Chương 2. ĐẶC ĐIỂM NÔNG SINH HỌC CHÍNH CỦA CÂY ĂN QUẢ
2.1. CẤU TẠO CHUNG CẢ CÂY ĂN QUẢ
2.1.2. Thân, cành và các mầm của cây ăn quả
* Thân cây
Chiều cao của thân cây ăn quả được tính từ cổ rễ đến điểm phân cành đầu tiên, nếu cây có nhiều thân thì độ cao được tính bằng trung bình cộng của các thân hiện có và thân chính được coi là thân có chiều cao lớn nhất. Từ thân sinh ra các cành và được phân biệt ra cành hướng dẫn (cành hướng thẳng lên trên hướng dẫn tán), cành khung (cành tạo ra khung tán) và cành các cấp (cành tạo ra từ các cành quyết định sự phân bố ngang của tán).
Về mặt chức năng, thân và cành cây ngoài chức năng là con đường dẫn nối giữa bộ rễ với các cơ quan sinh thực, sinh dưỡng của cây, dự trữ dinh dưỡng ở phần nhu mô vỏ còn có chức năng nâng đỡ các cơ quan sinh thực (hoa, quả), các cơ quan sinh dưỡng (lá, các chồi) và phân bố trên tán theo một cấu trúc tùy vào đặc điểm ra cành và góc độ ra cành của loại cây ăn quả để hình thành dạng của tán cây và quyết định chỉ số tán của cây (Chỉ số giữa diện tích bề mặt tán và diện tích đất cây chiếm (CAI - Canopy Area Index).
* Các mầm trên thân, cành cây ăn quả
Dựa vào trạng thái hoạt động, mầm được chia thành mầm hoạt động, mầm ngủ và mầm bất định. Mầm bất định thường hình thành trên các thân và cành lớn, có thể mọc từ các vị trí ngoài đốt trên cành, thân hay rễ cây, thường ở trạng thái không hoạt động và chỉ được khởi động khi cây quá già cỗi hoặc các mầm trên tán cây bị tổn thương nghiêm trọng. Mầm ngủ được hiểu là các mầm trên cành chưa hoạt động hình thành lá hay cành mới, chúng ở trạng thái tiềm sinh và dễ khởi động để hình thành các cơ quan mới như lá, hoa, cành. Các mầm ngủ này thường sử dụng để nhân giống vô tính cây ăn quả và được lấy trên cành thành thục.
Dựa vào cấu trúc, hình thái chia ra mầm sinh dưỡng (mầm lá, mầm cành), mầm sinh thực (mầm hoa) và mầm hỗn hợp (gồm mầm sinh dưỡng và mầm sinh thực). Ở mỗi loại mầm, chúng lại được phân thành các loại mầm khác nhau như mầm đơn, mầm kép.
Sinh trưởng của mầm trên thân, cành cây được thể hiện qua khả năng mọc mầm và độ dài cành. Sức nảy mầm khoẻ thể hiện mầm mọc nhanh, ra nhiều mầm mọc và tạo ra cành dài và ngược lại. Sức nảy mầm tuỳ thuộc vào tuổi của cây, trạng thái sinh trưởng của cây, thời điểm cắt tỉa, điều kiện canh tác hay điều kiện thời tiết. Trong thời kỳ kiến thiết cơ bản cần tăng cường bón phân, tưới nước và cắt tỉa để cây ra nhiều đợt lộc để nhanh hình thành bộ khung tán mong muốn.
Độ thành thục của cành lộc, lá ra từ mầm là khả năng hình thành các cành mới về hình thái, kích thước, màu sắc và sinh lý của cành ra từ mầm sau khi hình thành. Có loại cây mầm thành thục nhanh như cam, quýt, đào…, có loại thành thục chậm như cây lê, táo tây, anh đào… Độ thành thục của mầm có vai trò quan trọng trong nhân giống vô tính và cắt tỉa tạo hình cây ăn quả.
Các mầm trên thân cành thường không đồng nhất về mặt sinh học ngay trên cùng một đoạn cành, trên các cấp cành khác nhau giữa các mầm có đặc điểm sinh trưởng khác nhau. Mầm ở ngọn thường non hơn, các mầm ở giữa hoặc phía trên có sức sinh trưởng mạnh hơn các mầm ở dưới. Ứng dụng đặc điểm này trong đốn tỉa cành tạo tán hay nhân giống vô tính.
