Bài giảng STRESS VÀ ỨNG PHÓ VỚI STRESS

NỘI DUNG• Khái niệm stress đầu tiên xuất hiện trong sinh học dùng để chỉ phản ứng bình thường của cơ thể đối với bất cứ một tác động có hại nào, sau đó stress bắt đầu được sử dụng để m

STRESS VÀ ỨNG PHÓ VỚI

STRESS

MỤC TIÊU: Sau khi kết thúc bài

học sinh viên có khả năng:

1 Định nghĩa được stress tâm lý là gì? và nêu được

các nguyên nhân của stress tâm lý.

2 Nêu được mối liên quan giữa gia đình với stress

3 Trình bày được tính chất và phương thức gây

bệnh của stress.

4 Mô tả được các dấu hiệu và triệu chứng của

stress.

5 Trình bày được các yếu tố ảnh hưởng và phương

thức đương đầu với stress.

6 Nêu được các stress đối với bệnh nhân nằm viện

và cách phòng chống.

NỘI DUNG

• Khái niệm stress đầu tiên xuất hiện trong sinh

học dùng để chỉ phản ứng bình thường của cơ thể đối với bất cứ một tác động có hại nào, sau

đó stress bắt đầu được sử dụng để miêu tả các trạng thái của cá nhân đối với các điều kiện bên ngoài ở các mức độ sinh lý, tâm lý, hành vi.

• Ở đây chúng ta tiếp cận vấn đề stress từ góc

độ tâm lý học y học.

KHÁI NIỆM CHUNG VỀ

STRESS

1.1 Những nhận xét ban đầu:

• Đến năm 1914, Walter Cannon đã sử dụng thuật ngữ STRESS trong sinh lý học, để chỉ các stress cảm xúc

trùng nặng; sau những cơn sợ hãi, căng thẳng, lo

âu hoặc sau những niềm vui, phấn chấn quá mức chịu đựng của cơ thể

1.1 Những nhận xét ban đầu:

• Những nguyên nhân gây ra hiện tượng thì khác nhau, nhưng phản ứng của cơ thể đối với chúng thì đều giống nhau Tất cả các

phản ứng này đều diễn ra theo ba giai đoạn:

– Giai đoạn đầu: con người cảm thấy khó khăn – Giai đoạn hai: con người thích nghi với những

khó khăn.

– Giai đoạn ba: giai đoạn cuối cùng,con người

không chịu đựng được nữa.

• Ba giai đoạn này giống như một quy luật

chung điều hòa tập tính của mọi sinh vật khi chúng bị rơi vào những điều kiện đặc biệt căng thẳng và giống như tiến trình của một phản

ứng thích nghi không đặc hiệu của cơ thể đối với những tác động nặng nề, đột ngột khác

nhau của môi trường

1.2 Khái niệm về stress:

• Cá thể và stress là mối tương quan giữa tác nhân kích thích và phản ứng của cơ thể, nói cách khác nó vừa chỉ tác nhân công kích (như tiếng ồn của thành phố, cái nắng nóng của sa mạc, bệnh tật, sự thay đổi chỗ ở, việc làm ), vừa chỉ phản ứng của cơ thể (về mặt tâm

lý, sinh học và tập tính) (như sự hốt hoảng khi gặp thiên tai nặng nề, sự cô quạnh khi sống lâu ngoài đại dương;

sự căng thẳng khi gặp khó khăn trong công việc )

• Trước các tác nhân công kích đó cơ thể thích nghi với môi trường xung quanh, có sự cân bằng mới sau khi chịu những tác động đó.

•

• Hay nói như H Selye, stress là mối tương quan giữa tác nhân kích thích và phản ứng của cơ thể.

• Chúng ta có thể xem stress như sự đáp ứng của chủ thể trước một nhu cầu hoặc như sự tương ứng trong mối quan hệ giữa con người với môi trường xung quanh.

• Một số người còn cho rằng, stress là một chứng bệnh gắn liền với nền văn minh hiện đại, bị chi phối bởi sự cạnh tranh và những mối nguy hại khác.

• Trong điều kiện bình thường, stress là một đáp ứng thích nghi về mặt tâm lý, sinh học và tập tính Stress đặt chủ thể vào quá trình dàn xếp thích ứng với môi trường xung quanh, tạo cho

cơ thể một cân bằng mới sau khi chịu những tác động của môi trường Nói cách khác, phản ứng stress bình thường đã góp phần làm cho cơ thể thích nghi.

Nếu đáp ứng của cá nhân với các yếu tố stress không đầy đủ, không thích hợp và

cơ thể không tạo ra được một cân bằng mới, thì những chức năng của cơ thể ít nhiều sẽ bị rối loạn, những dấu hiệu bệnh

lý cơ thể, tâm lý, tập tính sẽ xuất hiện và

sẽ tạo ra những stress bệnh lý cấp tính hoặc kéo dài.

