Chương 3: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
3.2. Phương pháp nghiên cứu
3.2.1. Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu
Trong luận án phương pháp nghiên cứu tài liệu được thực hiện một cách chi tiết và toàn diện, nhằm mục đích thu thập và phân tích sâu rộng thông tin về stress trong nghề kiểm toán. Quá trình này bao gồm việc tìm kiếm, xem xét và tổng hợp các nghiên cứu khoa học, bài báo chuyên ngành, báo cáo nghiên cứu, luận án, và sách tham khảo liên quan đến chủ đề stress nghề nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực kiểm toán.
Quá trình nghiên cứu tài liệu tập trung vào việc khám phá các nguyên nhân và hậu quả của stress đối với kiểm toán viên, bao gồm áp lực công việc, thời hạn nộp
báo cáo, mức độ phức tạp của nhiệm vụ, và quản lý mối quan hệ với khách hàng.
Ngoài ra, luận án cũng xem xét tới tác động của stress lên sức khỏe tinh thần và thể chất của kiểm toán viên, cũng như hiệu suất công việc và chất lượng kiểm toán.
Phương pháp nghiên cứu này còn bao gồm việc phân tích cách thức quản lý thời gian, hỗ trợ từ người quản lý, và sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống cá nhân, hiệu quả công việc của kiểm toán viên.
Luận án đã sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu như một bước quan trọng để xây dựng nền tảng lý thuyết vững chắc, cung cấp cái nhìn toàn diện về vấn đề stress trong nghề kiểm toán, và mối liên hệ giữa stress của kiểm toán viên và hành vi làm giảm chất lượn kiểm toán, qua đó hỗ trợ cho quá trình nghiên cứu và phân tích thực nghiệm tiếp theo trong luận án.
3.2.2. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
Trong luận án này, phương pháp điều tra bằng bảng hỏi được triển khai một cách cẩn thận và chi tiết nhằm thu thập dữ liệu về mức độ và nguyên nhân gây stress cho kiểm toán viên. Bảng hỏi được thiết kế để đánh giá các yếu tố như áp lực công việc, khối lượng công việc, áp lực thời gian, xung đột và mơ hồ trong vai trò công việc, cũng như mối liên hệ giữa stress của kiểm toán viên với hành vi làm giảm chất lượng kiểm toán.
Bảng khảo sát Phần I - "Stress của kiểm toán viên" được thiết kế nhằm mục đích thu thập dữ liệu từ các kiểm toán viên đang hoạt động trong lĩnh vực kiểm toán độc lập tại Việt Nam. Bảng hỏi này bao gồm một loạt các câu hỏi, phân chia thành nhiều phần, với mỗi phần tập trung vào một khía cạnh khác nhau của stress nghề nghiệp và ảnh hưởng của nó đến công việc kiểm toán. Cụ thể, bảng hỏi đề cập đến các yếu tố như áp lực công việc, áp lực thời gian, sự mơ hồ và xung đột trong công việc, hành vi lãnh đạo, và mẫu hành vi loại A/tính cách của kiểm toán viên. Đặc biệt, bảng hỏi cũng tập trung vào việc đánh giá các biểu hiện sinh lý, giấc ngủ, hành vi, cảm xúc và nhận thức liên quan đến stress, cũng như ảnh hưởng của nó đến chất lượng công việc kiểm toán. Mỗi câu hỏi được thiết kế để thu thập thông tin chính xác và chi tiết, giúp tăng cường độ tin cậy và khách quan cho nghiên cứu. Cụ thể khảo sát nội dung:
- Áp lực công việc: Câu hỏi 01 đến 03.
- Áp lực thời gian: Câu hỏi 01 đến 03.
- Sự mơ hồ và xung đột: Câu hỏi 01 đến 07.
- Hành vi lãnh đạo: Câu hỏi 01 đến 10.
- Mẫu hành vi Loại A/Tính cách của kiểm toán viên: Câu hỏi 01 đến 09.
Biến phụ thuộc: Câu hỏi liên quan đến các biểu hiện sinh lý (câu hỏi 01 đến 21;
giấc ngủ (câu hỏi 01 đến 05); hành vi (câu hỏi 01 đến 14); cảm xúc (câu hỏi 01 đến 21); và nhận thức (câu hỏi 01 đến 18) của kiểm toán viên.
