Stress Của Kiểm Toán Viên

Stress Của Kiểm Toán ViênStress Của Kiểm Toán ViênStress Của Kiểm Toán ViênStress Của Kiểm Toán ViênStress Của Kiểm Toán ViênStress Của Kiểm Toán ViênStress Của Kiểm Toán ViênTuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu này, tác giả tập trung vào các khía cạnh tiêu cực của stress, cụ thể là những yếu tố gây ra stress và hậu quả bất lợi của nó đối với hành vi và chất l

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN KHÁNH LÂM

STRESS CỦA KIỂM TOÁN VIÊN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC

Hà Nội –2024

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN KHÁNH LÂM

STRESS CỦA KIỂM TOÁN VIÊN

Ngành: Tâm lý học

Mã số: 9.31.04.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS VŨ DŨNG

Hà Nội – 2024

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các dữ liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận án

Trần Khánh Lâm

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ STRESS CỦA KIỂM TOÁN VIÊN 10

1.1.Các nghiên cứu về stress 10

1.2 Các nghiên cứu về stress của kiểm toán viên 15

1.3 Nhận xét các công trình nghiên cứu 19

Tiểu kết Chương 1 22

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ STRESS CỦA KIỂM TOÁN VIÊN 23

2.1 Stress 23

2.2 Kiểm toán viên 32

2.3 Lý luận về stress của kiểm toán viên 46

2.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến stress của kiểm toán viên 62

2.5 Mối liên hệ giữa stress kiểm toán viên và hành vi làm giảm chất lượng kiểm toán 71

2.6 Giả thuyết về các yếu tố ảnh hưởng và mô hình nghiên cứu 76

Tiểu kết chương 2 80

Chương 3: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 81

3.1 Tổ chức nghiên cứu 81

3.2 Phương pháp nghiên cứu 89

Tiểu kết chương 3 100

Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN STRESS CỦA KIỂM TOÁN VIÊN 101

4.1.Thực trạng chung về stress của kiểm toán viên 101

4.2.Biểu hiện cụ thể stress của kiểm toán viên 118

4.3 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến stress của kiểm toán viên 146

4.4 Kết quả phân tích một số trường hợp điển hình 168

Tiểu kết chương 4 178

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 181

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ 194

TÀI LIỆU THAM KHẢO 196

PHỤ LỤC 214

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ISA : International Standards on Auditing – Chuẩn mực Kiểm toán quốc tế

IFAC: International Federation of Accountants – Liên đoàn Kế toán Quốc tế

ISCA: Information Systems Audit and Control Association – Hội kiểm toán và kiểm soát hệ thống thông tin

IIA: The Institute of Internal Auditors - Viện Kiểm toán nội bộ

KTV: Kiểm toán viên

TAPB: Type A Behavior Pattern - Mẫu hành vi Loại A

TBBP : Type B Behavior Pattern - Mẫu hành vi Loại B

Big Four: 4 công ty kiểm toán hàng đầu thế giới (Deloitte, PricewaterhouseCoopers (PwC), Ernst & Young (EY), KPMG

DANH MỤC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ

Bảng 3.1 Đặc điểm của khách thể được khảo sát 83

Bảng 3.2: Mức độ stress cho từng chỉ báo 96

Bảng 3.3: Điểm tổng hợp theo mức độ stress cho cả 5 chỉ báo 96

Bảng 3.4: Mức độ Stress tổng hợp 97

Bảng 4.1 – Phân tích thực trạng stress kiểm toán viên cho cả 5 chỉ báo 101

Bảng 4.2: Thực trạng stress tổng hợp Theo độ tuổi 105

Bảng 4.3: Thực trạng stress tổng hợp Theo giới tính 108

Bảng 4.4: Thực trạng stress tổng hợp Theo vị trí công việc/cấp bậc 111

Bảng 4.5: Thực trạng stress tổng hợp Theo tình trạng hôn nhân 114

Bảng 4.6: Thực trạng stress về mặt cơ thể 118

Bảng 4.7: Thực trạng stress về mặt giấc ngủ 119

Bảng 4.8: Mức độ stress về thực thể 120

Bảng 4.9: Mức độ stress của kiểm toán viên về thực thể Theo biến số giới tính 121

Bảng 4.10: Mức độ stress của kiểm toán viên về thực thể Theo độ tuổi 122

Bảng 4.11: Mức độ stress của kiểm toán viên về thực thể Theo vị trí/cấp bậc công tác 123

Bảng 4.12: Mức độ stress của kiểm toán viên về thực thể Theo hôn nhân 124

Bảng 4.13: Thực trạng stress về mặt nhận thức 126

Bảng 4.14: Mức độ stress của kiểm toán viên về nhận thức 127

Bảng 4.15: Mức độ stress của kiểm toán viên về nhận thức Theo giới tính 128

Bảng 4.16: Mức độ stress của kiểm toán viên về nhận thức Theo độ tuổi 129

Bảng 4.17: Mức độ stress của kiểm toán viên về nhận thức.Theo vị trí công tác 130

Bảng 4.18: Mức độ stress của kiểm toán viên về nhận thức Theo hôn nhân 131

Bảng 4.19: Thực trạng stress về mặt cảm xúc 133

Bảng 4.20: Mức độ stress của kiểm toán viên về cảm xúc 135

Bảng 4.21: Mức độ stress của kiểm toán viên về cảm xúc Theo giới tính 136

Bảng 4.22: Mức độ stress của kiểm toán viên về cảm xúc Theo độ tuổi 137

Bảng 4.23: Mức độ stress của kiểm toán viên về cảm xúc Theo vị trí công tác 138

Bảng 4.24: Mức độ stress của kiểm toán viên về cảm xúc Theo hôn nhân 139

Bảng 4.25: Thực trạng chung stress về mặt hành vi 141

Bảng 4.26: Mức độ stress của kiểm toán viên về hành vi 142

Bảng 4.27: Thực trạng stress của kiểm toán viên về hành vi Theo giới tính 143

Bảng 4.28 : Thực trạng stress của kiểm toán viên về hành vi Theo độ tuổi 144

Bảng 4.29: Thực trạng stress của kiểm toán viên về hành vi Theo vị trí công tác 145

Bảng 4.30: Thực trạng stress của kiểm toán viên về hành vi Theo hôn nhân 146

Bảng 4.31: Kết quả phân tích độ tin cậy thang đo Áp lực công việc (ALCV) 147

Bảng 4.32: Kết quả phân tích độ tin cậy thang đo Áp lực thời gian (ALTG) 147

Bảng 4.33: Kết quả phân tích độ tin cậy thang đo Sự mơ hồ và xung đột (SMH&XĐ) 148

Bảng 4.34: Kết quả phân tích độ tin cậy thang đo hành vi lãnh đạo (HVLĐ) 148

Bảng 4.35: Kết quả phân tích độ tin cậy thang đo hành vi loại A (HVLA) 149

Bảng 4.36: Kết quả phân tích độ tin cậy thang đo Stress 150

Bảng 4.37: Kết quả phân tích độ tin cậy thang đo hành vi làm giảmchất lượng kiểm toán (CLKT) 150

Bảng 4.38: Kết quả tổng hợp kiểm định độ tin cậy thang đo 151

Bảng 4.39: Kết quả kiểm định KMO và Bartlet các biến độc lập 151

Bảng 4.40: Kết quả phương sai trích của thang đo các biến độc lập 152

Bảng 4.41: Kết quả ma trận xoay các thang đo của các biến độc lập 153

Bảng 4.42 - Kết quả kiểm định KMO và Bartlet các biến phụ thuộc 154

Bảng 4.43: Kết quả phương sai trích của các biến phụ thuộc 155

Bảng 4.44 : Kết quả Nhân tố và phương sai trích của các biến phụ thuộc 156

Bảng 4.45: Ma trận hệ số tương quan 157

Bảng 4.46: Kết quả thực hiện hồi quy 159

Bảng 4.47: Kết quả kiểm định tính phù hợp của mô hình 160

Bảng 4.48: Kết quả phân tích phương sai ANOVA 161

Bảng 4.49: Kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu 163

Biểu đồ 4.1: Biểu đồ tần số phân phối chuẩn của phần dư vớibiến phụ thuộc stress 162

Biểu đồ 4.2: Biểu đồ tần số phân phối chuẩn của phần dư với biến phụ thuộc hành vi làm giảm chất lượng kiểm toán 162

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh kinh tế hiện đại, nghề kiểm toán thuộc nhóm nghề nghiệp căng thẳng cao (theo Báo cáo việc làm của Anh Quốc và Hoa Kỳ năm 2023, nhóm ngành nghề tài chính (kiểm toán thuộc nhóm này) thuộc nhóm công việc stress hàng đầu)1 Đồng thời trong bối cảnh biến động kinh tế toàn cầu và đặc biệt tại Việt Nam, nghề kiểm toán đang đối mặt với nhiều thách thức về chất lượng kiểm toán Chất lượng kiểm toán không chỉ đảm bảo tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin tài chính mà còn phản ánh sự ổn định và phát triển của thị trường tài chính Những đặc điểm riêng biệt của nghề kiểm toán, như yêu cầu cao về độ chính xác, trách nhiệm lớn và áp lực thời gian, đã khiến kiểm toán viên dễ rơi vào tình trạng stress

Ngành kiểm toán có những đặc thù riêng, ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ stress của kiểm toán viên Công việc kiểm toán đòi hỏi sự phức tạp và đa dạng, bao gồm kiểm toán báo cáo tài chính, soát xét báo cáo tài chính, kiểm toán dự án hoàn thành, kiểm toán hoạt động, kiểm toán nội bộ và thẩm định giá Điều này yêu cầu kiểm toán viên phải có kiến thức sâu rộng và linh hoạt, liên tục cập nhật các chuẩn mực và quy định pháp lý mới, tạo ra áp lực lớn trong công việc

Khối lượng công việc và áp lực thời gian là những yếu tố chính gây stress Trong mùa cao điểm kiểm toán, kiểm toán viên phải làm việc với cường độ cao để giúp doanh nghiệp hoàn thành báo cáo tài chính, làm thêm giờ và thậm chí làm việc vào cuối tuần

và ngày lễ trong thời gian dài Cường độ công việc cao và sự phức tạp của tài liệu, dữ liệu số ngày càng lớn càng làm gia tăng căng thẳng tinh thần và thể chất

Ngoài ra, kiểm toán viên phải tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực kiểm toán quốc tế, chuẩn mực kiểm toán Việt Nam và các quy định pháp luật khác Sai sót trong kiểm toán có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như bị đình chỉ hành nghề, phạt tiền hoặc kiện tụng pháp lý Trách nhiệm đối với báo cáo tài chính và uy tín nghề nghiệp là nguồn áp lực lớn, yêu cầu sự cẩn trọng và tập trung cao độ

So với các ngành nghề khác, ngành kiểm toán có những điểm khác biệt rõ rệt, tạo ra môi trường làm việc đầy thách thức và căng thẳng Áp lực từ trách nhiệm tài chính và pháp lý, khối lượng công việc lớn và yêu cầu về tính chính xác cao khiến kiểm toán viên phải luôn sẵn sàng đối mặt với stress Mức độ stress cao này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần và thể chất của kiểm toán viên mà còn làm suy giảm chất lượng công việc và uy tín của ngành kiểm toán

Nghiên cứu về stress của kiểm toán viên tại Việt Nam hiện nay là một vấn

đề cấp thiết và mang tính thời sự cao Việc nhận thức và giải quyết vấn đề stress trong nghề kiểm toán không chỉ góp phần nâng cao chất lượng công việc mà còn tạo ra môi trường làm việc lành mạnh hơn cho kiểm toán viên

Nghiên cứu này không chỉ là một vấn đề chuyên môn của tâm lý học mà còn

là một phần không thể thiếu trong quản lý nhân sự hiện đại, phản ánh sự chuyển biến trong cách thức quản lý và chăm sóc nhân viên trong các tổ chức Việc nhận thức và giải quyết vấn đề stress trong nghề kiểm toán không chỉ góp phần nâng cao chất lượng công việc mà còn tạo ra một môi trường làm việc lành mạnh hơn cho kiểm toán viên

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu lý luận và thực trạng stress của kiểm toán viên Việt Nam, các yếu tố ảnh hưởng đến stress của kiểm toán viên, từ đó đề xuất các kiến nghị nhằm cải thiện sức khỏe tinh thần cho kiểm toán viên và nâng cao chất lượng hoạt động kiểm toán

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu này nhằm thực hiện các nhiệm vụ cụ thể để hiểu sâu hơn về stress trong nghề kiểm toán, đặc biệt là trong bối cảnh của Việt Nam Các nhiệm vụ cụ thể bao gồm:

1) Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến stress của kiểm toán viên

2) Xây dựng cơ sở lý luận về stress của kiểm toán viên: định nghĩa các khái niệm

cơ bản, xác định các biểu hiện của stress và phân tích các yếu tố gây ra stress cho kiểm toán viên