CÁC GIAI ĐOẠN CỦA PHẢN

ỨNG STRESS

• Theo H.Selye, phản ứng stress, hay hội

chứng thích ứng chung (GAS – General Adaptation Syndrom) được chia thành 3 giai đoạn như sau:

– Giai đoạn báo động

– Giai đoạn thích nghi

– Giai đoạn kiệt quệ

2.1 Giai đoạn báo động:

• Đây là giai đoạn được biểu hiện bằng những biến đổi đặc trưng của chủ thể khi tiếp xúc với các yếu tố gây stress Những biến đổi này là:

• Các hoạt động tâm lý được kích thích, đặc biệt là

tăng cường quá trình tập trung chú ý, ghi nhớ và tư duy

• Các phản ứng chức năng sinh lý của cơ thể được triển khai như tăng huyết áp, nhịp tim, nhịp thở và tăng trương lực cơ bắp

2.1 Giai đoạn báo động:

• Những thay đổi tâm lý – sinh lý – tập tính giúp con người đánh giá các tình huống stress và bước đầu đề ra chiến lược đáp ứng trước các tình huống đó Giai đoạn báo động có thể diễn ra rất nhanh (vài phút) hoặc kéo dài vài giờ, vài ngày chủ thể có thể chết trong giai đoạn này, nếu yếu tố gây stress quá mạnh, tình huống stress quá phức tạp Nếu tồn tại được, thì các phản ứng ban đầu chuyển sang giai đoạn ổn định (hay còn gọi là giai đoạn thích nghi).

2.2 Giai đoạn thích nghi:

• Mọi cơ chế thích ứng được động viên để cơ thể chống đỡ và điều hòa các rối loạn ban đầu Sức

đề kháng của cơ thể tăng lên, con người có thể làm chủ được tình huống stress, lập lại các trạng thái cân bằng nội môi (homeostase) và tạo ra sự cân bằng mới với môi trường Giai đoạn này còn được gọi là giai đoạn chống đỡ.

2.2 Giai đoạn thích nghi:

• Trong một tình huống stress bình thường, chủ thể đáp ứng lại bằng hai giai đoạn: báo động và chống đỡ.

• Nếu giai đoạn chống đỡ tiến triển tốt thì các chức năng tâm, sinh lý cơ thể được phục hồi Nếu khả năng thích ứng của cơ thể mất dần, thì quá trình phục hồi không xảy ra và

cơ thể chuyển sang giai đoạn kiệt quệ.

2.3 Giai đoạn kiệt quệ:

• Phản ứng stress trở thành bệnh lý khi tình

huống stress hoặc quá bất ngờ, dữ dội, hoặc

ngược lại, quen thuộc nhưng lặp đi lặp lại, vượt quá khả năng dàn xếp của chủ thể

SELYE phân biệt giữa 2 loại stress:

• EUSTRESS là khía cạnh dương tính, sáng tạo và phát

huy của stress.

• DISTRESS là khía cạnh âm tính và gây bệnh của stress ALBRECHT (1979) đã lưu ý “Stress là một phần tự nhiên của hoạt động con người… Chúng ta phải học được để phân biệt giữa mức độ stress vừa phải và quá mức…

một tình trạng không có stress là không thể được” Do

đó, Stress vừa phải hay eustress giúp chúng ta đạt đỉnh cao của thành tích, trong khi stress quá mức gây nên bất hoạt.

NGUYÊN NHÂN GÂY NÊN

TRẠNG THÁI STRESS:

• Yếu tố gây stress từ bên ngoài

• Yếu tố gây stress từ bên trong

3.1 Yếu tố gây stress từ bên

ngoài:.

• bao gồm môi trường xung quanh, từ xã hội nơi làm việc, từ những sự kiện lớn trong đời và từ những rắc rối thường ngày

3.1.1 Môi trường xung quanh:

• - Tiếng ồn

• - Ánh sáng chói mắt

• - Nhiệt độ thay đổi, quá nóng, lạnh

• - Không gian chật chội

3.1.2 Từ xã hội, nơi làm việc:

3.1.3 Các sự kiện lớn trong đời:

3.1.4 Rắc rối hàng ngày:

• - Di chuyển: kẹt xe, ngập đườn, mưa gió,

bị phạt, va chạm

• - Lạc chìa khóa, lạc con, vợ

• - Hư xe, xẹp bánh xe

3.2 Yếu tố gây stress từ bên trong: do lối sống và cá tính

3.2.1 Lối sống:

• - Thuốc lá, cà phê, rượu

• - Thiếu ngủ, thiếu thì giờ để ngủ.

