Chương 4. VƯỜN ƯƠM VÀ KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG CÂY ĂN QUẢ
4.3. CÁC PHƯƠNG PHÁP NHÂN GIỐNG CÂY ĂN QUẢ
4.3.1. Phương pháp nhân giống hữu tính - nhân giống bằng hạt
Khi nhân giống hữu tính người ta dùng một khí quan rất phổ biến của thực vật đó là hạt giống được hình thành thông qua quá trình thụ phấn, thụ tinh, là sự kết hợp giữa hạt phấn với noãn. Trong điều kiện đủ nước, nhiệt độ thích hợp và được tiếp xúc với một lượng oxy thích hợp, hạt nảy mầm trở thành một cây mới. Phương pháp này thường gặp rất phổ biến trong tự nhiên và đa số cây rừng tự nhân giống theo phương pháp này.
* Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp nhân giống bằng hạt - Ưu điểm
Kỹ thuật đơn giản dễ làm; trong một thời gian ngắn có thể cung cấp một số lượng cây giống tương đối lớn cho sản xuất.
Chi phí sản xuất cây giống thấp do đó giá thành cây giống thấp, giá bán vừa phải hấp dẫn người mua.
Cây con từ hạt sinh trưởng khoẻ, có rễ ăn sâu, tuổi thọ cây cao, có khả năng thích ứng rộng với điều kiện ngoại cảnh.
- Nhược điểm
Cây con mọc từ hạt thường khó giữ được những đặc tính của giống, có thể phát sinh nhiều biến dị do thụ phấn chéo (khác loài hoặc khác giống). Lấy hạt từ một cây mẹ tốt đem gieo sẽ cho nhiều cây con khác nhau khiến cho vườn cây không đồng đều nhất là về năng suất, chất lượng.
Cây giống mọc từ hạt đem trồng sẽ chậm ra quả. ít nhất là từ 3-5 năm (tuỳ giống) trừ một số loài cây ăn quả có thời gian sinh trưởng ngắn như đu đủ, táo ta…
* Kỹ thuật nhân giống hữu tính
Do có những nhược điểm đối với nhiều loại cây ăn quả, ngày nay người ta thường không dùng hạt và chỉ ươm cây con bằng hạt trong các trường hợp sau đây:
Các giống có hạt không chứa một phôi (hạt đơn phôi) như thường lệ mà chứa nhiều phôi (đa phôi) như hạt xoài, hạt bơ, hạt cam quýt… trong các phôi này chỉ có một phôi có nguồn gốc hữu tính do phối tử đực kết hợp với phối tử cái mà thành, những phôi khác là do các tế bào ở noãn tâm bị kích thích phân hoá mà thành, do nguồn gốc vô tính nên khi thành cây sẽ giống hệt cây mẹ, và những cây phôi vô tính thường khoẻ, lấn át cây phôi hữu tính.
Một số giống cây ăn quả khác hạt cũng có nguồn gốc từ phôi tâm, thực chất là vô tính như đối với măng cụt, bòn bon… nên có thể nhân giống bằng hạt và vẫn giữ được đặc tính của cây mẹ ban đầu.
Gieo hạt để lấy cây làm gốc ghép. Để giữ độ đồng đều của gốc ghép người ta cũng chọn các giống đa phôi để lấy hạt.
Dùng trong công tác lai tạo chọn lọc giống.
Sử dụng gieo hạt đối với những giống chưa có các phương pháp nhân giống khác tốt hơn.
* Những chú ý khi nhân giống bằng hạt
Để hạt nảy mầm đều, tỉ lệ nảy mầm cao, cây con sinh trưởng khoẻ cần phải nắm được các đặc tính sinh lý của hạt, có các biện pháp xử lý hợp lý, cụ thể như sau:
Một số giống hạt để lâu sức nảy mầm sẽ kém như hạt vải, nhãn, đu đủ, na.
Hạt giống một số cây thuộc họ hoa hồng như đào, mận, mơ đòi hỏi phải qua một thời gian ngủ nghỉ, lấy hạt ở quả vừa chín đem gieo thường không mọc ngay, nên phơi khô ủ trong cát hoặc bảo quản trong điều kiện nhiệt độ thấp khoảng 5-6ºC 1 thời gian.
Hạt hồng muốn nảy mầm tốt cũng cần xử lý ở nhiệt độ thấp trước khi gieo.
