Chương 4. VƯỜN ƯƠM VÀ KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG CÂY ĂN QUẢ
4.2. XÂY DỰNG VÀ THẾT KẾ VƯỜN ƯƠM NHÂN GIỐNG CÂY ĂN QUẢ
Vườn ươm nhân giống cây ăn quả có vai trò và vị trí to lớn trong việc cung cấp cây giống có chất lượng (đúng giống, đủ kích cỡ, không sâu bệnh hại nghiêm trọng), quyết định độ đồng đều của cây trồng trên vườn sau này (đồng đều về hình thái, thời gian ra hoa, đậu quả, thu hoạch…), giảm sự lây lan sâu, bệnh hại đặc biệt là các loại bệnh độc hại; quyết định việc mở rộng diện tích của vùng trồng được quy hoạch và có ý nghĩa cả trong việc phục tráng lại giống với việc quản lý và sử dụng phương pháp nhân giống thích hợp.
4.2.2. Lựa chọn địa điểm xây dựng vườn ươm
Địa điểm và đất đai để lập vườn ươm cần đảm bảo các yêu cầu sau:
Về địa điểm: vườn ươm cần có vị trí thuận lợi giao thông, điều kiện tưới tiêu tốt, xa với nguồn dịch bệnh, điều kiện khí hậu thuận lợi và ở trung tâm cung cấp cho thị trường giống.
Về đất đai: đất thoát nước tốt, bằng phẳng với độ dốc nhỏ hơn 5o, đất trồng cây giống phải có kết cấu tốt, giàu mùn (tỉ lệ mùn khoảng 2%), trung tính hoặc hơi chua, đủ chất dinh dưỡng. Đối với trồng cây trong bầu nilon, đất và các vật liệu đóng bầu cũng phải đảm bảo chất lượng tốt yêu cầu như đối với khi trồng trên luống đất.
Nguồn nước tưới: tốt nhất là nguồn nước mặt, không bị ô nhiễm bởi các hoá chất bảo vệ thực vật, không nhiễm phèn, nhiễm mặn.
Nơi đặt vườn ươm: phải cách xa giao thông tối thiểu là 500m để tránh bụi và truyền nhiễm sâu, bệnh hại song vẫn đảm bảo được độ dày tầng đất, mực nước ngầm, lý tính, hoá tính đất.
4.2.3. Cấu tạo vườn ươm nhân giống cây ăn quả a, Vườn cây mẹ
Bao gồm những giống được tuyển chọn và được kiểm tra sạch bệnh, là những giống truyền thống của khu vực, những giống đặc chủng mới nhập nội đã được tuyển chọn và khu vực hoá... với mục đích khai thác các vật liệu nhân giống. Vườn cây mẹ luôn được chăm sóc rất đặc biệt và được tuyển chọn thay đổi bổ sung một cách thường xuyên bằng các giống tiến bộ để đáp ứng kịp thời yêu cầu của thị trường và sản xuất.
Đối với khoa học, vườn cây mẹ cũng có ý nghĩa như là vườn quỹ gen của địa phương về cây ăn quả của các cơ sở sản xuất và nghiên cứu.
Vườn cây mẹ gồm các giống trồng trọt phục vụ các mục đích để lấy cành chiết, cành giâm, mắt ghép phục vụ cho nhân giống vô tính hoặc để thu hoạch hạt giống.
Vườn cây mẹ gồm các giống làm gốc ghép để thu hoạch hạt giống, cành giâm, cành chiết làm gốc ghép...
b, Vườn nhân giống
* Nhà ươm cây
Để gieo hạt, giâm cành, giâm cây con mới ra ngôi, giâm cành chiết mới hạ từ trên cây xuống. Đất làm nhà giâm cành: bằng phