Chương 3. YÊU CẦU SINH THÁI CỦA CÂY ĂN QUẢ
3.4. CÁC YẾU TỐ SINH VẬT ĐỐI VỚI CÂY ĂN QUẢ
Các sinh vật trong vườn cây ăn quả bao gồm các sinh vật có lợi cho cây như các loại côn trùng ăn thịt, ong mắt đỏ, ong mật, bọ rùa…, còn có các sinh vật gây hại bao gồm các loại sâu hại lá, sâu hại hoa, quả, sâu hại thân cành…; các nấm bệnh gây hại;
các loại tuyến trùng hại rễ; virus, vi khuẩn và microplatma; các vi sinh vật trong đất cũng như các sinh vật khác như cỏ dại, cây trồng xen luôn hiện hữu trong vườn tạo thành một quần thể sinh vật đặc trưng cho mỗi loại cây ăn quả, cho mỗi vùng miền trồng.
3.4.1. Sâu hại cây ăn quả
Sâu hại trên cây ăn quả rất đa dạng về chủng loại sâu và tác hại đối với cây. Các nhóm sâu hại chính:
- Rầy, rệp, các loại nhện, bọ xít: chích hút dịch cây, một số là vectơ truyền bệnh nguy hiểm.
- Sâu đục thân, cành.
- Sâu vẽ bùa.
- Ruồi đục quả .
- Gặm nhấm: dơi, chuột.
3.4.2. Bệnh hại cây ăn quả
Bệnh virus, viroid: gây hại trên nhiều loại cây ăn quả, rất nguy hiểm.
Triệu chứng chung: cây sinh trưởng kém, còi cọc, lá xoăn, lá nhỏ lại, lá mất màu sắc hoặc có sọc hoặc đám loang lổ xanh, vàng, không màu, viền lá xoăn lại, đốm nâu đen trên lá hoặc trên thân. Hậu quả là năng suất, chất lượng giảm, sau đó cây chết. Bệnh tristeza, exocotis, xyloporosis trên cam quýt; bệnh chuối rụt, bệnh héo virus trên cây dứa…
Mức độ bệnh phụ thuộc vào dòng virus gây nhiễm, tính mẫn cảm của giống, điều kiện sinh thái.
Lây lan: nhiều bệnh virus không lây lan qua hạt, có thể lây lan qua môi giới truyền bệnh (côn trùng: rệp mềm lan truyền bệnh tristeza), dụng cụ làm vườn, mắt/cành ghép.
Phòng trừ: cho đến nay, các loại bệnh virus chưa có biện pháp trừ bệnh hữu hiệu, vì vậy áp dụng các biện pháp phòng ngừa là chính như: duy trì và cách ly vườn cây mẹ sạch bệnh, sản xuất cây giống sạch bệnh, chọn giống chống chịu (cả gốc ghép chống chịu), diệt trừ môi giới truyền bệnh, phát hiện bệnh sớm (ghép lên cây chỉ thị, phương pháp Elisa, Izozym) và huỷ bỏ ngay cây bị bệnh.
Bệnh vi khuẩn: gây nhiều loại bệnh nguy hiểm, đặc biệt nguy hiểm khi xâm nhập vào hệ thống mạch dẫn xylem và libe. Nếu xâm nhập vào hệ thống mạch dẫn thì gây hại giống như virus (ví dụ bệnh Greening do vi khuẩn Liberobacter asiaticum trên cam quýt).
Vi khuẩn có thể xâm nhập vào cây qua các vết thương cơ giới, khí khổng. Nhiều loại côn trùng là môi giới truyền bệnh vi khuẩn.
Triệu chứng: chết mô tế bào, tạo thành nốt sần, đôi khi gây héo rũ lá, cây.
Phòng trừ: dùng thuốc bảo vệ thực vật theo danh mục cho phép, chọn giống chống chịu, diệt trừ môi giới truyền bệnh.
Bệnh nấm: gây nhiều bệnh nhất trên cây trồng.
Nấm hại tự xâm nhập vào cây, qua các vết thương cơ giới, hại tất cả các bộ phận của cây. Nấm hại sản sinh ra nhiều bào tử và lan truyền bằng nhiều cách: gió, mưa, dòng chảy.
Triệu chứng: rất đa dạng, gây vết thương cục bộ hoặc toàn diện, hại trên bề mặt hoặc bên trong làm tắc nghẽn mạch dẫn.
Tuyến trùng: ở trong đất và hại trên rễ cây.