• - Thời khóa biểu quá tải.

3.2.2 Cá tính:

• - Thiếu tự tin, bi quan, tự kỷ

• - Cầu toàn, ôm đồm

• - Quan trọng hóa vấn đề

• - Suy nghĩ cứng nhắc

• - Thiếu kiên nhẫn

GIA ĐÌNH & STRESS TÂM LÝ:

• Trước đây người ta chú trọng nghiên cứu tâm lý cá

nhân Từ 1979, đặc biệt ở Mỹ người ta đã chuyển trọng tâm sang tâm lý gia đình, xem gia đình như là một hệ thống, một tổng thể Theo quan điểm này những triệu chứng xuất hiện ở cá nhân được xem như là hệ quả của một sự rối nhiễu hệ thống gia đình và trị liệu trước kia chỉ xoay quanh từng cá nhân nay trở thành trị liệu toàn bộ gia đình.

• (vd: Bệnh nhân tâm thần phân liệt, rối loạn thần kinh

chức năng, trẻ em phạm pháp… nguyên nhân chính

là do gia đình-stress trong gia đình gây nên).

Stress xảy ra khi có những rối loạn

như sau:

• Rối loạn về quan hệ

• Giữa cha-mẹ (vợ-chồng), giữa cha-me-con cái, giữa con cái với nhau.

• Rối loạn về vai trò

– Người cha: Gây tai hại tình cảm do quá uy quyền (độc đoán), quá

nghiêm khắc hoặc quá nhu nhược, thiếu gương mẫu (vắng nhà luôn, bỏ bê gia đình, không quan tâm nuôi dạy con cái, nghiện rượu hư đốn, phạm pháp) Trường hợp nặng hơn: cha bị điên, chết, hoặc lấy vợ khác.

– Người mẹ: Gây tai hại về tình cảm do quá nghiêm khắc-thiếu tình

thương, hoặc quá nhu nhược-thiếu gương mẫu (vắng nhà luôn, bỏ

bê gia đình, không trông nom con cái, hư đốn, ngoại tình, mãi dâm, nghiện rượu, phạm pháp) Trường hợp nặng hơn mẹ bị điên, chết hoặc đi làm lẽ-lấy chồng khác.

– Con cái (anh chị em): Căm ghét tiềm tàng hay công khai, ganh đua

bạo ngược, có sự tiếp tay của cha hay mẹ-hoặc cả hai dẫn đến

thiếu công bằng, phân biệt đối xử.

Giải tỏa stress tâm lý gia đình:

• Thực hiện gia đình trị liệu (family

therapy) cần dựa vào 2 luận đểm mới

– Lý thuyết hệ thống

– Học thuyết giao tiếp

TRIỆU CHỨNG CỦA STRESS:

• Triệu chứng về thể chất

• Triệu chứng tinh thần

• Triệu chứng hành vi

• Triệu chứng cảm xúc

5.3 Triệu chứng hành vi:

• - Thay đổi cảm giác ngon miệng

• - Uống rượu, thuốc

• - Hút thuốc nhiều hơn

• - Thao thức

• - Sốt ruột, cắn móng tay

5.5 Bệnh liên quan đến stress:

• Stress không phải là bệnh nhưng có liên quan đến:

- Bệnh tim mạch

- Bệnh của hệ thống miễn dịch

- Hen suyễn

- Tiểu đường

- Rối loạn tiêu hóa

- Viêm loét dạ dày

- Bệnh da – vảy nến

- Đau đầu và nửa đầu

- Rối loạn kinh nguyệt

- Trầm cảm.

6 QUÁ TRÌNH TỪ STREESS TÂM

LÝ ĐẾN BỆNH LÝ:

• các thay đổi nhiều khi nghiêm trọng về

sinh hóa tế bào gọi là “nhân chứng của

Streess của sinh lý”

+Sự tăng tiết corticosteroid và catécholamin

thượng thận

+ Giảm tỷ lệ lipid tỷ trọng cao (LHD) như

alipoprotein

6 QUÁ TRÌNH TỪ STREESS TÂM

LÝ ĐẾN BỆNH LÝ:

• các thay đổi nhiều khi nghiêm trọng về

sinh hóa tế bào gọi là “nhân chứng của

Streess của sinh lý”

– Giảm tỷ lệ Zn làm phì đại tiền liệt tuyến.