3) Đánh giá thực trạng stress của kiểm toán viên tại Việt Nam, xác định thực trạng yếu tố ảnh hưởng đến stress trong nghề kiểm toán ở Việt Nam

4) Đề xuất kiến nghị nhằm cải thiện chất lượng hoạt động kiểm toán, sức khỏe tinh thần cho kiểm toán viên

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Biểu hiện và mức độ stress của kiểm toán viên Stress có thể mang lại cả tác động tiêu cực và tích cực đến hiệu quả công việc, tùy thuộc vào mức độ và cách kiểm soát Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu này, tác giả tập trung vào các khía cạnh tiêu cực của stress, cụ thể là những yếu tố gây ra stress và hậu quả bất lợi của nó đối với hành vi và chất lượng công việc của kiểm toán viên Điều này xuất phát từ thực

tế rằng các biểu hiện tiêu cực của stress, như kiệt sức, mất tập trung và suy giảm hiệu suất công việc, thường xuyên được ghi nhận trong ngành kiểm toán, vốn chịu áp lực cao về thời gian và chất lượng công việc Việc tập trung vào các khía cạnh tiêu cực giúp nghiên cứu đi sâu vào các vấn đề trọng tâm, từ đó đề xuất các giải pháp hiệu quả nhằm giảm thiểu stress, nâng cao sức khỏe tinh thần và hiệu quả công việc của kiểm toán viên Những khía cạnh tích cực của stress, mặc dù quan trọng, sẽ là định hướng nghiên cứu cho các công trình tiếp theo

3.2 Khách thể nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu của luận án bao gồm ba nhóm chính:

Tổng số khách thể nghiên cứu định lượng là 936 người, gồm:

- Kiểm toán viên: khảo sát 906 kiểm toán viên độc lập đang công tác và làm việc tại các doanh nghiệp, chi nhánh cung cấp dịch vụ kiểm toán

- Lãnh đạo doanh nghiệp kiểm toán: khảo sát 20 lãnh đạo của các doanh nghiệp kiểm toán, nhằm thu thập cái nhìn đa chiều về vấn đề

- Các chuyên gia: 10 chuyên gia, nhà nghiên cứu trong lĩnh vực kiểm toán, quản trị nhân sự và tâm lý học sẽ cung cấp kiến thức chuyên môn và phân tích sâu

về đề tài

3.3 Phạm vi nghiên cứu

1) Phạm vi nội dung nghiên cứu:

Luận án này chú trọng nghiên cứu về biểu hiện của stress của kiểm toán viên trong các hoạt động kiểm toán độc lập, cả từ góc độ sinh lý, cảm xúc và hành vi của kiểm toán viên Bên cạnh đó, tác giả cũng khảo sát ảnh hưởng của stress đối với chất lượng công việc kiểm toán

2) Phạm vi khách thể nghiên cứu:

Luận án tập trung vào các kiểm toán viên độc lập (ở các cấp bậc từ trợ lý kiểm toán viên đến giám đốc kiểm toán) hiện đang công tác tại các doanh nghiệp và chi nhánh cung cấp dịch vụ kiểm toán, nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện về vấn đề nghiên cứu

3) Phạm vi địa bàn nghiên cứu:

Đối với phạm vi địa bàn, nghiên cứu được thực hiện tại các doanh nghiệp và chi nhánh kiểm toán đang hoạt động trong khu vực TP Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, hai trung tâm kinh tế lớn, tập trung hơn 80% các doanh nghiệp kiểm toán và có tác động quan trọng đến ngành kiểm toán tại Việt Nam

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Phương pháp luận nghiên cứu

Luận án này áp dụng một cách tiếp cận hệ thống trong việc nghiên cứu, phân tích

và đánh giá vấn đề stress của kiểm toán viên Cụ thể:

Stress được xem xét từ bốn khía cạnh chính: sinh lý, nhận thức, cảm xúc, và hành

vi Các khía cạnh này không tồn tại độc lập mà tác động lẫn nhau, tạo ra một hệ thống phản ứng của cơ thể và tâm trí trước các yếu tố gây stress

Khi phân tích các biểu hiện stress, luận án đã phân loại thành các biểu hiện sinh

lý (mất ngủ, đau đầu), cảm xúc (bất an, cáu giận), nhận thức (khó tập trung, suy giảm trí nhớ), và hành vi (hành vi né tránh, giảm hiệu suất công việc) Từ đó, các yếu tố môi trường như áp lực thời gian, khối lượng công việc, và sự hỗ trợ của tổ chức được đánh giá trong mối quan hệ với từng khía cạnh này

Tiếp cận hệ thống cho phép luận án xây dựng một mô hình nghiên cứu toàn diện

Mô hình này không chỉ tập trung vào các yếu tố riêng lẻ mà còn phân tích cách chúng tương tác để tạo ra stress

Việc sử dụng tiếp cận hệ thống giúp nhận diện các nguyên nhân gốc rễ và các yếu

tố trung gian trong quá trình kiểm toán viên trải nghiệm stress, từ đó đề xuất các biện pháp can thiệp hiệu quả

2) Tiếp cận đa ngành:

Tiếp cận đa ngành là một công cụ quan trọng trong nghiên cứu stress của kiểm toán viên, vì nó cho phép kết hợp nhiều góc nhìn và phương pháp từ các lĩnh vực khác nhau Luận án vận dụng kiến thức và kỹ thuật từ tâm lý học, y học, quản trị nhân

sự, và kiểm toán để cung cấp một cái nhìn đa chiều và sâu sắc

Tiếp cận đa ngành giúp phân tích stress từ nhiều khía cạnh và cấp độ, từ cá nhân đến tổ chức, từ lý thuyết đến thực tiễn Phương pháp này đảm bảo rằng các giải pháp

đề xuất vừa dựa trên cơ sở khoa học (như kiến thức tâm lý và y học) vừa khả thi trong thực tiễn nghề nghiệp (như cải tiến quản lý thời gian trong các công ty kiểm toán)

Khi phân tích mối quan hệ giữa stress và chất lượng kiểm toán, luận án đã sử dụng kiến thức tâm lý học để đánh giá tác động của stress lên nhận thức và hành vi của kiểm toán viên; Phân tích dữ liệu từ quản trị nhân sự để nhận diện các yếu tố tổ

chức góp phần gây stress (như phong cách lãnh đạo, khối lượng công việc); Các tiêu chuẩn kiểm toán để đánh giá tác động của stress lên chất lượng báo cáo tài chính

Tiếp cận đa ngành giúp phân tích stress từ nhiều khía cạnh và cấp độ, từ cá nhân đến tổ chức, từ lý thuyết đến thực tiễn Phương pháp này đảm bảo rằng các giải pháp

đề xuất vừa dựa trên cơ sở khoa học (như kiến thức tâm lý và y học) vừa khả thi trong thực tiễn nghề nghiệp (như cải tiến quản lý thời gian trong các công ty kiểm toán)

3) Tiếp cận tâm lý học hoạt động:

Stress của kiểm toán viên là kết quả của hoạt động nghề nghiệp của kiểm toán viên sinh ra Mặt khác stress lại ảnh hưởng trở lại đến sức khỏe thể chất và tâm lý của kiểm toán viên, qua đó ảnh hưởng đến hiệu quả công việc của kiểm toán viên Nghiên cứu cũng tích hợp nguyên tắc tâm lý học hoạt động, nhấn mạnh vào cách thức

mà stress ảnh hưởng đến các hoạt động chuyên nghiệp của kiểm toán viên, xem xét stress trong mối quan hệ với môi trường làm việc và các tương tác xã hội, nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện về ảnh hưởng của nó đến chất lượng công việc và quyết định của kiểm toán viên

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận án "Stress của kiểm toán viên", các phương pháp nghiên cứu được lựa chọn phù hợp với mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

4.2.1 Phương pháp nghiên cứu văn bản tài liệu

Sử dụng để hiểu rõ hơn về lý thuyết và nghiên cứu trước đây liên quan đến stress của kiểm toán viên Phương pháp này giúp xác định cơ sở lý luận vững chắc cho nghiên cứu, phục vụ cho việc tổng quan các công trình nghiên cứu đã có

4.2.2 Phương pháp điều tra/khảo sát bằng bảng hỏi

Phương pháp điều tra/khảo sát bằng bảng hỏi được thiết kế nhằm đánh giá mức

độ tương tác và ảnh hưởng của stress đến hành vi làm giảm chất lượng công tác kiểm toán Bảng hỏi sẽ thu thập dữ liệu cụ thể từ kiểm toán viên về các yếu tố gây stress

và tác động của stress này đến hành vi và quyết định trong quá trình kiểm toán Thông qua phân tích dữ liệu thu thập được, nghiên cứu sẽ làm rõ mối quan hệ giữa stress và

sự suy giảm chất lượng kiểm toán, từ đó đề xuất các giải pháp hiệu quả để giảm thiểu stress và nâng cao chất lượng kiểm toán

này, nghiên cứu sẽ khai thác những quan điểm, kinh nghiệm và hiểu biết sâu rộng từ những người có chuyên môn trong lĩnh vực kiểm toán, quản trị nhân sự và tâm lý học Phương pháp này giúp bổ sung và làm rõ các dữ liệu định lượng, cung cấp cái nhìn đa chiều và toàn diện về vấn đề nghiên cứu Kết quả từ các cuộc phỏng vấn sâu

sẽ giúp xác định các yếu tố then chốt và đưa ra các giải pháp cụ thể để giảm thiểu stress và cải thiện chất lượng kiểm toán

4.2.4 Phương pháp trắc nghiệm

Phương pháp trắc nghiệm được áp dụng để đánh giá cụ thể các biểu hiện của stress, nhằm xác định mức độ stress của kiểm toán viên trên các khía cạnh thể chất/sinh lý, nhận thức, cảm xúc và hành vi Thông qua các công cụ trắc nghiệm tiêu chuẩn, nghiên cứu sẽ thu thập dữ liệu chi tiết về cách mà stress biểu hiện trong từng khía cạnh của cuộc sống và công việc kiểm toán viên Phương pháp này giúp cung cấp một cái nhìn toàn diện và định lượng về mức độ stress Kết quả từ các trắc nghiệm

sẽ là cơ sở quan trọng để phát triển các biện pháp can thiệp và hỗ trợ kiểm toán viên trong việc quản lý stress và cải thiện hiệu quả công việc

4.2.5 Phương pháp phân tích trường hợp điển hình

Phương pháp phân tích trường hợp điển hình được áp dụng để nghiên cứu các trường hợp cụ thể, giúp hiểu rõ về các yếu tố và cách thức tác động của stress cũng như ảnh hưởng của nó đối với chất lượng công việc kiểm toán Phương pháp này chủ yếu nhằm củng cố và minh chứng thêm cho kết quả từ phương pháp điều tra bảng hỏi đã được thu thập và xử lý dữ liệu bằng SPSS Bằng cách đi sâu vào các tình huống thực tế, phân tích trường hợp điển hình làm phong phú thêm nội dung nghiên cứu, cung cấp các ví dụ cụ thể và sống động về các biểu hiện của stress, tác động của stress lên kiểm toán viên và ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán Những phân tích này sẽ giúp làm rõ hơn các mối quan hệ đã được xác định từ dữ liệu định lượng, cung cấp cái nhìn toàn diện và sâu sắc về vấn đề nghiên cứu

4.2.6 Phương pháp thống kê toán học

Phương pháp thống kê toán học được sử dụng để xử lý và phân tích dữ liệu, đảm bảo tính chính xác và khách quan trong việc rút ra kết luận Phương pháp này chủ yếu sử dụng công cụ SPSS 26 để thực hiện các phân tích tương quan, ANOVA

và các phương pháp thống kê khác Thông qua việc áp dụng các kỹ thuật thống kê tiên tiến, nghiên cứu sẽ xác định mối quan hệ giữa các biến số, đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố stress đến hành vi và chất lượng công việc của kiểm toán viên Kết quả phân tích thống kê sẽ cung cấp cơ sở dữ liệu đáng tin cậy để đề xuất các giải

pháp và kiến nghị nhằm cải thiện sức khỏe tinh thần và nâng cao chất lượng công việc của kiểm toán viên

Chi tiết về các phương pháp nghiên cứu (nghiên cứu văn bản tài liệu, phỏng vấn sâu, trắc nghiệm, phân tích trường hợp điển hình, thống kê toán học ) được trình bày trong Chương 3 của luận án,

4.3 Câu hỏi nghiên cứu

Để hiểu rõ hơn về thực trạng stress mà các kiểm toán viên đang phải đối mặt, các yếu tố gây ra stress và tác động của nó đến chất lượng công việc, luận án này đặt ra các câu hỏi nghiên cứu sau đây:

1) Biểu hiện và mức độ stress của kiểm toán viên là gì?

