, một thú chơi, một môn thi đấu tràn đầy tinh thần thượng võ, làm nên nét riêng thuộc sinh hoạt văn hóa cổ truyền làng Việt. Con người thượng võ trong sáng tác viết về đề tài nông thôn của Kim Lân là những con người nghèo khổ mà tài giỏi, giàu tinh thần thượng võ, họ là các gương mặt thuộc nhiều thế hệ, nhiều lứa tuổi.
43
Mỗi người một vẻ mỗi người xuất sắc theo một lối, mỗi người giỏi giang theo một kiểu, được thể hiện chân thực, sinh động trong các tác phẩm. Xây dựng kiểu con người thượng võ, Kim Lân tập trung làm nổi bật sức mạnh thế lực và sức mạnh trí tuệ của những đô vật lẫy lừng. Bức chân dung của họ được nhà văn phác họa một cách sinh động, tài tình, đầy ấn tượng với những nét vẽ giàu chất tạo hình như chạm khắc.
Có thể thấy mẫu nhân vật thượng võ được Kim Lân xây dựng với những nét đẹp khỏe khắn, tinh thần chiến đấu hăng say. Điều đó được thể hiện thông qua tác phẩm Ông Cản Ngũ, nhà văn miêu tả tài năng và vẻ đẹp oai phong bệ vệ của các tay đấu. Ông Cản Ngũ là tài năng khác người nức tiếng khắp năm tỉnh đường ngoài xứ Bắc. Chân dung ông được Kim Lân miêu tả không kém phần oai phong, lẫm liệt qua đoạn: “Trên thềm cao ông Cản Ngũ ngồi xếp bằng trên chiếc chiếu đậu trắng cạp điều. Ông ngồi một mình một chiếu;
người ông đỏ như đồng tụ, to lớn, lẫm liệt, nhác trông không khác gì tượng hai ông tướng Đá Rãi ở trong đền. Đầu ông buộc một vuông khăn xanh lục giữ tóc, mình trần, đóng khố bao khăn vát” [12, 225]. Ông Cả Lẫm tài năng, danh tiếng còn lẫy lừng hơn nữa. Tất cả đều gặp gỡ nhau ở hoàn cảnh xuất thân bình dân và niềm say mê với những giá trị văn hóa tinh thần của quê hương đất nước. “Cụ Cả Lẫm hôm nay nom oai phong, lẫm liệt như một lão tướng sắp ra trận. Ông cụ đứng giữa xới, râu tóc bạc phơ, mình trần, đóng một cái khố bao nhồi trấu bằng vóc vàng, xung quanh vắt hai tấm nhiễu xanh nhiễu đỏ, lòa xòa đến gối. Cả người ông lão chắc nịch, xù xì gân guốc như một gốc đa cổ thụ” [12, 230]. Còn với các đô vật thuộc thế hệ sau như: Đô Vựa, Quắm Đen, Tý Trâu lại toát lên vẻ đẹp thông minh tài trí hơn người, cường tráng, dũng mãnh, mau lẹ. Ở tác phẩm Thượng tướng Trần Quang Khải - Trạng vật, Trạng Sặt lại tụ hội sức mạnh phi thường ở : “cặp mắt sáng
44
quắc dưới cặp lông mày lưỡi mác rậm, xếch ngược trên tảng trán dô cao, tỏ ra người cương quyết, có đảm lược và thông minh, tài trí hơn người” [12, 83].
Khi viết về môn vật, ngòi bút của Kim Lân tỏ ra thông thạo và thích thú khi thể hiện sức mạnh về tài nghệ của các đô vật. Trong truyện Thượng tướng Trần Quang Khải - Trạng vật được miêu tả một cách tỉ mỉ. “Bàn tay Sặt vừa đặt lên gáy Trạch Khô, toàn thân hắn rung hẳn lên. Biết gặp phải tay địch thủ ghê gớm, Trạch Khô xuống “nằm bò”. Cái miếng “bò cắm” này, khi nào cùng quá, y mới dùng. Đầu, bụng và chân tay như dán xuống đất. Không một ai bắt nổi. Người ta thường đồn, khi mà Trạch Khô xuống “bò cắm”’ thì dẫu lấy thuổng mà bẩy cũng không lên. Sặt loay hoay bắt bò. Đôi bên xoay xỏa bụi mù cả sới. Từ sáng cho đến đứng bóng, Sặt vẫn chưa làm gì nổi Trạch Khô. Cậu nóng ruột quá. Sau cũng vớ được “tay khố đỉnh”. Cứ thế, Sặt dùng toàn lực nhấc bổng Trạch Khô lên, trước muôn nghìn tiếng hoan hô của mọi người” [12, 86]. Miếng “bò cắm” của Trạch Khô cũng không cứu anh thoát khỏi thất bại trước “thần lực” của Trạng Sặt. Cái “thần lực” ấy, ở truyện Ông Cản Ngũ lại được thể hiện ở một dạng khác. Ông Cản Ngũ được tả:
“ông đứng như cây trồng giữa xới trước những cặp mắt kinh dị của người xem. Còn Quắm Đen thì đang loay hoay gò lưng lại, không sao bê nổi chân ông Cản Ngũ lên. Cái chân tựa như bằng cây cột sắt chứ không phải là chân người nữa. Ông Cản Ngũ vẫn đứng nghiêng mình nhìn Quắm Đen mồ hôi mồi kê nhễ nhại dưới chân. Lúc lâu, ông mới thò tay xuống nắm lấy khố Quắm Đen nhấc bổng anh ta lên, coi nhẹ như ta giơ con ếch có buộc sợi rơm ngang bụng vậy” [12, 226]. Đó là sức mạnh thể chất của những đô vật.
Xây dựng kiểu nhân vật thượng võ, Kim Lân còn phát hiện ra một điểm chung chính là tinh thần trọng danh dự - danh dự cá nhân và danh dự làng. Có thể nói danh dự là một điều đặc biệt quan trọng đối với cá nhân. Một đô vật có thể cảm thấy rất đau khổ nếu như ra sới vật lại bị thua các đô vật khác.
45
Nhưng danh dự cá nhân không bằng danh dự cộng đồng, danh dự của mỗi sân vật, tức là mỗi xứ, mỗi làng. Điều này có thể thấy trong truyện Ông Cản Ngũ, khi nhân vật Quắm Đen bị Cản Ngũ hạ, những người xem và các tay đô khác đều chung một tâm trạng thất bại ê chề. Họ nghĩ: “Keo vật bị người ta đánh bại một cách nhục nhã, cay đắng quá chừng. Người ta đánh mình, coi không bằng đánh với một đứa trẻ con! Quắm Đen, một tay đô tài mạnh vào bậc nhất trong hàng tỉnh mà còn bị đánh thua như vậy thì còn ai là người theo keo đánh nổi được ông Cản Ngũ? Họ cùng cắn chặt môi lại và thở dài” [12, 227].
Nỗi thất bại trở nên nghiêm trọng đến mức tự nhiên tất cả các đô vật già trẻ đều đến nhà cả Lẫm để họp bàn xem ai có thể ra đấu với Cản Ngũ để cứu vãn và bảo toàn danh dự cho làng. Hầu hết ở các trang truyện viết về nhân vật thượng võ, nhà văn Kim Lân đã khai thác rất sâu về cái tinh thần trọng danh dự, tinh thần đua tranh của mỗi sân vật thuộc mỗi một làng trong vùng.
