CHƯƠNG 7. CÁC TRẠNG THÁI SINH LÝ CỦA CƠ THỂ XUẤT HIỆN
7.5. Các trạng thái sau vận động
7.5.1. Trạng thái mệt mỏi
Hoạt động thể lực, ngay cả trong những điều kiện tốt nhất, cũng không thể kéo dài mãi và dần dần sẽ xuất hiện một trạng thái đặc biệt của cơ thể là mệt mỏi.
Mệt mỏi là một trạng thái sinh lý của cơ thể thể hiện bởi những biến đổi đặc biệt xảy ra trong các cơ quan, hệ cơ quan và cơ thể nói chung, làm giảm sút tạm thời khả năng hoạt động.
Mệt mỏi là hậu quả của hoạt động thể lực và mất đi sau khi nghỉ ngơi. Ý nghĩa sinh học của mệt mỏi là ở chỗ nó làm xuất hiện ức chế ở các trung tâm thần kinh, nên bảo vệ được hệ thần kinh trung ương và toàn bộ cơ thể khỏi bị căng thẳng quá mức hoặc bị kiệt sức. Sự mệt mỏi vừa phải được lặp đi lặp lại có hệ thống trong quá trình huấn luyện là yếu tố nâng cao khả năng sinh lý của cơ thể.
* Nguyên nhân gây ra mệt mỏi:
- Mệt mỏi thần kinh: khi thực hiện bất kỳ một hoạt động thể lực nào, các trung tâm thần kinh – là cơ quan điều khiển cao nhất, đều có những biến đổi rõ rệt và xuất hiện rất sớm. Sự mệt mỏi ở trung tâm thần kinh có thể xuất hiện khi tế bào thần kinh hoạt động mạnh và kéo dài. Sự mệt mỏi này theo Paplop là biểu hiện của ức chế bảo vệ trên giới hạn phát sinh khi hưng phấn quá mức. Ngoài ra, các xung động hướng tâm đơn điệu hoặc cường độ mạnh đi từ các cơ quan cảm thụ ngoại biên ở cơ, dây chằng, bao khớp cũng có thể gây ức chế trên giới hạn trong các trung tâm thần kinh.
- Mệt mỏi do cạn dự trữ năng lượng: việc cạn dự trữ năng lượng được coi là một trong các nguyên nhân gây ra mệt mỏi trong các hoạt động thể lực. Trong các hoạt động thể lực với cường độ tối đa hoặc gần tối đa, hàm lượng ATP và CP có thể giảm đi đáng kể (50 – 90% so với mức ban đầu). Hàm lượng glycogen trong các cơ có thể bị phân giải hoàn toàn khi thực hiện các bài tập có cường độ lớn hoặc trung bình làm giảm đường huyết.
- Mệt mỏi do nhiễm độc các sản phẩm chuyển hóa chất: trong các hoạt động thể lực, nhất là trong các hoạt động thiếu oxy với cường độ gần tối đa thì năng lượng được cung cấp chủ yếu bằng các phân giải glucid yếm khí. Quá trình này tạo ra một lượng acid lactic rất lớn, làm giảm độ pH của máu gây rối loạn môi trường bên trong cơ thể và ức chế các trung tâm thần kinh, giảm khả năng hoạt động của cơ.
- Mệt mỏi do thiếu oxy trong vận động: các hoạt động thể lực, nhất là các hoạt động thiếu oxy với cường độ gần tối đa tạo ra nợ oxy rất cao (thiếu oxy là do khả năng hạn chế của hệ vận chuyển oxy bao gồm hệ hô hấp, tuần hoàn và máu). Sự
thiếu oxy làm cho các tế bào cơ cũng như các tế bào thần kinh bị “ngạt thở”, gây ra hiện tượng ức chế ở các trung tâm thần kinh, tích tụ nhiều acid lactic hoặc cạn dự trữ năng lượng do không được tái tổng hợp kịp thời.