- Những dấu hiệu và triệu chứng cụ thể nào cho thấy kiểm toán viên đang trải qua stress trong công việc, cuộc sống?

- Mức độ stress của kiểm toán viên được đánh giá như thế nào trên các khía cạnh thể chất/sinh lý, nhận thức, cảm xúc và hành vi?

2) Các yếu tố nào ảnh hưởng đến mức độ stress của kiểm toán viên?

- Những yếu tố cá nhân nào (như đặc điểm tính cách, kinh nghiệm làm việc, giới tính ) có tác động đến stress của kiểm toán viên?

- Các yếu tố tổ chức (như phong cách lãnh đạo, khối lượng công việc…) ảnh hưởng đến stress của kiểm toán viên như thế nào?

- Môi trường làm việc (như điều kiện làm việc, áp lực thời gian, yêu cầu công việc…) có tác động gì đến stress của kiểm toán viên?

3) Mối quan hệ giữa stress và hành vi làm giảm chất lượng kiểm toán là gì?

- Stress ảnh hưởng như thế nào đến hành vi làm giảm chất lượng cuộc kiểm toán của kiểm toán viên trong quá trình kiểm toán?

4) Các biện pháp và chiến lược nào có thể giúp giảm stress và cải thiện sức khỏe tinh thần cho kiểm toán viên?

- Những phương pháp nào có thể được áp dụng để giảm stress trong công việc kiểm toán?

- Các chương trình và chính sách hỗ trợ nào có thể được triển khai trong các công

ty kiểm toán để cải thiện sức khỏe tinh thần cho kiểm toán viên?

- Các giải pháp nào có thể nâng cao chất lượng hoạt động kiểm toán thông qua việc quản lý và giảm thiểu stress?

4.4 Giả thuyết khoa học

Stress sẽ ảnh hưởng đến khả năng nhận thức và xử lý thông tin của kiểm toán viên, dẫn đến sự giảm sút trong việc ra quyết định, suy giảm trí nhớ, và giảm khả năng tập trung

1) Stress sẽ gây ra các phản ứng cảm xúc mạnh mẽ như lo lắng, bất an, trầm cảm, hoặc cảm giác bất lực trong công việc của kiểm toán viên Những thay đổi này trong nhận thức có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả và chất lượng của công việc kiểm toán

2) Stress trong nghề kiểm toán có thể dẫn đến các thay đổi trong hành vi làm việc

và tương tác xã hội: kiểm toán viên có thể trở nên ít hợp tác, tránh giao tiếp,

hoặc thậm chí thể hiện hành vi tránh né trách nhiệm

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

5.1 Đóng góp về mặt lý luận

Stress của kiểm toán viên là một vấn đề còn ít được nghiên cứu ở Việt Nam hiện nay Do vậy, những kết quả nghiên cứu của luận án có đóng góp mới về lý luận và thực tiễn Luận án góp phần bổ sung và làm phong phú thêm một số vấn đề lý luận

về stress của một nhóm xã hội đặc thù – nhóm kiểm toán viên

Luận án đã phân tích khá sâu từ góc độ lý luận những biểu hiện của stress từ góc

độ hoạt động nghề nghiệp với nhiều điểm đặc thù của nghề kiểm toán viên Những đặc điểm đặc thù của nghề kiểm toán đã dẫn tới stress của các kiểm toán viên Kết quả nghiên cứu này cho phép ta hiểu thêm sự phong phú và phức tạp của stress từ góc

vi lãnh đạo, và mẫu hành vi loại A

Một phát hiện khác của luận án là mối liên hệ giữa stress và hành vi làm giảm chất lượng kiểm toán Ở đây yếu tố quản lý stress hiệu quả có thể góp phần cải thiện chất lượng dịch vụ kiểm toán

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Kết quả nghiên cứu đã mở rộng và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về stress trong nghề kiểm toán, đặc biệt nhấn mạnh những yếu tố đặc trưng và mang tính chủ thể của kiểm toán viên Nghiên cứu cung cấp góc nhìn mới mẻ về các yếu tố gây stress, tác động của stress đến hành vi và chất lượng công việc, góp phần xây dựng nền tảng lý thuyết vững chắc cho các nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo về stress trong ngành kiểm toán

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu "Stress của kiểm toán viên" không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin và hiểu biết sâu sắc cho các kiểm toán viên, lãnh đạo công ty kiểm toán, cơ quan quản lý Nhà nước, và các tổ chức nghề nghiệp về cách thức phát triển các chương trình và chiến lược giảm thiểu và quản lý stress

Với việc xác định rõ ràng các yếu tố ảnh hưởng đến stress và tác động của stress đối với chất lượng công việc kiểm toán, luận án này tạo cơ sở cho các nhà nghiên cứu sau này tiếp tục khám phá sâu hơn về mối quan hệ giữa môi trường làm việc, áp lực công việc, sức khỏe tinh thần và hiệu suất, chất lượng làm việc trong ngành kiểm toán Nó có thể mở ra cơ hội để phát triển các mô hình can thiệp và hỗ trợ sức khỏe tâm lý mới, hiệu quả hơn cho ngành nghề này

Ngoài ra, việc nghiên cứu và đánh giá tác động của các biện pháp giảm stress không chỉ giúp cải thiện chất lượng dịch vụ kiểm toán, mà còn góp phần tạo ra một môi trường làm việc lành mạnh hơn, từ đó nâng cao sức khỏe và sự hài lòng nghề nghiệp của kiểm toán viên Điều này, đến lượt mình, sẽ góp phần vào sự phát triển bền vững và tích cực của ngành kiểm toán cả về mặt chất lượng dịch vụ và sức khỏe người lao động

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án có 4 chương: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về stress của kiểm toán viên, Chương 2: Cơ sở lý luận về stress của kiểm toán viên, Chương 3: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu, và Chương 4 Kết quả nghiên cứu thực tiễn về stress của kiểm toán viên

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ STRESS

CỦA KIỂM TOÁN VIÊN

1.1 Các nghiên cứu về stress

Trong lĩnh vực nghiên cứu về stress, đặc biệt là stress trong nghề kiểm toán, có hai hướng tiếp cận nổi bật được quốc tế chú ý: tiếp cận y học và sinh học, phổ biến từ trước thế kỷ 20, và tiếp cận tâm lý học, phát triển mạnh mẽ sau thế kỷ 20

1.1.1 Hướng tiếp cận y học và sinh học về stress

Nhìn lại lịch sử, công trình của Hooke vào năm 1660 là một trong những nền móng đầu tiên cho nghiên cứu về stress Ông đã đưa ra định luật về độ co giãn, mô

tả mối quan hệ giữa "load" - nhu cầu hay áp lực mà con người phải đối mặt, và stress

- tình trạng phản ứng của cơ thể [153] Công trình này mở đầu cho sự hiểu biết rằng stress không chỉ là một trạng thái tâm lý mà còn là kết quả của sự tương tác giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng của cơ thể Các nghiên cứu tiếp theo đã xây dựng trên nền tảng này, khám phá sâu hơn về mối quan hệ giữa các yếu tố bên ngoài và bên trong cơ thể [99], từ đó mở rộng hiểu biết về stress từ góc độ sinh học và xã hội

Một bước ngoặt quan trọng khác trong hướng tiếp cận này là công trình của George Beard (1839-1883) Trong thế kỷ 19, Beard đã nghiên cứu về tác động của

áp lực cuộc sống đến hệ thần kinh, đưa ra khái niệm "Suy nhược thần kinh" Ông

mô tả những biểu hiện như lo âu, mệt mỏi không lý do, và những nỗi sợ vô lý là kết quả của tình trạng này [153] Công trình của Beard không chỉ giúp mô tả các biểu hiện của stress mà còn là bước đầu trong việc hiểu rõ về mối liên hệ giữa stress và sức khỏe tâm thần [16]

Ngoài ra, các công trình của Claude Bernard cũng đóng góp quan trọng trong việc hiểu biết về stress Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì sự cân bằng hài hòa và ổn định giữa môi trường bên trong và bên ngoài cơ thể [124], [182] Bernard cho rằng để duy trì cuộc sống bình thường, cơ thể cần phải giữ được sự ổn định với những biến động của môi trường xung quanh Ông cũng cảnh báo rằng bất

kỳ sự biến động "quá mức" nào cũng có thể gây ra bệnh tật hoặc tử vong [124], [182] Điều này đã mở ra hướng tiếp cận mới trong việc nghiên cứu stress, nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa môi trường, cơ thể và tình trạng sức khỏe

Nhìn chung, các nghiên cứu về stress theo hướng tiếp cận y học và sinh học đã mang lại những hiểu biết sâu sắc về nguồn gốc và ảnh hưởng của stress Khái

niệm về "hao mòn" cơ thể, sự cần thiết của "nhiên liệu" cho cơ thể hoạt động (Doublet, 2000), và mối liên hệ giữa tâm trí và cơ thể là những chủ đề vẫn còn được quan tâm trong nghiên cứu hiện đại Các công trình này không chỉ giúp giải thích nguồn gốc của các bệnh là hệ quả của stress mà còn mở đường cho việc phát triển các phương pháp can thiệp và hỗ trợ hiệu quả hơn trong việc quản lý stress

Ở Việt Nam, đã có một số công trình nghiên cứu về stress theo hướng tiếp cận y học và sinh học Các nghiên cứu này tập trung vào tác động của stress đối với sức khỏe thể chất và tinh thần, cũng như các biện pháp can thiệp để giảm bớt tác động tiêu cực của stress Chẳng hạn, công trình của Tô Như Khuê đã nhấn mạnh vai trò của nhận thức trong việc tạo ra stress và phát triển các phương pháp để giảm bớt stress thông qua cải thiện nhận thức Các nghiên cứu của Phạm Ngọc Rao, Nguyễn Hữu Nghiêm và Đặng Phương Kiệt cũng tập trung vào việc khám phá ảnh hưởng của stress đến cuộc sống hàng ngày và các chiến lược đối phó với stress Nghiên cứu Nguyễn Thu Hà đã phản ánh áp lực công việc cao trong các ngành nghề như quản lý và y tế, và tác động của stress đối với hiệu suất công việc

Nghiên cứu về stress, từ những năm 60 của thế kỷ 20, đã trở thành một lĩnh vực quan trọng trong khoa học y học và sinh lý học, như đã được chứng minh bởi công trình của giáo sư Tô Như Khuê Theo ông, nhận thức đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra stress, một quan điểm sau này được mở rộng và phát triển trong nhiều nghiên cứu khác Trong những năm 80, Phạm Ngọc Rao và Nguyễn Hữu Nghiêm đã

đề cập đến nguy cơ và hậu quả của stress trong xã hội hiện đại, nhấn mạnh vai trò của các yếu tố môi trường bên trong và bên ngoài cơ thể [11] Trong lĩnh vực nghiên cứu

về stress, công trình của Đặng Phương Kiệt đã cung cấp những hiểu biết khoa học cơ bản thông qua các tác phẩm như “Chung sống với căng thẳng” [2] Các tác phẩm này khám phá các khía cạnh khác nhau của stress, từ ảnh hưởng của nó đến cuộc sống hàng ngày đến các chiến lược đối phó với stress Mặt khác, Nguyễn Khắc Viện tập trung vào việc phát triển các phương pháp để giảm bớt hoặc kiểm soát stress, cũng như nghiên cứu về ảnh hưởng của stress đối với sức khỏe tinh thần của người bệnh, như được trình bày trong các công trình nghiên cứu của ông [8]

Vào đầu thế kỷ 21, sự quan tâm đối với stress trong môi trường lao động đã trở nên rõ ràng hơn, như được thể hiện qua nghiên cứu của Nguyễn Thị Thúy Dung

về stress ở các bộ phận quản lý Nghiên cứu này cho thấy mức độ stress cao ở cán

bộ quản lý do yêu cầu công việc, mâu thuẫn trong quan hệ và thiếu đoàn kết nội bộ [6] Nghiên cứu của Nguyễn Thu Hà và Doãn Ngọc Hải về stress nghề nghiệp của

nhân viên y tế cũng phản ánh sự căng thẳng cao do quá tải công việc, cường độ làm việc và áp lực trong giao tiếp với bệnh nhân [4] Nghiên cứu về mối quan hệ giữa stress và hiệu suất công việc đã cho thấy rằng stress làm giảm hiệu suất công việc

và động lực làm việc [5] Điều này cho thấy sự cần thiết của việc quản lý stress trong môi trường làm việc [10] Trong khi đó,Vũ Việt Hằng, Bạch Ngọc Hoàng Ánh đã tập trung vào áp lực công việc của nhân viên cho thấy họ chịu áp lực từ công việc hành chính, khối lượng công việc, vấn đề chuyên môn, và quan hệ với cấp trên, đồng nghiệp và học sinh [1], [15]

1.1.2 Hướng tiếp cận tâm lý học về stress

Trong lĩnh vực nghiên cứu về stress, đặc biệt trong ngành khoa học xã hội,

có một sự dịch chuyển rõ rệt từ tiếp cận y học sang tiếp cận tâm lý học Theo Doublet, stress được hiểu là một hiện tượng đại diện cho sự căng thẳng, suy giảm sức khỏe tinh thần và các vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm lý [71] Các nghiên cứu về stress dưới góc độ tâm lý học chú trọng đến việc khám phá mối quan hệ giữa

áp lực công việc, mệt mỏi và hiệu quả làm việc

Một trong những nghiên cứu tiêu biểu trong lĩnh vực này là của Cannon, cho thấy các ảnh hưởng của stress đối với cơ thể con người như đau đớn, cảm giác đói

và các phản ứng cảm xúc cơ bản khác [51] Cannon đưa ra giả thuyết rằng con người

có khả năng vượt qua stress và các tình trạng đau khổ thông qua việc hiểu biết về

cơ thể Theo ông, cơ thể phản ứng với stress thông qua phản ứng "chiến đấu hoặc

bỏ chạy" (fight or flight), là một cơ chế bảo vệ tự nhiên [67]

Tác giả Meyer (1948) từ góc độ tâm lý xã hội đưa ra quan điểm rằng các

"biến cố" trong cuộc sống như thay đổi nơi định cư, mất mát, sự thành công hoặc thất bại trong công việc đều là nguồn gốc của stress Holmes và Rahe (1967) đã phát triển "Thang đo các sự kiện trong cuộc sống" để ước lượng mức độ stress mà các

sự kiện này gây ra Theo họ, mỗi sự kiện có một "trọng số" riêng, và tổng điểm có thể dùng để đánh giá rủi ro về sức khỏe tinh thần [104]

Các nghiên cứu về sức khỏe tinh thần đã chỉ ra rằng "xung đột bên trong" là nguyên nhân chính của stress (Wittkower, 1974) Hinkle Jr (1974) cũng nhấn mạnh rằng mối quan hệ giữa cá nhân và môi trường xung quanh là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần Các nghiên cứu khác như của Abbott và Hearnshaw chỉ ra rằng "mệt mỏi" là một trong những biểu hiện quan trọng của stress và cần được quan tâm trong các nghiên cứu liên quan đến sức khỏe tinh thần và hiệu quả làm việc [16], [17], [97] Muscio mô tả mệt mỏi không chỉ ở mức độ thể chất mà

còn ở mức độ tinh thần, bao gồm cảm giác mệt mỏi, chán nản và kiệt sức thần kinh Điều này gợi ý rằng quản lý hiệu quả làm việc không chỉ cần tập trung vào cải thiện điều kiện vật lý mà còn cả điều kiện tinh thần của người lao động [147]

Rose (1999) phát triển khái niệm "vệ sinh tinh thần" như một giải pháp để hồi phục tinh thần cho người lao động, đề xuất hai phương pháp gồm tái tổ chức công việc để giảm bớt stress và điều chỉnh hành vi không phù hợp của người lao động Các giải pháp này nhằm ổn định sức khỏe tinh thần và thể chất, góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả làm việc

Kobasa (1979) cũng góp phần vào hiểu biết về stress, cho rằng nhân cách của một cá nhân là yếu tố quan trọng trong việc ứng phó với stress [117] Ông nhấn mạnh vai trò của sự hài hòa giữa cá nhân và các biến cố cuộc sống, cũng như sự ổn định tinh thần trong việc ứng phó với những thách thức Lowery (1987) và Lazarus (2000) đề cập đến các biện pháp ứng phó của cá nhân đối với stress và làm thế nào

sự chủ quan có thể ảnh hưởng đến việc ứng phó với các tình huống căng thẳng [124], [127]

Trong những năm qua, các nhà nghiên cứu Việt Nam đã quan tâm và thực hiện nhiều nghiên cứu về stress từ góc độ tâm lý học Những công trình này đã mang lại những hiểu biết quan trọng về stress trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống, từ giáo dục, y tế đến lao động chuyên nghiệp

Một trong những nghiên cứu tiêu biểu là của Đặng Phương Kiệt với các tác phẩm như “Căng thẳng và đời sống”, “Chung sống với căng thẳng” và “Căng thẳng

và sức khỏe” Các tác phẩm này khám phá các khía cạnh khác nhau của stress, từ ảnh hưởng của nó đến cuộc sống hàng ngày đến các chiến lược đối phó với stress Đặng Phương Kiệt đã cung cấp những hiểu biết khoa học cơ bản về stress và cách thức quản lý stress hiệu quả để duy trì sức khỏe tinh thần và thể chất [2]

Nguyễn Hữu Thụ cũng có những đóng góp quan trọng trong nghiên cứu về nguyên nhân dẫn đến stress trong học tập của sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội Ông xác định ba nhóm nguyên nhân chính gây stress là môi trường học tập, tâm lý

và khả năng ứng phó Nghiên cứu này giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố tâm lý gây stress cho sinh viên và cách thức họ ứng phó với áp lực học tập [12]

Nghiên cứu của Phan Cẩm Phương, Nguyễn Thị Thúy Anh cũng cho thấy mức độ stress cao ở sinh viên, với sự khác biệt giữa giới tính và nguyên nhân từ tình trạng tài chính, sự hài lòng với chuyên ngành học, áp lực học tập, thi trượt và chia

sẻ với gia đình Nhóm tác giả cũng đề cập đến các biện pháp quản lý stress để cải thiện sức khỏe tinh thần của sinh viên [8]

Trần Văn Toản, và Phạm Thị Phương Thức trong nghiên cứu về stress của học sinh trung học phổ thông, nhận định rằng học sinh hiện nay đang đối mặt với nhiều nguồn gây stress như áp lực thi cử, môi trường gia đình và xã hội Tác giả cũng chỉ ra rằng học sinh thiếu các kỹ năng cần thiết để ứng phó với stress [9], [14]

Phạm Thanh Bình đã phát hiện ra rằng học sinh nữ thường chịu stress nặng hơn so với nam giới, và mức độ stress tăng lên với trình độ học vấn cao hơn Điều này cho thấy ảnh hưởng của stress không chỉ liên quan đến môi trường làm việc mà còn đến môi trường giáo dục [3]

Nghiên cứu của Lê Thị Vũ Huyền và Nguyễn Thị Thu Thủy về stress, lo âu, trầm cảm của sinh viên ngành Y và Dược cung cấp những hiểu biết sâu sắc về tác động của stress đối với sinh viên đại học, từ đó góp phần vào sự phát triển của các chiến lược can thiệp và hỗ trợ [13]

Các công trình nghiên cứu khoa học tại Việt Nam theo hướng tiếp cận tâm

lý học về stress đã cung cấp cái nhìn sâu sắc và toàn diện về nguyên nhân, biểu hiện

và cách quản lý stress trong nhiều lĩnh vực khác nhau Những nghiên cứu này không chỉ giúp nâng cao hiểu biết về stress mà còn góp phần vào việc phát triển các chiến lược can thiệp hiệu quả để cải thiện sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống của người dân

Trong lĩnh vực kế toán kiểm toán, Vũ Việt Hằng và Phan Thị Cẩm Linh đã khám phá tác động của trí tuệ cảm xúc đến stress trong công việc của nhân viên kế toán Nghiên cứu cho thấy sự quan trọng của việc quản lý stress và tác động của nó đối với hiệu suất và động lực làm việc [15]

Năm 2021, nghiên cứu của Phạm Quốc Thuần và các cộng sự đã đi sâu vào việc đánh giá áp lực công việc, sự hài lòng trong công việc và quyết định rời bỏ nghề của các kiểm toán viên Nghiên cứu này không chỉ làm sáng tỏ mối quan hệ giữa các yếu tố nghề nghiệp và quyết định rời bỏ công việc mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản

lý stress trong nghề nghiệp này [158]

Tổng quan các nghiên cứu về stress theo hai hướng tiếp cận y học, sinh học

và tâm lý học đã mang lại những hiểu biết sâu sắc về nguồn gốc, biểu hiện và tác động của stress trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong nghề kiểm toán Hướng tiếp cận y học và sinh học tập trung vào các phản ứng sinh lý của cơ thể đối với stress, giúp giải thích mối quan hệ giữa stress và các bệnh lý thể chất Các công trình tiêu

biểu như của các tác giả Hooke, Beard và Bernard đã cung cấp nền tảng vững chắc cho việc hiểu biết về stress từ góc độ sinh học và sức khỏe tâm thần Tại Việt Nam, các nghiên cứu của các tác giả như Tô Như Khuê, Phạm Ngọc Rao và Nguyễn Hữu Nghiêm đã tiếp tục khai thác ảnh hưởng của stress đến sức khỏe và hiệu suất công việc

Hướng tiếp cận tâm lý học, ngược lại, chú trọng vào các yếu tố tâm lý và xã hội, khám phá mối quan hệ giữa stress và sức khỏe tinh thần Các nghiên cứu quốc

tế của các tác giả Cannon, Meyer và Holmes & Rahe đã mở rộng hiểu biết về cách thức các biến cố cuộc sống và mối quan hệ xã hội ảnh hưởng đến stress Trong bối cảnh Việt Nam, Đặng Phương Kiệt, Nguyễn Hữu Thụ và các nhà nghiên cứu khác đã cung cấp cái nhìn chi tiết về nguyên nhân và biện pháp quản lý stress trong các lĩnh vực giáo dục và lao động chuyên nghiệp

Như vậy, các nghiên cứu theo hai hướng tiếp cận này không chỉ giúp làm rõ

cơ chế sinh học và tâm lý của stress mà còn đề xuất các phương pháp can thiệp hiệu quả Những hiểu biết này đóng góp quan trọng vào việc phát triển các chiến lược giảm thiểu stress, nâng cao sức khỏe tinh thần và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân, đặc biệt trong các ngành nghề có áp lực cao như kiểm toán Qua đó, nghiên cứu về stress tiếp tục là một lĩnh vực quan trọng, cần được đầu tư và phát triển để đáp ứng những thách thức ngày càng phức tạp của xã hội hiện đại

1.2 Các nghiên cứu về stress của kiểm toán viên

1.2.1 Những nghiên cứu về đặc điểm hoạt động công việc của kiểm toán viên

Công việc kiểm toán đòi hỏi sự chính xác cao, đồng thời phải tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực và quy định, làm cho nghề kiểm toán trở thành một trong những ngành nghề có mức độ stress cao Khả năng đạt được các tiêu chí và yêu cầu của tổ chức, đặc biệt trong môi trường làm việc cạnh tranh và áp lực, là điểm mấu chốt để đánh giá hiệu quả công việc của kiểm toán viên [37], [151], [169] Hiệu quả công việc của kiểm toán viên không chỉ quyết định sự thành công cá nhân mà còn ảnh hưởng đến uy tín và kết quả kinh doanh của các công ty kiểm toán [112], [135], [169]

Nhiệm vụ chính của kiểm toán viên là đánh giá chất lượng báo cáo tài chính

và bảo đảm tính minh bạch thông tin cho các bên liên quan Tuy nhiên, sự thỏa hiệp trong công việc do áp lực thời gian và stress có thể dẫn đến giảm chất lượng kiểm toán, gây ra hậu quả pháp lý và mất uy tín cho công ty kiểm toán [30], [78] Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa stress và chất lượng công việc của kiểm toán viên, trong đó stress ở mức độ cao gây ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng xét đoán

và phán quyết của họ [26], [55], [115], [135], [169], [190]

Một trong những nguyên nhân chính gây stress trong nghề kiểm toán là áp lực thời gian Áp lực này không chỉ đến từ khối lượng công việc mà còn từ sự kỳ vọng cao về chất lượng và thời gian hoàn thành công việc [59], [110], [115], [135], [141], [161] Điều này thường dẫn đến các hành vi không phù hợp, làm giảm chất lượng công việc và cuối cùng ảnh hưởng đến chất lượng cuộc kiểm toán

Stress không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả công việc của kiểm toán viên mà còn tác động đến sức khỏe tâm thần và thể chất của họ Mức độ stress cao có thể dẫn đến kiệt sức, mất tập trung và giảm khả năng phán đoán, làm suy giảm chất lượng công việc [26], [30], [151], [169] Điều này đặc biệt quan trọng trong nghề nghiệp kiểm toán, nơi mà chất lượng kiểm toán không chỉ ảnh hưởng đến công ty kiểm toán và kiểm toán viên, mà còn tác động đến niềm tin của công chúng vào tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin tài chính

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa stress và hiệu quả công việc của kiểm toán viên cho thấy rằng, trong khi một mức độ stress nhất định có thể kích thích hiệu suất làm việc, stress quá mức lại có thể gây ra hiệu ứng ngược, dẫn đến suy giảm hiệu suất công việc [66], [145], [151] Stress tột độ ảnh hưởng đến khả năng tập trung, phán đoán

và làm suy giảm chất lượng quyết định của kiểm toán viên, làm giảm hiệu quả công việc và chất lượng kiểm toán [34], [55], [115]