Dĩ nhiên nhà văn ý thức rất sâu sắc vấn đề danh dự trong mối quan hệ với quyền lợi của đất nước và đạo lý làm người. Ở những đô vật lừng danh như Cả Lẫm, như Cản Ngũ bao giờ họ cũng có những ngón hiểm chết người, có thể là miếng độc cuối cùng nhằm hạ gục đối phương. Với những đòn hiểm này, đô vật có thể gây cho đối phương nguy cơ tàn phế, thậm chí dẫn đến cái chết. Nhưng với những người cùng con dân một nước, họ không bao giờ giở những chiêu độc có tính sát hại đối phương như vậy. Các đô vật trong sáng tác của Kim Lân họ đều là những con người trọng đạo lý, hào hiệp, cao thượng, có nghĩa khí, biết phục thiện. Ở bản thân họ luôn tỏa sáng cái tâm, cái đức của người thôn quê nghèo, thật thà, chất phác đáng khâm phục. Ông Cả Lẫm đã có lần hạ gục một đô già, mà cảm thấy trong lòng cứ “áy náy mãi không yên, vừa thương thương, vừa tội tội”. Đặc biệt một khi cụ cả Lẫm đã biết được cái mục đích đi ngao du thiên hạ dưới danh nghĩa đi tranh giải vật để chiêu mộ nghĩa sĩ đánh giặc, lại cộng với con mắt tinh đời của cụ khi phân
46
tích các miếng vật có chủ ý nương tay của Cản Ngũ, nên cụ không trút tổng lực vào cái miếng bí truyền. Đó là một tinh thần thượng võ cao cả, vừa mang tính nhân văn sâu sắc, vừa biểu lộ đồng lòng tinh thần nghĩa khí đánh giặc của các đô vật, của tất cả dân làng. Lòng tự trọng cá nhân, tự trọng làng sẽ là cần thiết, nhưng sẽ không trở nên quan trọng nữa trước lòng trọng danh dự của một người dân nước Việt trước họa kẻ thù. “Tôi cứ nghĩ rằng đã là người đô vật mình, dù ở đâu, ở xứ Đông hay xứ Đoài, xứ Nam hay xứ Bắc, ở đâu cũng là người dân Việt ta cả, cũng là máu đỏ da vàng với nhau, trong cái buổi còn đang nước mất nhà tan này, có nên vì hơn thua một keo vật mà đánh một người nghĩa khí, một người vì dân, vì nước như ông bác đây thành một người tàn phế, bỏ đi được không ?” [12, 235]. Nghĩ như thế nên cụ cả Lẫm vì tình cảm với cộng đồng dân tộc mà chịu thua không nỡ hại ông Cản Ngũ. Một người như cụ Cả Lẫm dừng tay chịu thua một cao thủ trong làng vật thật cao đẹp. Ở những tay võ thượng thặng trong làng như ông Cản Ngũ, cụ Cả Lẫm, đến với hội vật một môn thể thao mang tính cổ truyền của dân tộc không phải vì sự thắng thua, mà vì lòng say mê những phong tục cổ truyền, muốn lưu giữ những nét đẹp văn hóa ấy của dân tộc ta. Những nét đẹp văn hóa ấy là kết quả của sức lực, trí tuệ của cộng đồng, nó gắn kết và tô đậm thêm những tình cảm cao đẹp của con người với con người, con người với quê hương đất nước. Nhà văn Kim Lân miêu tả các đô vật trong một tinh thần thượng võ cao quý, sang trọng, một tư thế văn hóa đáng nể phục.
Như vậy khi viết về nhân vật thượng võ, Kim Lân đã ca ngợi vẻ đẹp của các đô vật, nhà văn khẳng định phẩm chất cao quý, tinh thần thượng võ của con người Việt Nam. Mặt khác, tác giả còn đề cao những giá trị văn hóa cổ truyền, tinh hoa văn hóa của dân tộc, những giá trị được tạo dựng lên từ những con người thôn quê nghèo. Kim Lân không chỉ dừng lại ở một sinh hoạt phong tục thôn dã thuần túy mà ông đã dẫn dắt câu chuyện theo hướng
47
tôn vinh về nét đẹp văn hóa con người ở làng quê ông nói riêng và làng quê Bắc Bộ nói chung. Qua đó, các nhân vật được hiện lên một cách rõ nét mang trong mình phẩm chất, hào hoa, khí cốt của dân tộc, gắn liền với những nét đẹp văn hóa làng quê truyền thống.