Hành vi làm giảm chất lượng kiểm toán: Câu hỏi đánh giá mức độ ảnh hưởng của stress đến chất lượng công việc kiểm toán (câu hỏi 01 đến 05).
Bảng hỏi Phần II - "Thông tin Người khảo sát" là phần bổ trợ cho Bảng hỏi Phần I, tập trung vào việc thu thập thông tin cá nhân và chuyên môn của các kiểm toán viên. Phần này của bảng khảo sát nhằm mục đích thu thập các thông tin cơ bản như họ và tên, giới tính, độ tuổi, tình trạng hôn nhân, kinh nghiệm làm việc, vị trí công việc hiện tại, và loại hình công ty kiểm toán mà họ đang làm việc. Mục đích của phần này là để có cái nhìn sâu hơn về bối cảnh và điều kiện làm việc của người trả lời, từ
đó giúp nâng cao chất lượng phân tích và đánh giá dữ liệu thu thập được từ Bảng hỏi Phần I. Thông tin này rất quan trọng trong việc xác định các mẫu liên quan giữa các biến số và giúp hiểu rõ hơn về tác động của môi trường làm việc đối với stress của kiểm toán viên.
Để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của dữ liệu thu thập, bảng hỏi đã được thử nghiệm trước với một nhóm nhỏ các kiểm toán viên để điều chỉnh và cải thiện các câu hỏi cho phù hợp. Sau đó, bảng hỏi được gửi đến một mẫu lớn các kiểm toán viên làm việc tại các công ty kiểm toán khác nhau để thu thập dữ liệu đại diện và toàn diện. Phương pháp này cho phép luận án thu thập được thông tin quý báu về tình trạng stress trong nghề kiểm toán và đóng góp vào việc xây dựng các giải pháp giảm thiểu stress cho ngành.
(Chi tiết quy trình các bước thực hiện phương pháp điều tra bảng hỏi được trình bày tại Phụ lục 6: Quy trình thực hiện phương pháp điều tra bằng bảng hỏi).
3.2.3. Phương pháp phỏng vấn sâu
Trong luận án, phương pháp phỏng vấn sâu được sử dụng như một công cụ quan trọng để khám phá chi tiết hơn về trải nghiệm cá nhân và quan điểm của kiểm toán viên liên quan đến stress. Phương pháp này cho phép thu thập dữ liệu chất lượng cao và hiểu sâu sắc về cảm nhận và cách đối phó với stress của các kiểm toán viên trong môi trường làm việc thực tế.
Trước khi thực hiện phỏng vấn, một bộ câu hỏi phỏng vấn được soạn thảo cẩn thận để đảm bảo rằng tất cả các khía cạnh liên quan đến stress nghề nghiệp và ảnh hưởng của nó đều được khám phá. Câu hỏi phỏng vấn tập trung vào các vấn đề như
áp lực công việc, thời hạn, xung đột vai trò, sự mơ hồ trong công việc, hỗ trợ từ quản lý và đồng nghiệp, cũng như ảnh hưởng của stress đến chất lượng cuộc kiểm toán.
Quá trình phỏng vấn sâu được tiến hành đồng thời và ngay sau khi có kết quả phân tích dữ liệu lớn bằng công cụ SPSS 26 từ dữ liệu điều tra bằng bảng hỏi. Các cuộc phỏng vấn sâu được thực hiện với một nhóm nhỏ các kiểm toán viên (4 kiểm toán viên), được chọn lọc dựa trên các tiêu chí như kinh nghiệm nghề nghiệp, vị trí
công việc, độ tuổi từ 30-45, tình trạng hôn nhân (có gia đình và độc thân), và mức độ stress cao và rất cao. Đối tượng phỏng vấn bao gồm kiểm toán viên ở các công ty kiểm toán lớn, vừa và nhỏ, nhằm đảm bảo tính đại diện.
Quá trình phỏng vấn diễn ra trong một môi trường riêng tư và thoải mái để khuyến khích sự trung thực và cởi mở từ phía người tham gia. Các cuộc phỏng vấn được ghi chép lại (với sự đồng ý của người tham gia) và sau đó được phân nhóm để phân tích.