Một số nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, áp lực về thời gian, một trong những yếu tố chính tạo nên stress trong nghề kiểm toán, thường dẫn đến việc thỏa hiệp về chất lượng công việc Các kiểm toán viên dưới áp lực thời gian có thể không tuân thủ đầy đủ quy trình và chuẩn mực kiểm toán, từ đó làm suy giảm chất lượng kiểm toán [59], [135], [141], [161]

Hơn nữa, stress còn tác động đến sức khỏe tâm thần và thể chất của kiểm toán viên, ảnh hưởng đến khả năng làm việc và cuộc sống cá nhân của họ Các vấn

đề sức khỏe tâm thần như lo âu, trầm cảm và kiệt sức không chỉ giảm hiệu suất làm việc mà còn ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của kiểm toán viên [26], [30], [169], [190]

Nghiên cứu về stress trong nghề kiểm toán không chỉ giới hạn ở việc xác định nguyên nhân và hậu quả của stress mà còn đề xuất các giải pháp để quản lý stress hiệu quả Việc giảm thiểu và quản lý stress không chỉ giúp cải thiện chất lượng công việc của kiểm toán viên mà còn góp phần vào việc nâng cao chất lượng kiểm toán và bảo vệ niềm tin của công chúng vào ngành nghề này

Như vậy, nghề kiểm toán, với những đặc điểm hoạt động đòi hỏi sự chính

xác cao và tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực và quy định, tạo ra một môi trường làm việc có mức độ stress cao Hiệu quả công việc của kiểm toán viên không chỉ liên quan đến thành công cá nhân mà còn ảnh hưởng đến uy tín và kết quả kinh doanh của công ty kiểm toán Khả năng đánh giá chất lượng báo cáo tài chính và đảm bảo tính minh bạch thông tin cho các bên liên quan là một phần quan trọng của công việc này Stress, đặc biệt ở mức độ cao, có tác động tiêu cực đến khả năng xét đoán và phán quyết của kiểm toán viên, từ đó làm suy giảm chất lượng công việc Một trong những nguyên nhân chính gây stress là áp lực thời gian, dẫn đến thỏa hiệp về chất lượng công việc và cuối cùng ảnh hưởng đến chất lượng cuộc kiểm toán Stress không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả công việc mà còn tác động đến sức khỏe tâm thần và thể chất của kiểm toán viên Mức độ stress cao có thể dẫn đến kiệt sức, mất tập trung và giảm khả năng phán đoán, làm suy giảm chất lượng công việc Điều này đặc biệt quan trọng trong nghề nghiệp kiểm toán, nơi mà chất lượng kiểm toán không chỉ ảnh hưởng đến công ty kiểm toán và kiểm toán viên, mà còn tác động đến niềm tin của công chúng vào tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin tài chính

Nghiên cứu về stress trong nghề kiểm toán không chỉ giới hạn ở việc xác định nguyên nhân và hậu quả của stress mà còn đề xuất các giải pháp để quản lý stress hiệu quả Việc giảm thiểu và quản lý stress không chỉ giúp cải thiện chất lượng công việc của kiểm toán viên mà còn góp phần vào việc nâng cao chất lượng kiểm toán và bảo vệ niềm tin của công chúng vào ngành nghề này

1.2.2 Những nghiên cứu hướng về stress của kiểm toán viên

Nghề kiểm toán được biết đến với độ phức tạp và áp lực cao, đặc biệt liên quan đến việc duy trì chất lượng và độc lập trong công việc Các kiểm toán viên phải đối mặt với nhiều nguồn stress, từ áp lực thời gian đến các yêu cầu về chất lượng và đạo đức nghề nghiệp Áp lực này càng tăng cao vào mùa kiểm toán, khi khối lượng công việc tăng lên nhưng thời gian và ngân sách lại eo hẹp [30], [42], [59], [92], [115], [141], [161]

Stress trong nghề kiểm toán không chỉ ảnh hưởng đến hiệu suất công việc mà còn tác động đến sức khỏe tinh thần và thể chất của các kiểm toán viên Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng mức độ stress cao có thể dẫn đến việc giảm sút khả năng phán đoán và làm suy giảm chất lượng công việc [26], [55], [115], [135], [169], [190]

Một yếu tố quan trọng khác tạo ra stress trong công việc kiểm toán là xung đột lợi ích và mối quan hệ với khách hàng kiểm toán viên có thể phải đối mặt với

bất đồng giữa khách hàng và ý kiến kiểm toán của họ, tạo ra stress liên quan đến xung đột lợi ích và áp lực để duy trì mối quan hệ tốt với khách hàng [22], [112], [145], [161], [169]

Trong môi trường bên trong các công ty kiểm toán, các kiểm toán viên cũng gặp phải các yếu tố gây stress như yêu cầu công việc cao, khối lượng công việc lớn

và nhu cầu đáp ứng thời hạn hoặc ngân sách eo hẹp [66], [135], [190] Môi trường làm việc phân cấp và giám sát chặt chẽ cũng đòi hỏi kiểm toán viên phải tương tác với nhiều người khác nhau, tạo thêm stress do áp lực công việc và mối quan hệ nội

bộ [152], [190] Các nghiên cứu này đã phân tích sâu về stress của kiểm toán viên, một vấn đề chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng tại Việt Nam Mục tiêu là đánh giá tác động của stress đối với kết quả công việc của kiểm toán viên và tìm kiếm các giải pháp để ứng phó hiệu quả với stress, nhằm nâng cao chất lượng công việc và cũng như sức khỏe tinh thần của các kiểm toán viên Trong bối cảnh ngày càng gia tăng

áp lực trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán, việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp quản lý stress trở thành yếu tố quan trọng, không chỉ vì lợi ích của các kiểm toán viên mà còn để duy trì chất lượng và tính độc lập của cuộc kiểm toán

Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, stress ở mức độ vừa phải có thể kích thích hiệu suất làm việc và tập trung vào việc giải quyết vấn đề Tuy nhiên, khi stress vượt qua ngưỡng chịu đựng, nó có thể gây ra các hậu quả tiêu cực như suy giảm khả năng phát hiện sai sót hoặc gian lận và tham gia vào các hành vi không chuyên nghiệp, làm giảm chất lượng kiểm toán [59], [92], [115], [152] Điều này ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh các công ty kiểm toán đối mặt với cạnh tranh giá cả và áp lực để cung cấp dịch vụ phi kiểm toán, gây ra xung đột lợi ích và

áp lực đánh giá [26], [56], [92], [202]

Bên cạnh đó, cấu trúc tổ chức phân cấp của các công ty kiểm toán cũng gây

ra stress cho kiểm toán viên, đặc biệt đối với những người ở vị trí cao hơn, có nhiều trách nhiệm hơn trong việc giám sát và quản lý Điều này có thể tạo ra áp lực đối với các kiểm toán viên cấp dưới, khi họ cố gắng thể hiện và đạt được mục tiêu thăng tiến [130], [135], [190] Sự gia tăng stress do yêu cầu công việc và môi trường làm việc cạnh tranh không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của kiểm toán viên mà còn gây ra sự không hài lòng trong công việc [30], [42], [78], [157], [202] Các nghiên cứu này mở rộng hiểu biết về stress trong nghề kiểm toán và cung cấp cơ sở

để đánh giá tác động của stress đối với hiệu quả công việc của kiểm toán viên Phát hiện từ các nghiên cứu này không chỉ giúp các công ty kiểm toán hiểu rõ hơn về các

nguồn gây stress và cách thức nó ảnh hưởng đến công việc, mà còn hỗ trợ trong việc phát triển các chiến lược quản lý stress hiệu quả Điều này không chỉ góp phần vào việc nâng cao sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống của kiểm toán viên

mà còn đảm bảo chất lượng và tính độc lập của cuộc kiểm toán, qua đó tăng cường niềm tin của công chúng vào ngành nghề này

Quản lý stress hiệu quả trong ngành kiểm toán đòi hỏi sự hiểu biết sâu rộng

về cách thức mà stress ảnh hưởng đến kiểm toán viên từ nhiều khía cạnh khác nhau Điều này bao gồm việc nhận diện các nguồn stress chính, từ áp lực thời gian và môi trường làm việc đến xung đột lợi ích và yêu cầu công việc cao Hiểu rõ các yếu tố này giúp các công ty kiểm toán phát triển các chương trình hỗ trợ, đào tạo và can thiệp phù hợp để giảm bớt áp lực và cải thiện chất lượng công việc cũng như sức khỏe tinh thần của kiểm toán viên Ngoài ra, việc tạo ra một môi trường làm việc tích cực, nơi mà kiểm toán viên cảm thấy được hỗ trợ và đánh giá cao, cũng quan trọng không kém Các công ty kiểm toán có thể xem xét việc áp dụng các chính sách như linh hoạt thời gian làm việc, cung cấp các tài nguyên hỗ trợ sức khỏe tinh thần,

và khuyến khích cân bằng giữa công việc và cuộc sống Điều này không chỉ giúp giảm stress mà còn tạo ra môi trường làm việc lành mạnh, nơi mà kiểm toán viên cảm thấy được trân trọng và có cơ hội phát triển Cuối cùng, việc tiến hành các nghiên cứu liên tục để theo dõi mức độ stress và hiệu quả của các biện pháp quản

lý stress là cần thiết Điều này không chỉ cung cấp thông tin quý báu về hiệu quả của các chiến lược hiện tại mà còn giúp xác định các cơ hội cải tiến và phát triển các phương pháp mới để hỗ trợ kiểm toán viên Qua đó, các công ty kiểm toán có thể không chỉ nâng cao chất lượng công việc của kiểm toán viên mà còn góp phần vào việc duy trì tính chuyên nghiệp và độ tin cậy của ngành nghề này trong mắt công chúng

1.3 Nhận xét các công trình nghiên cứu

Nghiên cứu về stress trong ngành kiểm toán đã được phát triển qua nhiều giai đoạn với hai hướng tiếp cận chính: y học và sinh học, cùng với tâm lý học Các công trình nghiên cứu quốc tế và trong nước đã khám phá sâu rộng về nguồn gốc, biểu hiện và tác động của stress, cung cấp những hiểu biết quan trọng về stress và cách thức quản lý nó

1.3.1 Nhận xét về các công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận y học và sinh học

Lịch sử nghiên cứu về stress theo hướng tiếp cận y học và sinh học bắt đầu từ những công trình của Hooke (1660), Beard (1839-1883), và Bernard Các nghiên

cứu này đã giúp hiểu rõ về mối quan hệ giữa stress và sức khỏe thể chất, nhấn mạnh

sự cần thiết của việc duy trì sự cân bằng giữa môi trường bên trong và bên ngoài cơ thể Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu như Tô Như Khuê, Phạm Ngọc Rao, và Nguyễn Hữu Nghiêm đã đóng góp quan trọng trong việc khám phá tác động của stress đến sức khỏe và hiệu suất công việc Các nghiên cứu này đã nhấn mạnh vai trò của nhận thức và các biện pháp can thiệp để giảm bớt stress, cải thiện sức khỏe thể chất và tinh thần của các kiểm toán viên

1.3.2 Nhận xét về các công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận tâm lý học

Chuyển hướng từ y học sang tâm lý học, các nghiên cứu về stress đã tập trung vào các yếu tố tâm lý và xã hội, khám phá mối quan hệ giữa stress và sức khỏe tinh thần Các nghiên cứu của Cannon, Meyer, và Holmes & Rahe đã làm sáng tỏ cách thức các biến cố cuộc sống và mối quan hệ xã hội ảnh hưởng đến stress Trong bối cảnh Việt Nam, các nhà nghiên cứu như Đặng Phương Kiệt và Nguyễn Hữu Thụ đã cung cấp cái nhìn chi tiết về nguyên nhân và biện pháp quản lý stress trong các lĩnh vực giáo dục và lao động chuyên nghiệp Các nghiên cứu này đã đề xuất nhiều biện pháp can thiệp và chiến lược quản lý stress hiệu quả, giúp cải thiện sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống của người dân