* Cành trên cây ăn quả
Cành mọc ra từ các thân chính và hợp với thân chính tạo thành khung tán vững chắc. Thân chính tính từ cổ rễ cây đến điểm phân cành đầu tiên. Các cành trên thân chính tiếp tục phát triển hình thành các cành nhánh. Để thuận lợi cho theo dõi, cành trên cây được phân cấp: thân chính là cấp 0; cành mọc trên thân chính là cấp 1; cành mọc trên cành cấp 1 là cấp 2; các cành tuần tự được phân cấp 3, 4, 5… Theo Trần Thế Tục &
cs. (1998), góc độ phân cành tạo nên các dạng hình tán khác nhau. Cành có góc cành so với thân chính càng lớn, càng làm giảm sức sinh trưởng của cành. Cành có góc so với thân chính nhỏ có sức chịu tải kém, cành dễ bị nứt gãy khi mang quả. Do đó điều chỉnh góc độ cành cấp 1 so với thân chính 45-60º bằng cắt tỉa, gài thanh gỗ, thanh tre hay vin cành bằng dây và cọc hoặc túi cát, đất là cần thiết thực hiện ngay từ khi cây mới được trồng trong điều kiện canh tác cụ thể. Cây ở thời kỳ cho năng suất quả cao thường ở cấp cành nhất định. Ví dụ như đào có năng suất quả cao khi cây đạt được 7-12 cấp cành, cam quýt đạt năng suất cao khi cây ra được 6-7 cấp cành.
Về đặc điểm ra cành, cây ăn quả thường có 3 kiểu hình là: Ra cành kiểu hợp trục (ví dụ: cam quýt), ra cành đơn trục (ví dụ: xoài) và kiểu ra cành hỗn hợp (ví dụ: nhãn, vải). Tùy thuộc kiểu ra cành mà tán cây có mật độ cành dày hay thưa và là cơ sở để tạo hình và cắt tỉa cho cây hợp lý.
Dựa vào mùa vụ ra cành trên tán cây có thể phân thành các loại cành xuân, cành hè, cành thu và cành đông.
Các cành trên cây phân chia dựa vào chức năng có thể chia thành các loại cành quả, cành mẹ, cành dinh dưỡng.
* Cành mẹ
Cành mẹ là cành phát sinh ra cành quả và cành dinh dưỡng. Cành mẹ nuôi dưỡng và nâng đỡ các cành quả, cành dinh dưỡng. Cành mẹ đa số sinh ra từ năm trước, trên cành mẹ có mầm hỗn hợp, cành mẹ khoẻ phát triển thành cành quả. Nhiều loại cây ăn quả đợt lộc thu thường ra từ tháng 8 đến tháng 10 có vai trò quan trọng làm cành mẹ cho các cành quả năm sau. Độ thành thục của cành có vai trò quan trọng trong việc hình
thành các loại cành ra trên nó và quyết định đến khả năng hình thành cành hoa hay cành dinh dưỡng nhiều hay ít.
* Cành hoa
Cành hoa là cành mang hoa và chúng mọc trên cành mẹ. Đa số những cây có lá xanh quanh năm, cành một năm tuổi như ở cây vải, nhãn, cam quýt, lê… thường cành hoa là cành hỗn hợp có lá và hoa. Các loại cây ăn quả khác, trong đó có nhiều loại rụng lá vào mùa đông, cành hoa thường ngắn, hình thành trên cành năm những trước như cây đào, mận, mơ và chúng thường không có lá.
* Cành quả
Cành quả là cành mang quả và chúng có nguồn gốc từ cành hoa sau khi hoa đã thụ tinh đậu thành quả. Cũng như cành hoa, cành quả có thể có lá hay không có lá, cành quả đơn hay cành quả chùm.