Một số giống hạt có vỏ cứng cần được xử lý bằng các phương pháp như ngâm nước, đập vỡ vỏ cứng hoặc xử lý hoá học như hạt đào, mận, mơ, xoài…
Đảm bảo những điều kiện ngoại cảnh để hạt nảy mầm tốt:
+ Nhiệt độ thích hợp cho hạt nảy mầm.
Đối với cây ăn quả nhiệt đới: 23,8- 35ºC Đối với cây ăn quả á nhiệt đới: 15,5- 26,5ºC Đối với cây ăn quả ôn đới: 10-21ºC
+ Độ ẩm đất bảo đảm: 70-80% độ ẩm bão hoà.
+ Đủ oxy: đất gieo hạt phải tơi xốp, thoáng khí, khi gieo không lấp hạt quá sâu.
Trước khi gieo hạt bao giờ cũng nên thử sức nảy mầm của hạt. Cách thử đơn giản là lấy 100 hạt, rải đều lên một mảnh vải ướt hay giấy thấm nước cho ẩm, để ở chỗ có nhiệt độ khoảng 25ºC. Theo dõi sức nảy mầm và tỉ lệ nảy mầm của các hạt gieo.
Thường hạt tốt phải mọc tới 80-90% trở lên và có thời gian nảy mầm nhanh.
Muốn chọn được hạt giống tốt phải chọn theo 3 bước:
+ Chọn giống tốt: chọn những cây giống để lấy hạt phải đạt các tiêu chuẩn: sinh trưởng khoẻ, năng suất cao, ổn định, phẩm chất tốt, hình dạng màu sắc quả đẹp, tính chống chịu tốt mang đầy đủ các đặc điểm của giống muốn nhân. Cây ở vào thời kỳ sung sức đang cho quả với năng suất cao.
+ Chọn quả tốt: trên cây chọn những quả có hình đạng đặc trưng của giống nằm phía ngoài tán, màu sắc đẹp, không có vết sâu bệnh.
+ Chọn hạt: chọn hạt to, mẩy, cân đối, không có vết sâu bệnh, dị dạng.
* Kỹ thuật gieo hạt
Tùy theo điều kiện cụ thể việc gieo hạt làm cây giống có thể tiến hành theo 2 cách: gieo hạt ươm cây trên luống và gieo hạt ươm cây trong bầu.
a, Gieo hạt ươm cây trên luống
Khi gieo hạt chú ý đảm bảo các khâu kỹ thuật chủ yếu sau:
Làm đất: đất được cày bừa cuốc xới kỹ, đảm bảo đất phải tơi xốp, thoáng, bằng phẳng, nhặt hết cỏ dại và được bón lót bằng phân chuồng hoai mục và phân lân (50-70 kg phân chuồng + 0,5-0,7kg supe lân/100m2).
Lên luống: yêu cầu thoát nước tốt trong mùa mưa, đi lại chăm sóc cây thuận tiện.
Thông thường luống có độ cao 10-15cm, mặt luống rộng 60-80cm, khoảng cách giữa 2 luống (rãnh) 40-50cm, chiều dài luống tuỳ thuộc địa thế.
Gieo hạt: có thể gieo thành hàng hoặc theo hốc, khoảng cách hàng và hốc tuỳ thuộc vào mục đích sử dụng (gieo để làm cây giống hoặc gieo để lấy cây con ra ngôi làm gốc ghép). Độ sâu lấp hạt từ 2-3cm tuỳ thuộc vào thời vụ gieo, độ lớn của hạt giống và thời tiết khí hậu…
Chăm sóc sau khi gieo. Các khâu chăm sóc phải làm thường xuyên: như tưới nước giữ ẩm bảo đảm 70-80% độ ẩm bão hoà ở giai đoạn đầu, xới xáo phá váng sau mưa, thường xuyên làm cỏ, theo dõi sự xuất hiện của sâu bệnh và phòng trừ kịp thời.
Tỉa bỏ những cây mọc quá dày, những cây sinh trưởng kém bị bệnh. Bón thúc bằng nước phân chuồng pha loãng 1/10-1/15 hoặc các loại phân vô cơ pha với nồng độ 1%.
b, Gieo hạt ươm cây trong bầu
Phương pháp gieo hạt ươm cây trong bầu ngày nay được dùng phổ biến hơn vì có nhiều ưu điểm:
Rất thuận tiện cho việc chăm sóc bảo vệ cây.
Đỡ tốn công, chi phí thấp, giảm giá thành sản xuất cây giống.