1.3.3 Kết luận chung

Nhìn chung, các nghiên cứu theo hai hướng tiếp cận y học, sinh học và tâm

lý học đã mang lại những hiểu biết sâu sắc về cơ chế sinh học và tâm lý của stress Những nghiên cứu này không chỉ giúp làm rõ nguồn gốc và biểu hiện của stress mà còn đề xuất các phương pháp can thiệp hiệu quả Điều này đặc biệt quan trọng trong việc phát triển các chiến lược giảm thiểu stress, nâng cao sức khỏe tinh thần và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân, đặc biệt là trong các ngành nghề có áp lực cao như kiểm toán Các công trình nghiên cứu đã đóng góp quan trọng vào việc phát triển các biện pháp quản lý stress, giúp nâng cao chất lượng công việc và sức khỏe tinh thần của các kiểm toán viên Điều này không chỉ cải thiện hiệu suất công việc mà còn đảm bảo tính chính xác và độc lập của công tác kiểm toán, từ đó củng

cố niềm tin của công chúng vào ngành nghề này

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu quốc tế và trong nước về stress trong các ngành nghề khác nhau, tuy nhiên, lĩnh vực kiểm toán – một nghề đặc thù với áp lực công việc cao – vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ tại Việt Nam Các công trình nghiên cứu quốc tế chủ yếu tập trung vào các yếu tố như tác động của stress đến sức khỏe tâm lý và thể chất trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, hoặc môi trường lao động

nói chung Tuy nhiên, các nghiên cứu này chưa làm rõ được các yếu tố đặc thù nghề nghiệp kiểm toán như áp lực thời gian, khối lượng công việc lớn, và yêu cầu khắt khe về chất lượng báo cáo tài chính trong môi trường văn hóa và kinh tế tại Việt Nam Đây là một khoảng trống quan trọng cần được lấp đầy để hiểu rõ hơn về tác động của stress đối với các kiểm toán viên

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá toàn diện về mối quan hệ giữa các yếu tố như áp lực nghề nghiệp, hành vi lãnh đạo, sự mơ hồ và xung đột, cùng với mẫu hành vi loại A – những yếu tố có khả năng ảnh hưởng lớn đến stress của kiểm toán viên Mặc dù một số nghiên cứu quốc tế đã phân tích các yếu tố này trong môi trường làm việc khác, nhưng những phân tích này chưa được thực hiện một cách đồng

bộ trong nghề kiểm toán Cụ thể, việc xác định cách thức các yếu tố này tác động đến stress trong bối cảnh nghề nghiệp tại Việt Nam, với những khác biệt về văn hóa tổ chức

và môi trường kinh tế, vẫn là một lĩnh vực chưa được khám phá

Một khía cạnh quan trọng khác chưa được làm rõ là tác động của stress đến hành vi và chất lượng công việc của kiểm toán viên Stress không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần mà còn dẫn đến các hành vi tiêu cực như làm giảm chất lượng kiểm toán, bỏ qua các thủ tục cần thiết, hoặc xử lý hời hợt các tài liệu quan trọng Tuy nhiên, rất ít nghiên cứu, đặc biệt tại Việt Nam, đã đánh giá một cách hệ thống mối quan hệ này Việc hiểu rõ các tác động cụ thể của stress không chỉ giúp cải thiện sức khỏe tinh thần cho kiểm toán viên mà còn góp phần nâng cao tính chính xác, minh bạch của các báo cáo tài chính, và củng cố niềm tin của công chúng vào ngành kiểm toán

Hơn nữa, phần lớn các nghiên cứu trước đây sử dụng phương pháp định tính hoặc mô tả đơn thuần, trong khi các phương pháp phân tích hiện đại như phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích hồi quy tuyến tính đa biến, và kiểm định giả thuyết có thể cung cấp những hiểu biết sâu sắc và toàn diện hơn Những phương pháp này không chỉ giúp xác định mối quan hệ giữa các yếu tố một cách chính xác

mà còn đưa ra các kết luận đáng tin cậy hơn, hỗ trợ việc áp dụng vào thực tiễn nghề nghiệp kiểm toán

Từ những khoảng trống nêu trên, nghiên cứu này hướng tới việc khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến stress của kiểm toán viên trong bối cảnh nghề nghiệp tại Việt Nam, đồng thời đánh giá tác động của stress đến hành vi và chất lượng công việc Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định lượng hiện đại nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện, đáng tin cậy và ứng dụng cao trong thực tiễn, từ đó đóng góp

vào việc phát triển các chiến lược giảm thiểu stress, nâng cao sức khỏe tinh thần và hiệu quả công việc của kiểm toán viên Đây là một hướng tiếp cận cần thiết để lấp đầy khoảng trống nghiên cứu hiện tại, đồng thời mang lại giá trị thực tiễn đáng kể cho ngành kiểm toán tại Việt Nam

Hướng tâm lý học chú trọng các yếu tố tâm lý - xã hội, như các nghiên cứu của Cannon, Meyer, Holmes & Rahe Tại Việt Nam, các công trình của Đặng Phương Kiệt và Nguyễn Hữu Thụ đã đề xuất nhiều biện pháp quản lý stress hiệu quả trong giáo dục và lao động

Nhìn chung, các nghiên cứu đã làm rõ nguồn gốc, biểu hiện, và giải pháp can thiệp để giảm thiểu stress, đặc biệt trong các ngành nghề có áp lực cao như kiểm toán Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khoảng trống cần nghiên cứu, đặc biệt về cách ứng phó của kiểm toán viên với stress và ảnh hưởng của stress đến chất lượng công việc

Chương 1 cung cấp cơ sở lý thuyết quan trọng để tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu, hướng đến việc quản lý và giảm thiểu stress nhằm nâng cao hiệu quả công việc

và sức khỏe tinh thần cho kiểm toán viên

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ STRESS CỦA

KIỂM TOÁN VIÊN 2.1 Stress

2.1.1 Khái niệm stress

Stress là một hiện tượng phức tạp và đa diện trong tâm lý học, thường được

mô tả như một phản ứng tự nhiên của con người đối với thách thức hoặc đe dọa trong cuộc sống Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), stress là "kết quả của sự tương tác giữa cá nhân và môi trường" và được thể hiện thông qua nhận thức về các tác nhân gây stress, phản ứng cảm xúc cũng như phản ứng sinh lý và hành vi (WHO, 2023)2 Đồng thời, theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ, stress được xem là phản ứng tự nhiên đối với áp lực hàng ngày, nhưng có thể trở nên không lành mạnh khi nó làm rối loạn chức năng hàng ngày của cá nhân (APA, 2018)3 Stress cũng được mô tả là sự nhận thức về áp lực và phản ứng của cơ thể đối với áp lực đó, ảnh hưởng đến nhiều hệ thống cơ thể từ chuyển hóa đến cơ bắp và trí nhớ (theo Tạp chí Psychology Today)4

Nghiên cứu về stress đã được tiến hành rộng rãi kể từ sau nghiên cứu đầu tiên của Cannon vào năm 1914 Theo đó, stress được hiểu là cảm giác chúng ta khi đối mặt với những thử thách lớn hoặc những tình huống không chắc chắn Cảm giác này

có thể được chia thành nguyên nhân và tác động/ảnh hưởng của nó đối với mỗi các nhân [43], [44]

Theo thời gian, các nghiên cứu đã xem xét stress theo ba khía cạnh chính bao gồm tác nhân gây stress (soure of stress); hậu quả của stress (stressor); và phản ứng/ứng phó của người bị stress (strain) Cụ thể tình huống gây stress (như thử thách trong công việc) là nguyên nhân của stress Và cảm giác mà những tình huống này gây ra (như lo lắng hoặc mệt mỏi) chính là hậu quả của stress

Theo Selye, stress là "phản ứng không đặc hiệu của cơ thể đối với bất kỳ yêu cầu thay đổi nào" [182] Ông cũng giới thiệu về hội chứng thích nghi chung, mô tả

ba giai đoạn của phản ứng cơ thể đối với stress: báo động, kháng cự và kiệt sức

Trong khi đó, Lazarus lại nhấn mạnh vào quan hệ giữa cá nhân và môi trường, coi stress là một quá trình liên quan đến đánh giá nhận thức: đánh giá sơ cấp (về ý nghĩa và tầm quan trọng của tình huống) và đánh giá thứ cấp (về các lựa chọn và nguồn lực ứng phó) [82], [124]

2https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/stress

3https://www.apa.org/topics/stress/

Stress, một khái niệm quen thuộc nhưng phức tạp, đã và đang là đề tài nghiên cứu chính trong nhiều lĩnh vực, từ y học đến tâm lý học Để hiểu sâu hơn về stress, các nhà nghiên cứu đã phát triển ba trường phái chính: phương pháp dựa trên kích thích, phương pháp dựa trên phản ứng, và phương pháp tương tác qua lại (transaction) Mỗi trường phái mang lại một cách tiếp cận khác nhau, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức stress ảnh hưởng đến con người Phương pháp dựa trên kích thích tập trung vào việc xác định các yếu tố bên ngoài như áp lực công việc hay thay đổi cuộc sống làm gây ra stress Trường phái này coi stress như một phản ứng tự nhiên đối với các tình huống khó khăn hoặc thách thức Ngược lại, phương pháp dựa trên phản ứng chú trọng vào việc khám phá các phản ứng sinh lý và tâm lý của con người khi đối mặt với stress Trường phái này quan tâm đến cách thức cơ thể và tâm trí phản ứng với stress thông qua các chỉ số như nhịp tim, huyết áp, hoặc mức độ lo

âu Cuối cùng, phương pháp tương tác qua lại (transaction) nghiên cứu sự tương tác giữa cá nhân và môi trường xung quanh họ (quá trình này gồm hai thành phần chính: đánh giá nhận thức (cognitive appraisal) và đối phó (coping)) Trường phái này coi stress là kết quả của quá trình đánh giá và thích ứng với các tình huống khó khăn, trong đó cả nhận thức và phản ứng cảm xúc đều đóng vai trò quan trọng [114] Qua việc nghiên cứu và hiểu biết sâu sắc về các trường phái này, chúng ta có thể phát triển các phương pháp tiếp cận hiệu quả hơn trong việc quản lý stress Điều này không chỉ quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe tâm thần và thể chất, mà còn giúp tối ưu hóa hiệu suất làm việc và chất lượng cuộc sống

Stress về cơ bản là một phần tất yếu của cuộc sống,có thể mang lại cả ảnh hưởng tích cực lẫn tiêu cực và xuất hiện ở mọi lứa tuổi [90] Các tác động gây nên stress cho một cá nhân có thể trở thành stress thật sự khi các tác động này không được ứng phó một cách phù hợp Đó là khi một người không thể đối phó/ứng phó với thử thách hoặc vấn đề mà họ gặp phải [90], [128] Với một số cá nhân, ảnh hưởng của stress là không đáng kể, đồng nghĩa với việc họ có thể chịu đựng được các căng thẳng này Trong khi đó, một số khác lại không có khả năng chịu đựng được stress Kết quả

là stress gây ra các tác động tiêu cực đối với họ [90], [128], [182]

Trong môi trường làm việc hiện đại, việc nhận diện và quản lý stress trở nên hết sức quan trọng Stress tại nơi làm việc thường xuất phát từ áp lực công việc, mục tiêu thời gian, và sự cạnh tranh trong môi trường làm việc Trong cuộc sống cá nhân, stress có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân như mối quan hệ, tài chính, sức khỏe hoặc các thay đổi lớn trong cuộc sống Có nhiều tình huống phát sinh tại nơi làm việc

có thể dẫn đến stress trong công việc Các nguyên nhân của stress đến từ quá trình làm việc không hiệu quả, khối lượng công việc quá mức khiến con người luôn trong tình trạng mệt mỏi cũng như các vấn đề liên quan đến sức khỏe tinh thần [71] Bên cạnh đó, các biến động về mặt tâm lý xã hội cũng là một trong những nguyên nhân tạo nên stress như thay đổi nơi định cư, sự ra đi của người thân, sự thành công hoặc thất bại trong công việc và cuộc sống; ly hôn; biện pháp ứng phó chủ quan [104], [117], [124] Trong đó, tình trạng “mệt mỏi” được xem là một trong những nguyên nhân chính tạo nên stress của con người [16], [97], [147] Khi tình trạng stress dưới góc độ tâm lý học diễn ra trong thời gian dài sẽ làm cho con người sinh ra đau đớn,

cả giác bị đói và các cảm xúc tiêu cực khác [51], [67], [182] Và để khắc phục tình trạng này, các nhà quản lý cần có biện pháp “vệ sinh tinh thần” như tổ chức lại công việc và điều chỉnh các hành động chưa đúng của người lao động [142] cũng như bản thân con người cần nhận biết và có các biện pháp ứng phó tress mang tính khách quan/tích cực để làm giảm stress [124], [127]

Bên cạnh đó, có một số nhầm lẫn về thuật ngữ stress Đôi khi, stress được sử dụng thay thế cho "stressor” (hậu quả/biểu hiện của stress) và "strain" (phản ứng/ứng phó với stress) Jex và cộng sự đã xem xét các bài báo từ năm 1985 đến năm 1989 và nhận thấy cách sử dụng thuật ngữ này rất đa dạng, và điều này có thể dẫn đến những cách hiểu và phát hiện khác nhau [159]