* Cành dinh dưỡng
Là cành chỉ mang lá hoặc cơ quan sinh dưỡng, trên cành này không có hoa. Cành có độ dài trung bình, mô cành chắc chắn, góp phần cho tán cây phát triển thêm. Nếu cành phát triển khoẻ có thể trở thành cành mẹ. Nếu cành dinh dưỡng mọc ra từ mầm trên thân và cành chính được gọi là cành tược (cành vượt) thường được hình thành ở mầm ngủ, mầm bất định. Cành thường mọc khoẻ, có thế đứng, chiều dài lớn, lóng dài, lá to. Trong thời kỳ cho quả, cành này tiêu hao nhiều dinh dưỡng nên cắt bỏ. Cành tược có thể dùng để hồi phục tán cây cho cây già cỗi hoặc phục hồi phần tán cây bị sâu bệnh hại hay gãy đổ.
Cành có lá phát triển đạt kích thước tối đa, lá chuyển màu đậm. Đoạn cành đó cũng có vỏ chuyển màu xanh đậm như xoài, cam quýt hay màu màu nâu ở ổi, xám đen ở na, nâu sáng ở nhãn, vải, vú sữa… là cành đã thành thục, dân gian hay gọi là cành
‘bánh tẻ’. Các mắt ngủ của cành thành thục có thể phân hoá mầm hoa nếu gặp điều kiện thuận lợi, đỉnh sinh trưởng sẵn sàng ra đợt lộc mới. Ứng dụng đặc điểm này trong nhân giống, cắt tỉa và xử lý ra hoa cho cây ăn quả.
Nguồn: Vũ Thanh Hải, 2018
Hình 2.3. Cành vải thành thục vỏ nâu và cành vải chưa thành thục vỏ xanh
* Mối quan hệ giữa sinh trưởng của cành và ra hoa kết quả
Giữa các loại cành trên cây chúng có mối quan hệ tương hỗ lẫn nhau và dẫn đến khả năng cho hoa, quả khác nhau vì vậy trong trồng trọt thường chú ý đến tỉ lệ các loại cành (cành dinh dưỡng, cành hoa, cành quả) trên cây nhằm điều chỉnh tỉ lệ các loại cành trên tán cây hợp lý thông qua cắt tỉa, cành.
Nếu cành lá sinh trưởng yếu sẽ tạo ra ít nguồn dinh dưỡng, việc phân hoá mầm hoa, việc tích luỹ các chất hữu cơ vào sự phát triển của quả sẽ kém. Mặt khác, nếu cành lá sinh trưởng quá mạnh, tiêu hao nhiều dinh dưỡng cho các phần non trên cành nên việc phân hoá mầm hoa, sự phát triển của quả cũng bị hạn chế. Vì vậy, tuỳ thuộc vào loại cây, tuổi cây, điều kiện canh tác để điều chỉnh cành lá mới phát triển với mật độ tương ứng ra hoa và quả. Việc kiểm soát mối quan hệ giữa sinh trưởng thân cành và ra hoa, quả là cần thiết nhằm ổn định năng suất, tránh hiện tượng cách năm mang quả.
Mối quan hệ giữa sinh trưởng cành với khả năng ra hoa, cho năng suất quả cũng cần đồng thời chú trọng đến khoảng cách giữa bộ rễ hút nước, chất khoáng cung cấp cho các cành ở phần trên mặt đất, nhìn chung khi khoảng cách này càng xa càng làm giảm sự sinh trưởng, phát triển của các cành và do đó làm giảm năng suất quả của cây.
Trong trồng trọt thường hướng tới sử dụng gốc ghép, tạo hình, cắt tỉa để cây thấp, lùn cho năng suất cao, sớm ra quả, tăng mật độ trồng, dễ chăm sóc, cắt tỉa và thu hoạch. Do vậy, xu hướng chọn giống gốc ghép tạo cây ghép lùn như cam ba lá cho cam quýt, Poncirus trifoliata tứ bội cho cam và chanh…
Trong một năm, sự sinh trưởng của thân cành không chỉ phụ thuộc vào điều kiện ôn, ẩm độ và ánh sáng của môi trường theo nhịp điệu mùa vụ mà còn phụ thuộc vào đặc tính của từng nhóm cây (nhóm cây ăn quả nhiệt đới, nhóm cây ăn quả á nhiệt đới và nhóm cây ăn quả ôn đới) và thường sinh trưởng theo nhiều đợt khác nhau có những đợt sinh trưởng mạnh, sinh trưởng chậm hoặc ngủ nghỉ. Đây cũng là cơ sở để xác định thời điểm bón phân cho cây nhằm điều tiết sự sinh trưởng của chúng cho phù hợp.