Chương 3. YÊU CẦU SINH THÁI CỦA CÂY ĂN QUẢ
3.2. YÊU CẦU VỀ ĐẤT VÀ CHẤT DINH DƯỠNG ĐỐI VỚI CÂY ĂN QUẢ
Đất trồng cây ăn quả được coi là một hệ sinh thái mà bộ rễ của cây sinh trưởng và có vai trò quyết định sự phân bố, hoạt động và khả năng cung cấp các chất khoáng, nước cho bộ rễ của cây. Các yếu tố sinh thái của đất trồng thường được chia làm 2 nhóm: Lý tính của đất và hóa tính của đất trong đó tính chất lý tính (độ hổng, độ xốp, mức nước ngầm, vi sinh vật, thành phần cơ giới) có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và hoạt động của bộ rễ, còn hóa tính của đất (độ pH, mùn, hàm lượng các chất khoáng tổng số và dễ tiêu) có ảnh hưởng đến khả năng cung cấp dinh dưỡng khoáng cho cây. Tính chất lý tính của đất là mối quan tâm trước tiên trong sản xuất cây ăn quả nhiệt đới vì muốn thay đổi lý tính của đất như cấu trúc, khả năng giữ nước và thoát nước rất khó và tốn kém, sau đó mới đến vấn đề dinh dưỡng vì có thể điều chỉnh được. Sự phân bố và hoạt động của bộ rễ mạnh hay yếu có ảnh hưởng lớn đến phân bố bộ tán, rễ, sinh trưởng, phân hoá mầm hoa và nở hoa, sinh trưởng quả, ngủ nghỉ của cây; vì vậy, việc chọn đất trồng thích hợp cho cây ăn quả là một vấn đề rất được chú trọng khi lập mới vườn cây.
Cây ăn quả phần lớn là cây lâu năm, bộ rễ khá phát triển về chiều ngang và chiều sâu, do đó đất trồng cây ăn quả có tầng dày, ít sỏi đá, độ phì cao, mực nước ngầm thấp, mùa khô không bị hạn nặng, mùa mưa lụt không bị úng ngập. Các loại đất chua phèn, nhiễm mặn nếu không có điều kiện cải tạo thì không nên trồng. Về thành phần cơ giới đất tốt nhất là đất cát pha, đất thịt nhẹ có hàm lượng mùn 1,5-2,0%, đa số cây ăn quả ưa độ pH 5,5-6,5; tuy vậy, một số loài có thể thích nghi được với pH thấp hơn 5,0 và trên 7,0 (bảng 3.2), mực nước ngầm không cao quá 1,0-1,5m, độ dốc không quá 20-30º. Để duy trì mùn cho đất có thể bón phân chuồng, trồng cây che phủ đất, sử dụng màng phủ để duy trì độ ẩm đất cũng như cấu trúc đất và môi trường vi sinh vật xung quanh bộ rễ.
Cây ăn quả mẫn cảm với đất nhiễm mặn và kiềm.
Nhiều loài cây ăn quả có thể trồng trên các loại đất khác nhau, tuy nhiên, đất được coi là thích hợp khi đất có tầng canh tác dày, có cấu trúc tốt. Một số loại đất có tầng đất mẹ chặt làm hạn chế sinh trưởng của bộ rễ. Hàm lượng canxi thấp, lân và nhôm cao ở tầng đất mẹ cũng kìm hãm bộ rễ phát triển. Các loại đất mặn và kiềm không thích hợp cho cây ăn quả. Nếu trồng cây trên đất chua phèn cần có các biện pháp cải tạo đất đặc biệt như lên liếp, thau chua... Điều chỉnh pH thích hợp bằng cách bón vôi (đất có tính axit) hoặc lân supe (đất có tính kiềm) vào đất khi chuẩn bị đất trồng. Thiếu lân kết hợp với nồng độ Al+3 cao thường xảy ra ở các loại đất Oxisol, Ultisol và Inceptisol.
Thoát nước tốt là một tiêu chí quan trọng đối với đất trồng cây ăn quả, điều này đặc biệt quan trọng đối với các loại cây mẫn cảm với bệnh thối rễ do nấm Phytophtora gây ra như đu đủ, dứa, cam quýt, bơ, lạc tiên…
3.2.2. Yêu cầu về dinh dưỡng
Các nguyên tố dinh dưỡng trong đất bao gồm nguyên tố cây ăn quả yêu cầu nhiều (đa lượng), yêu cầu trung bình (trung lượng) và yêu cầu ít (vi lượng) có vai trò rất lớn đối với sự sinh trưởng, năng suất, chất lượng quả. Sự thiếu hụt dinh dưỡng ở cây ăn quả phụ thuộc vào pH của đất, theo Nelson (1968) cây ăn quả có thể có những biểu hiện thiếu hụt các chất thông qua các dấu hiệu trên lá thân cành phụ thuộc vào độ pH của đất như sau:
Bảng 3.2. Mối liên quan giữa nhóm dinh dưỡng thiếu hụt với pH đất (theo Nelson. 1968) Nhóm dinh dưỡng thiếu hụt Yêú tố dinh dưỡng Giá trị pH trong đất
Các yếu tố dinh dưỡng thiếu hụt khi pH ở mức thấp
Phospho Kali Lưu huỳnh
Canxi Magie Molybden
Bo
Dưới 6,0 và trong 8,0-8,5 Dưới 5,5 Dưới 5,5 Dưới 6,0 Dưới 6,0 Dưới 6,0 Dưới 4,7 và trong 7,7-8,0 Các yếu tố dinh dưỡng thiếu hụt khi pH ở
mức thấp và cao
Đạm Đồng
Kẽm Mangan
Dưới 5,0-5,5 và trên 8,0 Dưới 4,7 và trên 7,5-8,0 Dưới 4,7 và trên 7,5-8,0 Dưới 4,7 và trên 7,0 Các yếu tố dinh dưỡng thiếu hụt khi pH ở
mức cao Sắt Trên 7,5
Một số triệu chứng thiếu hụt dinh dưỡng của cây ăn quả (Jackson & cs., 2011) - Thiếu đạm (N): Lá có màu xanh vàng sáng, chồi ra ngắn, lá nhỏ. Có thể phun qua lá với lượng 6kg urê trong 1.000 lít nước (0,6% đạm urê) hoặc phân chứa nitơ hòa tan khác.
- Thiếu phospho (P): Lá nhỏ có vệt màu tía đỏ, lá vàng nhanh hơn. Có thể bón polyphosphate ammonium 0,5% bổ sung cùng với nước tưới.
- Thiếu kali (K): Có điểm nâu trên các lá già, lá rụng sớm. Phun kali sunphate 1%.
- Thiếu magie (Mg): Lá già có vệt màu đỏ nâu, đỉnh lá màu vàng đôi khi màu đỏ nâu ở giữa lá. Phun magie sunphate 2%.
- Thiếu canxi (Ca): Thường hiếm khi xảy ra nhưng do trong cây Ca vận chuyển chậm nên thường thấy biểu hiện thiếu ở quả.
- Thiếu mangan (Mn): Lá vàng, đôi khi rất khó phân biệt với thiếu N hoặc thiếu Mg. Phun mangan sunphate 0,6%.
- Thiếu Bo (B): Lá non rụng sớm, chồi lộc non bị kho chết, quả có vết lõm, điểm hoại tử trên vỏ. Bón 100-200g muối borat cho một cây hoặc phun ướt lá 0,1-0,2% dung dịch muối borat.
- Thiếu sắt (Fe): Biểu hiện rõ có màu vàng trên các lá non, thường thiếu trên đất kiềm. Phun chelate sắt 0,15-0,2% hai lần trong một vụ.
- Thiếu kẽm (Zn): Lá non thường bị cháy khô với các điểm hình hoa thị, bản lá mỏng, gân lá xanh hoặc vàng. Phun chelate kẽm 0,1-0,2% sớm khi cây có lộc nhú rộ.
Bảng 3.3. Hiệu quả của một số nguyên tố dinh dưỡng và nước đến các chỉ tiêu năng suất, chất lượng quả
Chỉ tiêu N P K Mg Nước
Nước/quả + 0 - 0 +
Đường tổng số + 0 + + -
Axit - + + 0 -
Tỉ lệ đường/axit - + - + +
Màu thịt quả + 0 - ? 0
Độ lớn quả + 0 + + +
Khối lượng quả + 0 + + +
Màu vỏ quả - + + 0 +
Độ dày vỏ quả + + + - -
Nguồn: Jackson & cs., 2011
Ghi chú: + ảnh hưởng tích cực; - ảnh hưởng tiêu cực; 0 không ảnh hưởng; ? chưa rõ
Các giải pháp cải thiện đất và dinh dưỡng cho cây ăn quả cần chú ý đến cải thiện lý tính đất trồng bằng biện pháp thay đổi độ sâu mực nước ngầm, cải thiện thành phần cơ giới đất, tăng cường hệ vi sinh vật có lợi trong đất… các biện pháp đòi hỏi đầu tư
cao và lâu dài. Các giải pháp cải thiện hóa tính đất thường chú ý đến cải thiện độ pH, bổ sung các khoáng chất dinh dưỡng cho cây bằng trồng cây phân xanh, bón phân vào đất cũng như các biện pháp giữ ẩm.