Trong bối cảnh của luận án "Stress của kiểm toán viên", việc chọn lựa một khái niệm phù hợp để áp dụng cần phản ánh đầy đủ các khía cạnh sinh lý/thực thể, nhận thức, cảm xúc và hành vi Dựa trên các khái niệm đã được trình bày, khái niệm phù hợp nhất để áp dụng chính là tiếp cận tương tác qua lại (transaction) của Lazarus

về stress Tiếp cận này coi stress là quá trình tương tác động giữa cá nhân và môi trường, đặc biệt nhấn mạnh đến việc đánh giá (cognitive appraisal) và đối phó (coping) Đánh giá nhận thức bao gồm: (1) Đánh giá sơ cấp (primary appraisal): Cá nhân đánh giá mức độ đe dọa của một sự kiện hoặc tình huống Họ xác định xem sự kiện đó có ý nghĩa như thế nào đối với họ, có phải là một mối đe dọa, thách thức, hay một cơ hội; (2) Đánh giá thứ cấp (secondary appraisal): Sau khi nhận thức được mối

đe dọa, cá nhân đánh giá các nguồn lực và khả năng của mình để đối phó với tình huống đó Họ xem xét các lựa chọn và chiến lược có sẵn để ứng phó

Đối phó (Coping): (1) Đối phó tập trung vào vấn đề (problem-focused coping):

Cá nhân cố gắng giải quyết vấn đề gây stress bằng cách thay đổi tình huống hoặc mối quan hệ với tình huống đó; (2) Đối phó tập trung vào cảm xúc (emotion-focused

coping): Cá nhân cố gắng quản lý cảm xúc tiêu cực phát sinh từ tình huống gây stress, thay đổi cách họ cảm nhận và phản ứng với tình huống đó

Quá trình này là một chuỗi phản hồi liên tục, nơi mà đánh giá và đối phó có thể thay đổi dựa trên phản hồi từ môi trường và kết quả của các chiến lược đối phó Điều này nghĩa là stress không phải là một phản ứng tĩnh mà là một quá trình động, liên tục thay đổi dựa trên cách cá nhân đánh giá và đối phó với các yêu cầu và thách thức của môi trường

Xét về khía cạnh sinh lý/thực thể, các yêu cầu công việc và áp lực thời hạn có

thể tạo ra các phản ứng sinh lý như tăng huyết áp, nhịp tim nhanh, hoặc mệt mỏi Áp dụng khái niệm này giúp hiểu rõ cách thức các yêu cầu nghề nghiệp và môi trường làm việc ảnh hưởng trực tiếp đến cơ thể của kiểm toán viên

Xét về khía cạnh nhận thức, cách nhận thức và đánh giá tình huống làm việc

có thể ảnh hưởng đến mức độ stress họ trải qua Đánh giá này bao gồm cả việc cân

nhắc giữa yêu cầu công việc và nguồn lực cá nhân có sẵn để đối phó

Xét về khía cạnh cảm xúc, cảm xúc như lo lắng, căng thẳng, hoặc thậm chí là

cảm giác bất lực trước áp lực công việc, là một phần quan trọng của quá trình stress Nhận thức về cảm xúc này có thể giúp họ nhận diện và quản lý stress một cách hiệu quả hơn

Xét về khía cạnh hành vi, cách phản ứng với stress thông qua hành vi như làm

việc quá sức, tránh né nhiệm vụ, hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ - là một phần quan trọng trong quản lý stress Hành vi này có thể là kết quả trực tiếp của cách họ nhận thức và phản ứng cảm xúc với áp lực công việc

Theo quan điểm của Lazarus, luận án xác định khái niệm stress như sau:

Stress là trải nghiệm phát sinh từ tương tác giữa cá nhân với môi trường, đặc biệt là những tương tác mà trong đó có sự không phù hợp giữa các nguồn lực của một cá nhân và những thách thức của môi trường Nó được thể hiện qua khía cạnh thực thể, nhận thức, cảm xúc và hành vi của chủ thể 5

Với định nghĩa trên ta thấy stress xuất hiện khi trạng thái sinh lý/thực thể, tâm lý của chủ thể không phù hợp với những đòi hỏi của môi trường Stress của con người biểu hiện qua 4 khía cạnh: thực thể/sinh lý, nhận thức, cảm xúc và hành vi của chủ thể

2.1.2 Biểu hiện của stress

Dựa theo quan điểm của Nguyễn Sinh và cộng sự [7] và Cornish-Bowden [60], luận án xác định stress của kiểm toán viên biểu hiện ở bốn khía cạnh: thực thể, nhận

thức, cảm xúc, hành vi

2.1.2.1 Biểu hiện stress về mặt thực thể

Trong khía cạnh sinh lý, stress ảnh hưởng trực tiếp đến cơ thể, từ mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, đến suy giảm hệ miễn dịch Những biểu hiện này không chỉ là dấu hiệu cảnh báo sức khỏe cần chú ý, mà còn là cơ sở để phát triển các chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn diện, ngăn chặn các vấn đề sức khỏe lâu dài Trong y học lâm sàng, việc theo dõi và đánh giá các chỉ số sinh lý có thể hỗ trợ việc nhận diện và can thiệp kịp thời trước các vấn đề sức khỏe liên quan đến stress, từ đó giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh Các nghiên cứu sinh lý học đã chỉ ra rằng stress gây ra các phản ứng hóa học

và sinh lý trong cơ thể, bao gồm sự gia tăng của hóc-môn adrenaline và cortisol Lý thuyết "Fight or Flight" của Walter Cannon [209] là một trong những cơ sở lý luận chính cho hiểu biết này, giải thích cách thức cơ thể phản ứng với stress bằng cách chuẩn bị cho hành động hoặc tránh né Ngoài ra, dựa trên nguyên tắc cơ bản của sinh

lý học, stress gây ra các phản ứng hóa học và sinh lý trong cơ thể Các nghiên cứu của Hans Selye, một trong những người tiên phong nghiên cứu về stress, đã đưa ra mô hình

"General Adaptation Syndrome" (GAS), giải thích về cách cơ thể phản ứng với stress qua ba giai đoạn: báo động, kháng cự và kiệt sức [182] Điều này giải thích tại sao các triệu chứng vật lý như mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ và suy giảm hệ miễn dịch thường xuất hiện khi chúng ta gặp stress

Căng thẳng, một hiện tượng tâm lý phổ biến trong xã hội hiện đại, không chỉ ảnh hưởng đến tâm trạng và hành vi của con người mà còn gây ra nhiều biến đổi sinh

lý và thực thể Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng stress có thể tác động mạnh

mẽ đến cơ thể con người, từ gây mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ đến các vấn đề về hệ thống miễn dịch và tim mạch

Mệt mỏi hoặc kiệt sức, căng thẳng kích thích sự tiết hormone, cortisol và chất

adrenaline, làm mất cân bằng năng lượng và gây ra cảm giác kiệt sức

Rối loạn giấc ngủ, stress và rối loạn giấc ngủ có mối quan hệ mật thiết với

nhau Nghiên cứu của Morin và cộng sự (2003, 2011), được đăng tải trên tạp chí

"Psychosomatic Medicine", đã khẳng định mối quan hệ này Khi stress tăng cao, đặc biệt trong những thời kỳ căng thẳng, nó ảnh hưởng đến chất lượng và thời lượng giấc ngủ Stress làm tăng trạng thái cảnh giác, khiến giấc ngủ không sâu và dễ bị gián

đoạn, gây ra tình trạng mất ngủ hoặc ngủ không ngon giấc [137], [138]

Đau đầu và căng thẳng cơ, căng thẳng gây ra tình trạng tăng áp lực máu và co

thắt cơ, từ đó gây ra đau đầu và đau cơ Nghiên cứu từ National Library of Medecinecủa cơ quan the National Institutes of Health [148] đã chỉ ra mối quan hệ giữa stress và các triệu chứng vật lý này Cơ chế này không chỉ gây ra các triệu chứng cấp tính như đau đầu thông thường mà còn có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe mãn tính nếu stress không được kiểm soát và giảm bớt

Vấn đề tim mạch, Kane và cộng sự trong nghiên cứu của họ đăng trên "Journal

of the American Society of Echocardiography" đã chỉ ra rằng stress có thể dẫn đến các vấn đề về tim mạch Sự gia tăng hormone stress như adrenaline và cortisol gây ra tình trạng tăng nhịp tim và huyết áp, từ đó làm tăng nguy cơ các vấn đề tim mạch [113] Đây là một trong những hậu quả nghiêm trọng của stress, đặc biệt với những người có tiền sử bệnh tim mạch

Suy giảm hệ thống miễn dịch, stress kéo dài còn ảnh hưởng đến hệ thống miễn

dịch Segerstrom và Miller trong nghiên cứu của họ, đăng trên "Psychological Bulletin", đã chỉ ra rằng stress có thể làm suy yếu hệ thống miễn dịch Điều này làm tăng nguy cơ mắc bệnh, từ những bệnh thông thường như cảm lạnh đến các bệnh mãn tính nghiêm trọng hơn [180] Stress ảnh hưởng đến khả năng phản ứng của cơ thể đối với các tác nhân gây bệnh, làm giảm hiệu quả của hệ thống phòng vệ tự nhiên Đối với kiểm toán viên, đặc biệt là trong thời gian làm việc dài, nguy cơ phơi nhiễm sẽ tăng cao

Do vậy, các nghiên cứu này cung cấp cái nhìn toàn diện về ảnh hưởng của stress đến cơ thể con người Chúng cho thấy tầm quan trọng của việc nhận biết và quản lý stress hiệu quả để bảo vệ sức khỏe Đồng thời, những hiểu biết này cũng là

cơ sở khoa học vững chắc để phát triển các chiến lược can thiệp và hỗ trợ sức khỏe tâm thần và thể chất, đặc biệt trong môi trường làm việc hiện đại, nơi mà áp lực và stress ngày càng trở nên phổ biến

2.1.2.2 Biểu hiện stress về mặt nhận thức

Stress là một phần không thể tránh khỏi của cuộc sống hiện đại, ảnh hưởng không chỉ đến sức khỏe thể chất mà còn đến các khía cạnh nhận thức của con người Những biểu hiện của stress nhận thức, dù không dễ nhận diện như các triệu chứng thể chất, nhưng lại có ảnh hưởng sâu rộng đến hiệu suất làm việc, quyết định và sức khỏe tinh thần tổng thể

Stress nhận thức bao gồm các ảnh hưởng tiêu cực lên khả năng xử lý thông

tin, giải quyết vấn đề, nhớ và ra quyết định Theo nghiên cứu "Cognitive–behavioral therapy for management of mental health and stress-related disorders" trên Biomed Central, stress ảnh hưởng đến cách thức hoạt động của bộ não, đặc biệt là các khu vực liên quan đến xử lý thông tin và quản lý cảm xúc Các triệu chứng cụ thể bao gồm lo lắng liên tục, khó khăn trong tập trung, quên lãng, suy giảm khả năng ra quyết định, và tư duy tiêu cực [81], [143]

Stress ở khía cạnh nhận thức đã trở nên phổ biến, gây ra lo lắng tăng cường và mất tập trung, ảnh hưởng đến khả năng xử lý và ghi nhớ thông tin Nghiên cứu của Boals

và Banks cho thấy rằng mức độ lo lắng cao do stress không chỉ cản trở khả năng tập trung mà còn gây suy giảm trí nhớ và làm giảm hiệu quả ra quyết định Khi não bị stress, quá trình xử lý thông tin bị gián đoạn, làm suy giảm khả năng lập kế hoạch và giải quyết vấn đề Trong môi trường làm việc, đặc biệt khi làm việc từ xa, những tác động này càng trở nên rõ ràng, dẫn đến giảm năng suất và chất lượng công việc Do đó, việc nhận diện

và xử lý stress nhận thức trở thành yếu tố quan trọng để duy trì hiệu suất làm việc và sức khỏe tâm thần [18]

Về mặt nhận thức, stress làm suy giảm khả năng xử lý thông tin, giải quyết vấn đề, và ra quyết định Những ảnh hưởng này đặc biệt quan trọng trong môi trường làm việc và học tập, nơi đòi hỏi sự tập trung và chính xác cao Sự nhận thức rõ ràng

về ảnh hưởng của stress lên quá trình ra quyết định và tập trung giúp cải thiện hiệu suất và giảm thiểu sai lầm, góp phần vào sự an toàn và hiệu quả công việc Lý thuyết

về áp lực tâm lý và sự phân chia tài nguyên nhận thức của Daniel Kahneman cung cấp cơ sở để hiểu rõ về tác động của stress lên khả năng xử lý thông tin và ra quyết định Theo đó, stress làm giảm khả năng tập trung và xử lý thông tin phức tạp do sự phân tán của tài nguyên nhận thức [62] Nghiên cứu của Ambar Kulshreshtha và cộng

sự, xuất bản trong "JAMA Network Open" vào năm 2023, phát hiện rằng stress ảnh hưởng đáng kể đến chức năng nhận thức ở người trưởng thành Stress liên tục có thể dẫn đến suy giảm trí nhớ và khả năng xử lý thông tin, ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng

ra quyết định và giải quyết vấn đề Mức độ ảnh hưởng của stress có thể biến đổi tùy thuộc vào các yếu tố như môi trường sống, tiếp cận dịch vụ y tế, và các điều kiện xã hội