Triệu chứng: biến động lớn tuỳ theo loài: tạo nốt sần ký sinh trên rễ, thối rễ, tạo vết thương cơ giới cho nấm, vi khuẩn xâm nhập rễ và gây hại cây sinh trưởng còi cọc làm cho năng suất giảm mạnh.
3.4.3. Nguyên tắc phòng trừ
Phòng trừ sâu bệnh hại cần tuân thủ các nguyên tắc sau để đạt được hiệu quả:
Giảm thiểu tác hại của sâu bệnh, ngăn chặn lây lan, hiệu quả kinh tế, không gây ô nhiễm môi trường.
Các biện pháp phòng trừ:
- Biện pháp canh tác: loại bỏ cây hoặc các bộ phận bị hại, vệ sinh đồng ruộng thường xuyên, luân canh cây trồng, cắt tỉa tán thông thoáng, thay đổi độ ẩm trong nhà trồng có mái che (vườn ươm).
- Biện pháp cơ giới: sử dụng bẫy, đánh bả, bao quả.
- Biện pháp hóa học: sử dụng các loại hóa chất như thuốc trừ sâu, bệnh đang sử dụng rất rộng rãi và gây nhiều vấn đề cho sản xuất.
- Biện pháp sinh học: nhân, nuôi thiên địch trong vườn; thay đổi đặc điểm sinh lý của cây chủ; không bón nhiều đạm và bón từ từ với liều lượng ít để hạn chế nguồn thức ăn; thay đổi nguồn gen bằng cách chọn tạo ra các giống có gen khả năng chống chịu tốt.
3.4.4. Các sinh vật và các thiên địch trong vườn cây ăn quả
Sinh vật gồm có nhóm bắt mồi ăn thịt, nhóm chân đốt ký sinh, nhóm vi sinh vật gây bệnh và các đối tượng ký sinh khác: trong nhóm bắt mồi ăn thịt có một số loại như nhện ăn thịt Lycosa, nhện linh miêu Oxyopes, nhện nhẩy, nhện lùn, nhện lưới, nhện chân dài, bọ rùa đỏ, bọ rùa tám chấm, bọ cánh cứng ba khoang, bọ xít nước, bọ xít mù xanh, bọ xít nước gọng vó, chuồn chuồn kim... Những loài này chuyên săn lùng bọ rầy, bướm và sâu non của sâu đục thân, sâu xanh ăn lá lúa… để ăn thịt (một con nhện Lycosa trưởng thành mỗi ngày có thể ăn từ 5-15 con rầy nâu).
Nhóm chân đốt ký sinh có thể ký sinh trứng, sâu non, nhộng hoặc con trưởng thành của những loài sâu rầy hại lúa, thí dụ như ong đen, ong xanh ký sinh trứng sâu đục thân, ong đen ký sinh trứng bọ xít, một số loại ong ký sinh trứng rầy, ong đa phôi ký sinh sâu cuốn lá nhỏ… làm cho những sâu hại này bị chết. Ngoài ra, còn một số loài nấm, vi khuẩn, virus chuyên gây bệnh cho sâu, rầy.
Việc điều tiết hệ sinh vật trong vườn theo hướng có lợi cho con người là vấn đề đã và đang được quan tâm thông qua các giải pháp kỹ thuật phù hợp với những quy luật của hệ sinh thái như các giải pháp áp dụng IPM, ICM trong canh tác vườn cây.
Câu hỏi ôn tập
1. Vai trò của nhiệt độ đối với sinh trưởng và phát triển hàng năm của cây ăn quả?
2. Những tác động bất lợi khi nhiệt độ thấp, nhiệt độ cao đến sự chuyển mã và chất lượng quả?
3. Vai trò của nước và các giải pháp khắc phục khô hạn/thiếu nước cho vườn cây ăn quả?
4. Hãy nêu vai trò của nguyên tố nitơ, kali và phospho đối với chất lượng sản phẩm quả?
5. Nêu một số loại đất thường thiếu nguyên tố vi lượng Bo đối với cây ăn quả?
6. Vai trò của chiếu sáng đối với sinh trưởng, phát triển, ra hoa, đậu quả và chất lượng quả đối với cây ăn quả?
7. Nêu một số loại sâu hại nguy hiểm thường gặp trên cây ăn quả, biện pháp canh tác phòng ngừa chúng?
8. Nêu một số loại bệnh hại nguy hiểm thường gặp trên cây ăn quả, biện pháp canh tác phòng ngừa chúng?