Giữ được bộ rễ cây hoàn chỉnh nên tỉ lệ sống cao sau khi trồng ra vườn sản xuất.
Vận chuyển đi xa dễ dàng, giảm tỉ lệ hao hụt.
Phương pháp này có thể sử dụng cả ở việc gieo hạt làm cây gốc ghép và làm cây giống trực tiếp. Bầu để gieo hạt là những túi polyetilen (PE) màu đen có đục lỗ ở đáy.
Túi bầu có kích thước 6 × 10cm, 10 × 15cm, 15 × 18cm tuỳ thuộc vào hạt giống trồng và mục đích sử dụng.
Nguyên liệu để làm giá thể có thể dùng các loại sau:
Nguyên liệu sẵn có ở từng địa phương với phương châm dễ khai thác, có nhiều và giá cả hợp lý đồng thời các chất dinh dưỡng trong giá thể được cung cấp phù hợp cho mỗi loại cây ăn quả và đảm bảo an toàn đối với cây giống: không gây độc và sạch nguồn sâu bệnh.
Nguyên liệu thiên nhiên: bao gồm các nguyên liệu như đất phù sa, đất mùn hoặc đất mặt (hay tầng B ở mỗi vùng); than bùn qua xử lý.
Nguyên liệu hữu cơ: bao gồm các sản phẩm đã xử lý của nhà máy chế biến phế phụ phẩm hữu cơ, mùn xơ dừa đã được tiệt trùng và xả tanin, muối natri; bã mía hoặc phế liệu các nhà máy sản xuất giấy hoặc đường; phế phụ phẩm nông lâm nghiệp: rơm rạ, vỏ trấu, đậu đỗ, lạc….
Phân hữu cơ: sử dụng các loại phân hữu cơ là phân chuồng, phân dơi, phân gà, phân bò; phân hữu cơ vi sinh.
Các chất dinh dưỡng: các phân bón vô cơ sử dụng để cung cấp dinh dưỡng cho cây bao gồm: phân khoáng N, P, K, Ca, Mg, S; các nguyên tố vi lượng dưới dạng dễ hoà tan.
Hoá chất diệt nấm, kháng khuẩn, chống mốc, mối.
Một số hỗn hợp giá thể đóng bầu đã thực hiện có kết quả:
+ Hỗn hợp đóng bầu với nhãn, vải và cây có múi gồm 20% đất phù sa + 40% than bùn + 20% trấu hun + 20% phân chuồng hoai mục + 2g supe lân cho 1 bầu (có thể thay 2g phân lân nung chảy).
+ Hỗn hợp đóng bầu với cây ăn quả nhiệt đới: kích thước túi bầu ươm (12-14cm)
× (30-32cm) công thức phối hợp các thành phần của giá thể bầu ươm gồm:
Đất phù sa đập nhỏ (hoặc hỗn hợp hữu cơ) trấu, cát hạt to (đường kính 1-2mm) theo tỉ lệ 1:1:1. Trộn đều 1m3 hỗn hợp này với lượng phân vô cơ sau: Supe lân 1-3kg, sulfat kali 3-4kg + 1kg vôi và một số nguyên tố trung, vi lượng (250g Mg, 80g Fe, 60g Mn, kẽm, 259g Cu, ở dạng Chelate). Hỗn hợp trộn trước khi sử dụng 1-2 tháng.
Để diệt trừ các loại vi khuẩn, nấm, tuyến trùng và hạt cỏ dại có trong môi trường bầu ươm dùng 100g thuốc trừ nấm phổ rộng pha đều trong 50l nước tưới cho 1m3 hỗn hợp trên đã trải dày 5-7cm, phủ kín lại, 17 ngày sau dùng gieo hạt - khi xử lý cần đeo găng tay và khẩu trang, đứng ở đầu gió để xử lý thuốc.
Ngoài ra, giá thể bầu ươm có thể phối trộn bằng bột xơ dừa, cát hạt to, tro trấu, trấu theo tỉ lệ 2:2:3:3. Trộn đều 1m3 hỗn hợp này cùng với supe lân, sulfat kali, vôi như
trên và thêm vào 80kg phân gà đã qua chế biến của các nhà máy phân bón hoặc sử dụng phân gà ủ đã hoai cũng mang lại cho cây giống sức phát triển tốt.
Các khâu kỹ thuật chăm sóc cây con trong bầu được tiến hành đầy đủ như gieo hạt trên luống.