- kinh tế [28] Stress kéo dài có thể làm suy yếu các chức năng nhận thức cần thiết cho kiểm toán viên, chẳng hạn như ra quyết định, sự tập trung và trí nhớ [128] Ramadhani

và các cộng sự nhận thấy rằng các kiểm toán viên khi bị stess cao sẽ mắc nhiều lỗi liên quan đến xét đoán nghề nghiệp và các nhận định của bản thân Điều này dễ dẫn đến làm giảm chất lượng của quá trình kiểm toán [167]

Stress xét trên khía cạnh nhận thức ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ra quyết định và hiệu suất làm việc Khi bị stress, khả năng tập trung và xử lý thông tin của chúng ta giảm đi, dẫn đến việc ra quyết định không chính xác và hiệu suất công việc kém Điều này được hỗ trợ bởi nghiên cứu từ "Cognitive–behavioral therapy for management of mental health and stress-related disorders", cho thấy rằng stress có thể làm thay đổi cấu trúc và hoạt động của não (đồi hải mã), làm giảm khả năng xử

lý thông tin một cách hiệu quả [143]

Stress xét ở khía cạnh nhận thức là một vấn đề phổ biến nhưng thường bị xem nhẹ Sự hiểu biết sâu sắc từ nghiên cứu khoa học cho thấy cần có sự chú ý nhiều hơn vào việc nhận diện và giải quyết vấn đề này Việc áp dụng các phương pháp giảm stress và can thiệp tâm lý có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống và nâng cao hiệu suất làm việc, đồng thời bảo vệ sức khỏe tinh thần

2.1.3.3 Biểu hiện stress về cảm xúc

Biểu hiện cảm xúc của stress, bao gồm các phản ứng tiêu cực mạnh mẽ như

sợ hãi, tức giận, và buồn bã, không chỉ ảnh hưởng đến tinh thần mà còn gây ra các vấn đề trong giao tiếp và mối quan hệ xã hội Việc hiểu rõ về cảm xúc giúp cá nhân phát triển các kỹ năng quản lý cảm xúc, xây dựng mối quan hệ lành mạnh và nâng cao chất lượng cuộc sống Về mặt tâm lý, lo lắng và trầm cảm thường là những cảm xúc tiêu biểu khi chịu stress cảm xúc Những cảm xúc này không chỉ làm giảm năng lượng mà còn gây ra cảm giác bất an, sợ hãi, và mất lòng tin Kích động cũng là một dấu hiệu thường gặp, dẫn đến thay đổi tâm trạng đột ngột và không lường trước được Những thay đổi này có thể là kết quả của cách thức mà não bộ xử lý thông tin dưới

áp lực, làm giảm khả năng quản lý cảm xúc một cách hiệu quả [38], [197], [201]

Ngoài ra, khó tập trung và vấn đề về trí nhớ cũng là những triệu chứng phổ biến khi chịu stress cảm xúc Stress có thể làm giảm khả năng tập trung và gây ra sự xáo trộn trong quá trình ghi nhớ thông tin Điều này thường được biểu hiện qua việc quên các chi tiết quan trọng hoặc không thể giữ tập trung trong một khoảng thời gian dài Suy nghĩ xâm nhập - những suy nghĩ liên tục và không mong muốn - cũng là một triệu chứng phổ biến, làm tăng cảm giác lo lắng và áp lực tâm lý [38], [143], [179]

Cuối cùng, stress ở khía cạnh cảm xúc còn thể hiện qua thay đổi trong thói quen ăn uống và hành vi xã hội Người bị stress thường thay đổi lượng thức ăn tiêu thụ hoặc chuyển sang lạm dụng chất kích thích như rượu, thuốc lá, hoặc các chất gây nghiện khác Rút lui khỏi hoạt động xã hội và trì hoãn việc giải quyết vấn đề cũng là hành vi thường thấy, gây ra cảm giác cô đơn và tách biệt với thế giới xung quanh

[89], [102], [207]

Bên cạnh các tác động sinh lý và tâm lý của stress đối với kiểm toán viên, cả hai hình thức tác động này còn có mối liên hệ sâu sắc với nhau Ví dụ, kiệt sức có thể làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn giấc ngủ [129], trong khi thiếu ngủ có thể làm tăng tính nhạy cảm với các tác nhân gây stress [110] Do vậy, stress tác động đến kiểm toán viên không chỉ ở khía cạnh tâm lý, sinh lý, mà còn tác động mang tính toán diện đồng thời cả tâm-sinh lý của kiểm toán viên

2.1.2.4 Biểu hiện stress về mặt hành vi

Stress biểu hiện qua hành vi thể hiện qua các dấu hiệu bên ngoài như thay đổi trong thói quen ăn uống, giấc ngủ, và tâm trạng, cũng là một phần quan trọng của hình ảnh tổng thể về stress Việc nhận diện các biến đổi hành vi do stress gây ra hỗ trợ trong việc phát hiện sớm và can thiệp các vấn đề sức khỏe tâm thần và tâm lý, đặc biệt quan trọng trong môi trường làm việc và giáo dục Lý thuyết về stress và hành vi của Lazarus và Folkman đề cập đến cách mà stress ảnh hưởng đến hành vi của cá nhân thông qua quá trình đánh giá và đối phó Theo đó, cách mà một người nhận thức

và phản ứng với stress ảnh hưởng đến hành vi của họ, từ thay đổi trong thói quen ăn uống và giấc ngủ đến cách họ tương tác với người khác

Các biểu hiện về hành vi khi chịu stress, một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu tâm lý và sức khỏe tâm thần đã được khám phá sâu rộng trong các công trình nghiên cứu khoa học Những biểu hiện này không chỉ phản ánh tác động của stress đến cá nhân mà còn ảnh hưởng đến môi trường xã hội và nơi làm việc Dựa trên các nghiên cứu uy tín, chúng ta có thể phân tích và hiểu rõ hơn về các biểu hiện hành vi của stress Cụ thể các biểu hiện stress về hành vi có thể như sau:

Thay đổi trong thói quen ăn uống và ngủ: Stress thường gây ra thay đổi lớn

trong thói quen ăn uống và giấc ngủ Một số người có thể trải qua tình trạng ăn quá mức hoặc ngược lại, mất cảm giác đói [85] Tương tự, stress cũng ảnh hưởng đến giấc ngủ, gây ra tình trạng mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng stress tăng cường có thể làm suy giảm chất lượng giấc ngủ, dẫn đến các vấn đề như mệt mỏi và suy giảm năng suất [54], [75], [207]

Biểu hiện hành vi lệch chuẩn: Biểu hiện hành vi lệch chuẩn do stress có thể

xuất hiện ở nhiều hình thức khác nhau Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng stress không chỉ gây ra mệt mỏi tinh thần mà còn dẫn đến hành vi không bình thường như lạm dụng chất, rút lui xã hội hoặc phản ứng thái quá với các tình huống hàng ngày Một nghiên cứu của Ahmad Aminah, Omar Zoharah, Radzali Farah, và Saidu Mohammed

năm 2017, trong "American Journal of Applied Sciences" đã xem xét khả năng của

sự ổn định cảm xúc trong việc giảm bớt ảnh hưởng của stress đối với hành vi lệch chuẩn Họ nhận thấy rằng sự ổn định cảm xúc có thể hạn chế tác động tiêu cực của stress lên hành vi [19]

Suy giảm hiệu suất làm việc và quyết định sai lầm: Trong môi trường công

việc, stress có thể dẫn đến suy giảm hiệu suất và quyết định sai lầm Điều này đặc biệt quan trọng trong các nghề đòi hỏi tập trung cao độ như kiểm toán, y tế, và pháp

lý Nghiên cứu của Ramadhani và cộng sự đã chỉ ra mối liên hệ giữa stress và suy giảm nhận thức trong quyết định nghề nghiệp [167]

Thay đổi trong giao tiếp và xã hội: Stress cũng gây ra sự thay đổi trong cách

thức giao tiếp và tương tác xã hội Những người chịu stress thường có xu hướng tránh giao tiếp, giảm tương tác xã hội, hoặc có các phản ứng cảm xúc tiêu cực như cáu kỉnh hoặc dễ bị kích động Những nghiên cứu này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa stress

và thay đổi trong giao tiếp và tương tác xã hội, từ đó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu và xử lý stress để cải thiện mối quan hệ xã hội

Các nghiên cứu về stress và hành vi thường dựa trên các lý thuyết về stress của Hans Selye, Lazarus và Folkman, và các mô hình sinh học tâm lý xã hội Selye

đề xuất mô hình căng thẳng dựa trên phản ứng sinh lý [182]; trong khi Lazarus và Folkman tập trung vào yếu tố tâm lý và cách thức đối phó với stress [82] Các nghiên cứu của như của Nakata, và Martin và cộng sự đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho các mô hình này [129], [144]

Như vậy, các biểu hiện về hành vi khi chịu stress là một phần không thể tách rời của phản ứng con người đối với các yếu tố căng thẳng Hiểu biết sâu sắc về những biểu hiện này không chỉ giúp cá nhân đối phó tốt hơn với stress mà còn hỗ trợ các tổ chức trong việc tạo ra môi trường làm việc lành mạnh và hỗ trợ nhân viên Các nghiên cứu khoa học đã cung cấp một cái nhìn toàn diện về cách stress ảnh hưởng đến hành

vi con người, từ đó mở ra hướng đi mới cho việc nghiên cứu và can thiệp sức khỏe tinh thần

2.2 Kiểm toán viên

2.2.1 Khái niệm

2.2.1.1 Khái niệm kiểm toán

Có nhiều nhiều định nghĩa khác nhau liên quan đến kiểm toán Theo quan điểm kinh doanh, kiểm toán được đề cập như hoạt động kiểm tra có hệ thống sổ sách, tài khoản, tài liệu và chứng từ của một tổ chức để xác định xem báo cáo tài chính được

trình bày có trung thực và hợp lý đối với người sử dụng thông tin

Theo quan điểm nghề nghiệp, chuẩn mực kiểm toán quốc tế (International Standards on Auditing – ISA) được ban hành bởi Liên đoàn Kế toán Quốc tế (International Federation of Accountants – IFAC) định nghĩa kiểm toán là việc kiểm tra độc lập các báo cáo tài chính của một đơn vị, hoạt động vì lợi nhuận hay không, có quy

mô hoặc hình thức pháp lý bất kỳ nhằm trình bày ý kiến về các báo cáo đó6

Theo quan điểm hệ thống thông tin từ hiệp hội kiểm soát và kiểm toán hệ thống thông tin (ISCA - Information Systems Audit and Control Association) năm 2019, Kiểm toán là việc kiểm tra các biện pháp kiểm soát trong cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin của đơn vị Cuộc kiểm tra này hướng tới tính bảo mật vật lý của hệ thống máy tính và các biện pháp kiểm soát dùng để đảm bảo tính toàn vẹn, độ tin cậy và tính sẵn có của dữ liệu

Theo quan điểm của Viện Kiểm toán nội bộ - The Institute of Internal Auditors (IIA), kiểm toán là hoạt động tư vấn và đảm bảo tính độc lập, khách quan được thiết

kế nhằm gia tăng giá trị và cải thiện hoạt động của tổ chức Kiểm toán nội bộ giúp tổ chức hoàn thành các mục tiêu của mình bằng cách đưa ra cách tiếp cận có hệ thống,

có kỷ luật để đánh giá và nâng cao hiệu quả của các quy trình quản lý, kiểm soát và quản trị rủi ro7

Theo quan điểm của Chính phủ hoặc khu vực công, kiểm toán được cập đến việc cơ quan có thẩm quyền (thường là kiểm toán viên do chính phủ chỉ định) xem xét kỹ lưỡng các tài liệu, bằng chứng và dữ liệu thích hợp khác để đảm bảo rằng nguồn vốn đã được sử dụng theo đúng mục đích đã định và có trách nhiệm giải trình cũng như tính minh bạch trong hoạt động tài chính

Về bản chất, kiểm toán đề cập đến quá trình kiểm tra và đánh giá báo cáo tài chính một cách có hệ thống của một tổ chức để xác định tính chính xác và sự tuân thủ các quy định, chuẩn mực kế toán và nguyên tắc hiện hành Mục tiêu chính của kiểm toán là đưa ra ý kiến độc lập về tính trung thực và độ tin cậy của thông tin tài chính, từ đó tạo niềm tin cho các bên liên quan khác nhau như nhà đầu tư, cơ quan quản lý

https://www.ifac.org/knowledge-gateway/audit-assurance/publications/guide-using-international-standards-auditing-7 https://www.theiia.org/globalassets/site/standards/mandatory-guidance/ippf/2017/ippf-standards-2017-english.pdf