Chương 2. ĐẶC ĐIỂM NÔNG SINH HỌC CHÍNH CỦA CÂY ĂN QUẢ
2.1. CẤU TẠO CHUNG CẢ CÂY ĂN QUẢ
2.1.1. Bộ rễ cây ăn quả
Bộ rễ của cây ăn quả nằm hoàn toàn trong đất và được tính đến cổ rễ của cây, nơi chuyển tiếp từ phần trên mặt đất và phần dưới mặt đất, chúng không chỉ có chức năng hút nước và chất dinh dưỡng nuôi cây mà còn là cơ quan dự trữ các chất dinh dưỡng khi cây sinh trưởng chậm hoặc ngủ nghỉ, giữ cho tán cây đứng vững, chống tác hại của gió bão.
Căn cứ vào hình thức nhân giống, phân bộ rễ cây thành 2 nhóm: bộ rễ của cây nhân giống vô tính mọc ra từ các vị trí bất kỳ trên thân khi nhân giống bằng cách chiết cành (cây vải, hồng xiêm), giâm cành (cây chanh), giâm rễ (cây hồng), tách chồi, cắt thân hay nuôi cấy in vitro (cây chuối) và bộ rễ của cây nhân giống hữu tính mọc ra từ hạt, bao gồm cả cây ghép có bộ rễ mọc ra từ hạt (gốc ghép) và phần trên mặt đất được ghép giống khác (Trần Thế Tục & cs., 1998).
Căn cứ vào đặc điểm cấu tạo và chức năng, các loại rễ được chia thành các nhóm sau:
Rễ sinh trưởng: Thường có màu trắng, có cấu tạo sơ cấp, mô phân sinh lớn, có chức năng phát triển về chiều dài, ăn sâu vào đất, hình thành rễ hút mới. Nếu bị đứt gẫy, rễ sinh trưởng sẽ không phát triển thêm mà kích thích rễ con mới mọc nhiều. Ứng dụng đặc điểm này trong kỹ thuật cắt bớt rễ được áp dụng cho đánh trồng, chuyển một số cây ăn quả để ra nhiều rễ con hút nước và dinh dưỡng. Rễ sinh trưởng có thể chuyển thành cấu tạo thứ cấp nhưng không có nấm cộng sinh (Trần Thế Tục & cs., 1998).
Rễ vận chuyển: Có cấu tạo thứ cấp, màu nâu nhạt hoặc đậm, có nguồn gốc từ rễ sinh trưởng. Chức năng vận chuyển hai chiều, giữ cho cây bám chắc vào đất.
Rễ quá độ (rễ chuyển tiếp): Có cấu tạo sơ cấp, thường có màu xám hay nâu nhạt.
Đa phần rễ này có nguồn gốc từ rễ hút, sống một thời gian ngắn rồi chết. Những rễ quá độ phát triển từ rễ sinh trưởng có thể hình thành cấu tạo thứ cấp và trở thành rễ vận chuyển.
Hình 2.1. Phân bố và hình thái rễ cây ăn quả
Rễ hút: Thường có màu trắng, cấu tạo sơ cấp, nhiều lông hút, chiếm 90% tổng lượng rễ, chiều dài dễ hút 0,3-4mm. Rễ hút tồn tại một thời gian ngắn khoảng 15-25 ngày và được thay thế bằng các rễ hút mới nên đất cần được xới xáo, bón bổ sung phân hữu cơ, tạo độ hổng thuận lợi cho rễ phát triển. Rễ hút không có khả năng chuyển thành cấu tạo thứ cấp nhưng có nhiều nấm cộng sinh. Lông hút được hình thành từ những tế bào biểu bì kéo dài ra phía ngoài có dạng hình ống, có kích thước nhỏ, 1mm2 có khoảng 400 lông hút. Lông hút tồn tại trong thời gian ngắn, sinh ra ở các phần rễ non mới và chết đi ở các phần rễ già.
Rễ nấm: Là sự cộng sinh của nấm với rễ cây, nấm này có thể hoạt động trong hay bên trên bề mặt của rễ. Cây cung cấp hydrate carbon cho nấm, nấm cung cấp nước và các chất khoáng cho rễ. Rễ nấm xuất hiện ở những cây ăn quả ôn đới như mận, đào, lê…, cây ăn quả á nhiệt đới như nhãn, vải, cam, quýt…, cây ăn quả nhiệt đới như sầu riêng, măng cụt… Một số loại cây có có cả rễ nấm và lông hút như mận, lê, táo tây…
Dưới mặt đất bộ rễ cây cũng phân bố tương tự như bộ phận trên mặt đất. Trong đó, rễ sinh trưởng và rễ hút phân bố chủ yếu theo hình chiếu tán cây. Phân bố của rễ cây theo chiều sõu với độ sõu ớt nhất bằng ẵ chiều cao của cõy, phõn bố theo chiều ngang (chiều rộng) rộng ít nhất bằng 1,5 lần đường kính của tán cây trên mặt đất. Bộ rễ cây ăn quả thường phân bố sâu và rộng, phân nhánh nhiều khi trồng cây ăn quả trên đất có tầng canh tác dày, có độ hổng lớn, đất được xới vun và bổ sung phân bón thường xuyên. Đa phần rễ phân bố ở độ sâu từ 5-50cm nên đất trồng cây ăn quả yêu cầu độ dày canh tác
>1,0m và mực nước ngầm khuyến cáo >1,0m. Cây cam quýt có bộ rễ ăn sâu hơn khi trồng trên đất phù sa cổ và bazan ở Phủ Quỳ so với trồng trên đất ở vùng đất khác (Trần Thế Tục & cs., 1998).
Trong khảo sát đánh giá bộ rễ cây ăn quả thường phân chia rễ theo độ lớn của rễ (đường kính rễ) để chia hành các rễ khung, các rễ có đường kính >2-3cm; rễ quá độ chuyển tiếp từ rễ khung có đường kính 0,2-2cm và rễ hút của cây có đường kính ≤2mm hoặc phân chia thành rễ chùm và rễ cọc. Tùy theo độ lớn của rễ mà chức năng của chúng đối với cây cũng khác nhau. Ví dụ: rễ khung có vai trò giữ cây trong đất, dự trữ các chất dinh dưỡng khi phần trên mặt đất sinh trưởng chậm hoặc ngủ nghỉ; quyết định đến sự phân bố của các rễ hút; rễ quá độ có vai trò sinh ra các rễ hút mới còn rễ hút có vai trò chủ yếu hút nước và dinh dưỡng.
Rễ hút có chức năng hút nước và các chất dinh dưỡng trong đất cho cây, vì vậy có vai trò rất quan trọng trong quá trình sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng cây. Để thực hiện chức năng này các lông hút trên rễ đảm nhiệm, tuy nhiên một số loại, cây ăn quả, như cam quýt, vải…) chức năng hút do các sợi nấm cộng sinh trên rễ đảm nhận và được gọi là rễ nấm (Mycorrhiza). Các cây thuộc loại rễ nấm thường có yêu cầu cao về độ hổng, độ xốp của đất để các sợi nấm sinh trưởng.
Nguồn: Đoàn Văn Lư, 2012
Hình 2.2. Rễ nấm của cây cam với các điểm chấm nâu, đen là các điểm nấm cộng sinh
Khi cây ăn quả tuổi càng cao thì khoảng cách giữa rễ hút với các bộ phận trên tán cây càng xa, do vậy các bộ phận trên tán của cây thường nhận hạn chế lượng nước cũng như dinh dưỡng do rễ hút hút được và được coi là nguyên nhân việc sinh trưởng, phát triển cũng như khả năng đậu quả, sinh trưởng của quả giảm. Để khắc phục hiện tượng này, cần phải tạo hình cho tán cây cũng như thực hành kỹ thuật khác nhằm rút ngắn khoảng cách giữa rễ hút với các bộ phận trên tán của cây.
Các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng bộ rễ cây ăn quả:
+ Sự sinh trưởng bộ rễ phụ thuộc vào hình thức nhân giống (vô tính hay hữu tính), giống loài, chế độ canh tác cũng như điều kiện sinh thái đặc biệt là tính chất đất trồng.
+ Trong các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của rễ như yếu tố ngoại sinh (như độ ẩm đất, độ hổng đất, các chất dinh dưỡng, các chất độc trong đất) và yếu tố nội sinh (các chất dinh dưỡng hữu cơ, các hormone sinh trưởng, các vitamin và vi lượng do cây cung cấp) thì nhiệt độ đất có ảnh hưởng lớn đến sự bắt đầu cũng như kết thúc sinh trưởng của rễ. So với các bộ phận trên mặt đất, rễ cây ăn quả yêu cầu nhiệt độ cao hơn
1-3ºC cho sinh trưởng tùy thuộc loại cây; vì vây, bộ rễ bắt đầu thời kỳ sinh trưởng bao giờ cũng muộn và lệch pha với bộ phận trên mặt đất. Do vậy, xác định thời điểm bón phân cho cây rất quan trọng cần quan sát sinh trưởng của phần trên mặt đất để xác định thời điểm bón thích hợp, tránh lãng phí phân bón và giúp cho rễ có thể hút được các chất dinh dưỡng.