CHƯƠNG 7. CÁC TRẠNG THÁI SINH LÝ CỦA CƠ THỂ XUẤT HIỆN
7.2. Trạng thái trước vận động
Trạng thái trước vận động là trạng thái đặc biệt của cơ thể xuất hiện trước một hoạt động thể thao (thi đấu, tập luyện).
Những biến đổi xảy ra trong cơ thể trước khi vận động rất đa dạng và xuất hiện ở hầu hết các chức năng của cơ thể như tăng cường hưng phấn của các trung
tâm thần kinh, tăng nhịp tim, tăng tần số và độ sâu hô hấp, tăng cường trao đổi chất, thân nhiệt tăng,…
Các biến đổi sinh lý này có thể xảy ra trước khi bắt đầu vận động vài giờ, vài ngày thậm chí nhiều ngày. Mức độ và tính chất của những biến đổi chức năng trong trạng thái trước vận động phụ thuộc vào nhiều yếu tố:
- Trình độ tập luyện của VĐV: ở các VĐV có trình độ cao, các biến đổi trước vận động xảy ra sát ngày thi đấu hơn và nhiều khi mạnh hơn so với các VĐV có trình độ thấp.
- Loại vận động sắp tới: chuẩn bị chạy cự ly ngắn thì mạch tăng cao hơn chuẩn bị chạy cự ly dài.
- Tầm mức quan trọng của buổi thi đấu: chuẩn bị thi đấu trận chung kết thì sự căng thẳng tâm lý làm biến đổi cơ thể nhiều hơn chuẩn bị cho một trận thi đấu vòng loại.
- Loại hình thần kinh: những VĐV có loại hình thần kinh linh hoạt – thăng bằng thì bao giờ cũng có những biến đổi phù hợp và tạo điều kiện cho VĐV bước vào tập luyện và thi đấu tốt hơn.
- Thời gian: càng gần sát ngày thi đấu thì diễn biến sinh lý trong cơ thể VĐV càng tăng rõ rệt.
Ngoài ra còn phụ thuộc vào tình trạng cơ thể của mỗi VĐV, yếu tố lời nói, điều kiện tập luyện và thi đấu, thái độ của VĐV,…
Sự biến đổi chức năng trước vận động xảy ra theo cơ chế phản xạ có điều kiện.
Kích thích có điều kiện ở đây là ý nghĩ về sự vận động sắp tới, về hình ảnh sân vận động hoặc dụng cụ thi đấu,…
Những biến đổi trước vận động làm cho cơ thể hoạt động ở mức gần với vận động hơn và giúp cho việc thực hiện hoạt động được dễ dàng, sự thích nghi với vận động xảy ra nhanh hơn. Trạng thái trước vận động có thể ảnh hưởng khác nhau đến thành tích thể thao.
Trạng thái trước vận động có thể phân chia thành 3 loại:
a. Trạng thái sẵn sàng
- Trong trạng thái này, hưng phấn của hệ thần kinh tăng lên vừa phải.
- Các biến đổi chức năng vận động và dinh dưỡng tương ứng với đặc trưng vận động sắp tới.
- Cảm xúc của VĐV là ham muốn thi đấu, tập trung chú ý vào thi đấu, quá trình tri giác và tư duy được nâng lên.
- Trạng thái sẵn sàng là trạng thái trước vận động hợp lý, đảm bảo cho cơ thể hoạt động tốt nhất trong thi đấu.
b. Trạng thái bồn chồn (hay còn được gọi là trạng thái sốt trước vận động) - Trong trạng thái này, hưng phấn tăng lên quá mức.
- Những biến đổi chức năng xảy ra quá mạnh, nhiệt độ cơ thể tăng cao. Những biến đổi đó làm hao phí năng lượng dự trữ của cơ thể và làm mất sự cân bằng của các quá trình thần kinh. VĐV giảm năng lực hoạt động, dễ phạm sai lầm về kỹ thuật và chiến thuật trong thi đấu.
- VĐV dễ bị kích động, sự tập trung chú ý và trí nhớ giảm sút.
- Nói chung, trạng thái bồn chồn phần nhiều có ảnh hưởng xấu đến thành tích thể thao. Tuy nhiên, đối với những VĐV có loại hình thần kinh mạnh, thì sự hưng phấn quá mức này không làm giảm mà ngược lại còn làm tăng thành tích thi đấu thể thao cá nhân.
c. Trạng thái thờ ơ
- Là trạng thái trước thi đấu có quá trình ức chế chiếm ưu thế trong hệ thần kinh. Sự ức chế này thường xảy ra sau khi hưng phấn quá mạnh trên giới hạn.
- Biến đổi chức năng vận động và dinh dưỡng đều yếu, có sự rối loạn phối hợp giữa các chức năng làm giảm khả năng hoạt động và giảm tính linh hoạt trong thi đấu.
- VĐV có trạng thái cảm xúc trầm buồn, sợ thi đấu, sợ giao tiếp, năng lực tri giác và chú ý đều giảm sút, chán nản, uể oải.
- Trạng thái thờ ơ làm giảm thành tích thể thao, nhất là trong những môn thể thao có thời gian thi đấu ngắn.
- Do ảnh hưởng của chúng đối với thành tích thể thao nên hiện nay trạng thái trước vận động của VĐV được kiểm soát rất chặt chẽ và là một nội dung quan trọng của công tác huấn luyện.
- Có thể điều chỉnh trạng thái trước vận động bằng nhiều biện pháp khác nhau, như:
+ Dùng lời nói để động viên, phân tích những nguyên nhân có thể gây ảnh hưởng không tốt trước khi thi đấu. Cần giải thích cho VĐV biết ai cũng có trạng thái trước thi đấu và nó rất cần thiết để chuẩn bị cho cơ thể bước vào vận động. Khi hiểu được họ sẽ chủ động và không căng thẳng trước khi thi đấu.
+ Phát triển tính cân bằng thần kinh, khắc phục sự căng thẳng quá mức, lo lắng, băn khoăn của VĐV bằng các hoạt động như vui chơi giải trí, văn nghệ và các hoạt động lành mạnh khác thì trạng thái trước vận động cũng sẽ tốt hơn.
+ Làm quen trạng thái thi đấu với nhiều đối thủ và trong những điều kiện sân bãi, dụng cụ khác nhau.
+ Dùng vật lý trị liệu: như có thể dùng xoa bóp để điều hòa trạng thái trước vận động (dùng xoa bóp mạnh để gây hưng phấn thần kinh hoặc xoa bóp nhẹ để giảm hưng phấn).
+ Dược phẩm – các vitamin.
+ Sắp xếp lượng vận động hợp lý.
+ Trình độ huấn luyện có ý nghĩa quan trọng đối với trạng thái sinh lý trước khi thi đấu, cần phải tập luyện để nâng cao trình độ kỹ – chiến thuật, nâng cao tính linh hoạt và cân bằng cho hệ thần kinh – khi huấn luyện phải chú ý huấn luyện toàn diện có hệ thống.
+ Chế độ sinh hoạt (ăn, ngủ, nghỉ) hợp lý: Trong những ngày sắp thi đấu cần phải giữ vững chế độ sinh hoạt, tránh đảo lộn vì như vậy sẽ làm rối loạn những định hình đã được hình thành trong quá trình tập luyện của VĐV và gây ra hưng phấn quá mức.
+ Khởi động có thể điều hòa được trạng thái trước vận động. Động tác khởi động càng giống thi đấu thì càng làm tăng cường quá trình hưng phấn. Ngược lại, những động tác kéo dài và không giống hoạt động sắp tới có thể làm giảm sút quá trình hưng phấn.