Phân tích dữ liệu từ phỏng vấn sâu giúp tăng cường hiểu biết của tác giả về các nguyên nhân, biểu hiện và hậu quả của stress trong nghề kiểm toán. Thông tin thu được từ phỏng vấn cũng hỗ trợ trong việc xác minh và bổ sung cho dữ liệu thu thập được từ bảng hỏi, đồng thời giúp làm phong phú hơn kết quả phân tích dữ liệu từ
SPSS, đưa ra các giải pháp và khuyến nghị thực tiễn để giảm thiểu stress trong ngành kiểm toán.
3.2.4. Phương pháp khảo sát bảng hỏi
Trong luận án, phương pháp khảo sát bảng hỏiđược sử dụng như một công cụ chủ yếu để đo lường và đánh giá mức độ stress và các yếu tố liên quan tới stress mà kiểm toán viên gặp phải trong công việc. Phương pháp này cho phép thu thập dữ liệu một cách nhanh chóng và hiệu quả từ một mẫu lớn người tham gia, đồng thời đảm bảo tính khách quan và độ chính xác cao.
Dưới đây là cách trình bày chi tiết cho từng biến và câu hỏi trong bảng khảo sát:
3.2.4.1. Biến "Áp lực công việc"
Kế thừa mô hình nghiên cứu của các tác giả: Shirom & cộng sự [186], Sweeney
& Summers [199].
Mục đích :Đo lường mức độ áp lực công việc mà kiểm toán viên cảm nhận, bao gồm khối lượng công việc và yêu cầu về thời hạn hoàn thành công việc.
Nội dung khảo sát: 3 câu hỏi đánh giá về thời gian, khối lượng công việc, và tiêu chí đánh giá công việc.
Cách thức đo: Sử dụng thang đo Likert từ 1 (Rất không đồng ý) đến 5 (Rất đồng ý).
Tính điểm: Tính tổng điểm của 3 câu hỏi, càng cao cho thấy mức độ áp lực công việc càng lớn đến stress.
3.2.4.2. Biến "Áp lực thời gian"
Kế thừa mô hình nghiên cứu của các tác giả: Beau & Jerman [42], Cook &
Kelley [57].
Mục đích: Đánh giá ảnh hưởng của thời hạn và deadline đối với stress của kiểm toán viên.
Nội dung khảo sát:3 câu hỏi liên quan đến deadline, làm việc ngoài giờ, và quản lý nhiều dự án cùng một lúc.
Cách thức đo:Sử dụng thang đo Likert 5 điểm.
Tính điểm: Tính tổng điểm, điểm càng cao phản ánh mức độ áp lực thời gian càng lớn lên stress.
3.2.4.3. Biến "Sự mơ hồ & xung đột vai trò/vị trí"
Kế thừa mô hình nghiên cứu của các tác giả: Donnelly & cộng sự [70], Fisher (2001) [78].
Mục đích: Đo lường mức độ hiểu biết và rõ ràng về vai trò, trách nhiệm, và mục tiêu công việc.
Nội dung khảo sát: 7 câu hỏi đánh giá hiểu biết về quyền lợi, yêu cầu công việc, và mục tiêu.
Cách thức đo: Sử dụng thang đo Likert 5 điểm.
Tính điểm: Tổng điểm phản ánh mức độ mơ hồ và xung đột trong vai trò công việc.
3.2.4.4.Biến "Hành vi của lãnh đạo"
- Kế thừa mô hình nghiên cứu của các tác giả: Ali & cộng sự [25], Aziz & cộng sự [39].
- Mục đích: Đánh giá ảnh hưởng của hành vi lãnh đạo đối với stress của kiểm
toán viên.
- Nội dung khảo sát: 10 câu hỏi liên quan đến sự thân thiện, công bằng, và hỗ trợ từ phía lãnh đạo.
- Cách thức đo: Thang đo Likert từ 1 đến 5.
- Tính điểm: Tổng điểm càng cao cho thấy hành vi lãnh đạo càng đóng góp vào stress.
3.2.4.5.Biến "Mẫu hành vi loại A"
- Kế thừa mô hình nghiên cứu của các tác giả:Fisher (2001) [78], Gundry &
Liyanarachchi (2007) [92].