– Streess chống hấp thụ calcium

– làm thay đổi nhiều nguyên tố vi lượng, các

chất xúc tác của sự sống như sodium,

potassium, sắt, mangan, crom, selenium v.v

8 ĐƯƠNG ĐẦU VỚI STRESS:

• Đương đầu với stress: nghĩa là con người

cố gắng đáp ứng - thích nghi với môi

trường, hoàn cảnh gây nên stress

8.2 Những yếu tố ảnh hưởng đến

sự đương đầu với stress:

• Kinh nghiệm, vốn sống của cá nhân

Những người đã từng trải, từng nếm mùi đau khổ, từng vấp ngã thì sự đương đầu với stress tốt hơn

• Khả năng và trí thông minh Những người

có phẩm chất trí tuệ tốt, dễ tìm ra được

những biện pháp tốt nhất để thoát khỏi

hoàn cảnh gây stress

• Các phương thức và tính chất của stress

cũng có ảnh hưởng lớn tới sự đương đầu với stress (số lượng, tần số, thời gian…)

8.3 Các phương thức đương đầu

với stress:

• Giải quyết vấn đề, tìm lối thoát.(vd: đứa trẻ

sợ bóng tối thì bật đèn lên; lo lắng bị bệnh thì đi khám thầy thuốc…)

• Cố gắng tự chủ.(tự nhắc mình bình tĩnh).

• Tự an ủi (tự ám thị): tìm trong cái không

may có cái may mắn hơn người khác (vd:

bị tai nạn gãy chân - may còn giữ được

tính mạng; mất của - của đi thay người…)

8.3 Các phương thức đương đầu

với stress:

Tự kềm chế bản thân: cố quên đi những điều gây

khó chịu, động viên chính mình (liệt hai chân

vẫn thành nhà văn, nhà thơ nổi tiếng)

• Sự bù trừ: Kém mặt này cá nhân sẽ cố gắng

hơn người khác mặt khác.(vd: một HỌC SINH học không tốt các môn tự nhiên đòi hỏi tính

toán suy luận, bạn ấy cố gắng học tốt các môn

xã hội đòi hỏi phải đầu tư thời gian học bài)

Nick Vujicic

• Nick Vujicic sinh ngày 4-12-1982 tại Úc Từ lúc chào đời anh không

có tay lẫn chân Đến bây giờ vẫn không có nghiên cứu khoa học nào có thể giải thích được điều này Thế nhưng, bố mẹ anh luôn cố gắng giúp anh có một cuộc sống bình thường như bao đứa trẻ

khác.

• 18 tháng tuổi, Nick đã được bố tập bơi Đến năm anh 6 tuổi, bố dạy anh cách dùng chân để đánh máy và mẹ đã chế tạo một dụng cụ bằng nhựa để giúp anh có thể cầm bút chì Cũng có lúc anh cảm thấy chán chường và không muốn tiếp tục sống Đó là lúc anh 8 tuổi, anh đã sợ hãi khi nghĩ rằng một ngày nào đó không có bố mẹ bên cạnh để chăm sóc Nhưng với sự giúp đỡ của gia đình, bạn bè anh đã vượt qua tất cả trở ngại đó.

•

Nick Vujicic

• Tất cả hoạt động của anh đều được thực hiện bởi một chân nhỏ

bên trái “Tôi gọi nó là cái dùi trống của tôi, tôi sẽ không làm được gì nếu thiếu nó Khi xuống nước, tôi sẽ nổi hoàn toàn bởi 80% cơ thể tôi là những lá phổi Bàn chân nhỏ xíu đóng vai trò là chiếc chân vịt”

• Thật khó có thể tưởng tượng chỉ với chiếc chân nhỏ bé ấy anh có thể chơi gold, đá bóng, bơi lội thậm chí lướt sóng rất cừ khôi! Năm

23 tuổi, anh lấy bằng cử nhân thương mại với chuyên môn kế

hoạch tài chính và kế toán Anh còn là diễn giả nhiệt thành, luôn

mang đến cho các bạn trẻ nhiều niềm hi vọng vào cuộc sống thông qua những câu chuyện cảm động

• Năm 1990, Nick được trao giải thưởng Công dân trẻ của Úc vì lòng dũng cảm và sự bền chí.

9 STRESS ĐỐI VỚI BỆNH

NHÂN :

Một số hành động chăm sóc người bệnh, hạn chế stress:

• Người thầy thuốc cần thường xuyên tiếp xúc, nhạy cảm với những hoàn cảnh, điều kiện thường gây stress ở bệnh nhân

• Giải thích hợp lý-khoa học về bệnh cảnh của họ, giải đáp thắc mắc, nói rõ cho họ khả năng khỏi bệnh hoặc phục hồi

Một số hành động chăm sóc người bệnh, hạn chế stress:

• Khéo gợi chuyện để họ tâm sự, bộc lộ những lo lắng - những cảm nghĩ sai lệch về bệnh tật của bản thân.

• Đưa họ hòa vào công tác chăm sóc cùng cán bộ điều dưỡng.

• Luyện tập TDTT, dưỡng sinh, thư giãn, phục hồi chức năng.

Thắc mắc