* Nguyên nhân mệt mỏi của từng loại vận động:
Vận động có chu kỳ:
- Đối với vận động có cường độ tối đa thì mệt mỏi xuất hiện rất nhanh. Gần cuối cự ly thì tốc độ co cơ thường giảm, nguyên nhân làm giảm khả năng hoạt động với cường độ tối đa là do cơ thể không thể duy trì tần số động tác cao như vậy trong một khoảng thời gian dài. Điều này có thể giải thích là do thần kinh trung ương rất chóng mệt mỏi vì phải hưng phấn với tần số xung động cao và lượng dự trữ năng lượng ATP + CP trong cơ bị phân hủy mạnh chỉ đủ để hoạt động khoảng 8 – 10 giây.
Như vậy tính linh hoạt cơ năng, tính ổn định của các trung tâm thần kinh và dự trữ năng lượng trong cơ là các yếu tố quyết định đến khả năng hoạt động của vùng cường độ này.
- Đối với vận động có cường độ gần tối đa thì mệt mỏi là do nợ oxy cao, có nhiều acid lactic tích tụ gây rối loạn môi trường bên trong cơ thể và ức chế các trung tâm thần kinh, giảm sút khả năng hoạt động của cơ.
- Đối với vận động có cường độ lớn thì nguyên nhân mệt mỏi chủ yếu là do cạn nguồn năng lượng dự trữ glycogen trong cơ và trong gan, nợ oxy tuy không lớn bằng khi hoạt động với cường độ gần tối đa nhưng lại tác động trên các tổ chức trong thời gian lâu hơn gây ức chế hoạt động của hệ thần kinh và rối loạn nội môi. Ngoài ra, tác động đơn điệu và kéo dài của các xung động hướng tâm đi từ bộ máy vận động trong những cự ly dài cũng gây ức chế các trung tâm thần kinh.
- Đối với vận động có cường độ trung bình thì mặc dù có cường độ hoạt động không cao, nhưng do thời gian kéo dài nên nó vẫn có tác động mạnh tới cơ thể và có khả năng gây kiệt sức, mệt mỏi sâu. Nguyên nhân mệt mỏi chủ yếu ở hoạt động này là do cạn nguồn năng lượng dự trữ glycogen trong cơ và trong gan. Ức chế trên giới hạn trong trung khu thần kinh do ảnh hưởng của các xung động đơn điệu kéo dài, rối loạn khả năng điều nhiệt làm thân nhiệt tăng cao, chất cetonic gây rối loạn hoạt động tế bào thần kinh và tế bào cơ cũng là các nguyên nhân dẫn tới mệt mỏi ở hoạt động này. Ngoài ra, sự giảm sút chức năng của các tuyến nội tiết, đặc biệt là tuyến yên và tuyến thượng thận có một vai trò quan trọng trong sự phát sinh mệt mỏi.
Ở môn thể thao đối kháng: đòi hỏi cơ thể phải tiếp nhận và xử lý các thông tin rất phức tạp, vì vậy các hoạt động này đòi hỏi não bộ và các giác quan phải làm việc căng thẳng khiến chóng xuất hiện mệt mỏi. Trong một số môn như bóng đá, bóng rổ, sự thiếu oxy và tích tụ các sản phẩm trao đổi chất cũng gây mệt mỏi giống như các vận động có chu kỳ với cường độ gần tối đa.
Ở các bài tập tĩnh: các tế bào thần kinh luôn tạo ra luồng xung động có tần số cao để duy trì sự căng cơ tĩnh. Các cơ luôn ở trạng thái căng, vì vậy luồng xung động thần kinh hướng tâm đi đến trung tâm thần kinh sẽ rất mạnh. Vì hai lý do chính này nên khả năng hoạt động của các tế bào thần kinh giảm sút rất nhanh. Ngoài ra, do cơ bị căng làm chèn ép các mao mạch nên máu lưu thông kém, điều này làm cho việc cung cấp oxy và đào thải các sản phẩm trao đổi chất bị hạn chế cũng là một lý do gây mệt mỏi ở cơ.