- Mục đích: Đánh giá tính cách và hành vi Loại A của kiểm toán viên, bao gồm sự cạnh tranh cao, tham vọng, không kiên nhẫn và nghiện công việc.
- Nội dung khảo sát: 9 câu hỏi đánh giá các đặc điểm tính cách và hành vi của kiểm toán viên theo Mẫu hành vi loại A.
- Cách thức đo: Sử dụng thang đo Likert từ 1 (Rất không đồng ý) đến 5 (Rất đồng ý).
- Tính điểm: Tổng điểm càng cao, kiểm toán viên càng có xu hướng hành vi loại A càng ảnh hưởng đến stress.
3.2.4.6. Biến "Hành vi làm giảm chất lượng kiểm toán"
- Kế thừa mô hình nghiên cứu của các tác giả: Coram & cộng sự (2003) [59], Gundry & cộng sự (2007) [92].
- Mục đích: Đánh giá ảnh hưởng của stress lên các hành vi có thể làm giảm chất lượng kiểm toán.
- Nội dung khảo sát: 5 câu hỏi liên quan đến thực hiện thủ tục kiểm toán, đánh giá tài liệu khách hàng, và quyết định chấp nhận giải thích của khách hàng.
- Cách thức đo: Thang đo Likert từ 1 (Rất không đồng ý) đến 5 (Rất đồng ý).
- Tính điểm: Tính tổng điểm, điểm càng cao cho thấy hành vi làm giảm chất lượng kiểm toán càng nghiêm trọng.
Các câu hỏi trong bảng khảo sát này được thiết kế dựa trên cơ sở lý luận và được chứng minh qua nghiên cứu trước đây. Việc sử dụng thang đo Likert giúp thu thập dữ liệu một cách chính xác và đáng tin cậy, đồng thời giúp phân tích và so sánh dữ liệu một cách có hệ thống.
Các câu hỏi khảo sát được thiết kế để đo lường nhiều khía cạnh khác nhau của stress, bao gồm áp lực công việc, áp lực thời gian, sự mơ hồ và xung đột về vai trò, hành vi lãnh đạo, và các đặc điểm cá nhân có thể ảnh hưởng đến việc xử lý stress.
Các câu hỏi trong trắc nghiệm dựa trên thang đánh giá Likert, cho phép người tham gia đánh giá mức độ đồng ý hoặc không đồng ý của họ với một loạt các phát biểu về trải nghiệm làm việc và cảm nhận cá nhân.
Để đảm bảo tính hợp lệ và độ tin cậy, các câu hỏi được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết vững chắc và tham khảo từ các nghiên cứu trước đây. Chúng được thử nghiệm sơ bộ với một nhóm nhỏ các kiểm toán viên để đánh giá sự phù hợp và hiệu quả trước khi triển khai rộng rãi.
Kết quả thu được từ phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi cung cấp dữ liệu quan trọng về cách thức mà stress ảnh hưởng đến kiểm toán viên, từ đó giúp tác giả phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố công việc và mức độ stress. Dữ liệu này cũng hỗ trợ trong việc xác định các nhóm nguy cơ cao và các chiến lược can thiệp hiệu quả nhằm giảm thiểu stress trong ngành kiểm toán. Phương pháp này không chỉ hữu ích trong việc đo lường các yếu tố định lượng mà còn giúp tạo nền tảng vững chắc cho việc phân tích sâu hơn trong các giai đoạn tiếp theo của nghiên cứu.
3.2.5. Phương pháp trắc nghiệm
Thực hiện đo lường mức độ “Stress của kiểm toán viên"
- Tên trắc nghiệm: Stress-induced Cognition Scale, và Stress Indicators
Questionnaire.
- Kế thừa mô hình nghiên cứu của các tác giả và nguồn: (1) Seyle về biểu hiện
sinh lý/thực thể: Đánh giá ảnh hưởng của stress lên thể chất, như mệt mỏi, đau đầu, rối loạn tiêu hóa; (2) Lazarus về tâm lý: Xem xét ảnh hưởng của stress đối với nhận thức, cảm xúc và hành vi của kiểm toán viên.
- Thang đo quốc tế và AIS: Sử dụng công cụ từ The Counseling Team
Internationale và AIS để đánh giá stress tại nơi làm việc22,23.
- Mục đích: Đo lường mức độ stress của kiểm toán viên dựa trên các chỉ số về
cảm xúc, hành vi, và sinh lý.
- Nội dung trắc nghiệm: 79 câu hỏi về cảm xúc, hành vi, và sinh lý (kế thừa thang đo từ The Counseling Team Internationale, một công cụ đánh giá được sử dụng rộng rãi trên thế giới. Thang đo này cung cấp một cái nhìn sâu sắc về các phản ứng cảm xúc, hành vi và sinh lý của cá nhân khi đối mặt với stress).
- Cách thức đo: Sử dụng thang đo 5 mức độ: Thấp, trung bình, cao, rất cao, nguy hiểm.
- Tính điểm: Tổng điểm từ các câu hỏi, phản ánh mức độ stress tổng thể của kiểm
toán viên. Tổng điểm tối đa cho lĩnh vực chỉ báo cơ thể là 105 điểm; phần chỉ báo giấc ngủ là 25 điểm; chỉ báo hành vi là 70 điểm; Tổng điểm tối đa cho lĩnh vực chỉ
báo cảm xúc là 105 điểm.
- Mức độ stress ở khía cạnh nhận thức là một thang đo quan trọng trong nghiên cứu về stress nghề nghiệp. Mức độ này được đo thông qua thang đo "Stress-induced Cognition Scale" (SCS), được phát triển và điều chỉnh dựa trên các nghiên cứu quốc tế. Thang đo SCS này ban đầu được phát triển bởi Kyung Bong Koh, Joong Kyu Park,
22https://www.stress.org/wp-content/uploads/2023/02/The-Workplace-Stress-Scale.pdf
và Sunghee Cho (được xuất bản trong tạp chí y khoa Yonsei Medical Journal vào năm 2006)24. Thang đo SCS này được thiết kế để đo lường mức độ ảnh hưởng của stress đến quá trình nhận thức. Tổng điểm tới đa cho chỉ báo này là 90 điểm.
Bảng 3.2: Mức độ stress cho từng chỉ báo
STT Các lĩnh vực Mức độ
Thấp Trung bình Cao Rất cao Nguy hiểm 1
Tổng điểm các chỉ báo sinh lý (liên quan đến cơ thể):
105 điểm
21 - 29 30 - 37 38 - 47 48 - 53 54+
2
Tổng điểm các chỉ báo sinh lý (liên quan đến giấc ngủ):
25 điểm
5 - 7 8 - 9 10 - 11 12 - 13 14+
3 Tổng điểm các chỉ báo
hành vi: 70 điểm 14 - 26 27 - 35 36 - 44 45 - 49 50+
4 Tổng điểm các chỉ báo cảm
xúc: 105 điểm 21 - 28 29 - 36 37 - 45 46 - 54 55+
5 Tổng điểm các chỉ báo
nhận thức: 90 điểm 18 - 32 33 - 46 47 - 60 61 - 74 75+
Điểm phân nhóm dữ liệu 1 2 3 4 5
Bảng 3.3: Điểm tổng hợp theo mức độ stress cho cả 5 chỉ báo
STT Các lĩnh vực
Mức độ
Thấp Trung bình Cao Rất cao Nguy hiểm 1
Tổng điểm các chỉ báo sinh lý (liên quan đến cơ thể): 105 điểm
21 - 29 30 - 37 38 - 47 48 - 53 54+
2
Tổng điểm các chỉ báo sinh lý (liên quan đến giấc ngủ): 25 điểm
5 - 7 8 - 9 10 - 11 12 - 13 14+
3 Tổng điểm các chỉ báo
hành vi: 70 điểm 14 - 26 27 - 35 36 - 44 45 - 49 50+
4 Tổng điểm các chỉ báo
cảm xúc: 105 điểm 21 - 28 29 - 36 37 - 45 46 - 54 55+
5 Tổng điểm các chỉ báo
nhận thức: 90 điểm 18 - 32 33 - 46 47 - 60 61 - 74 75+
Tổng hợp 79 - 126 127 - 167 168 - 211 212 - 247 248 - 395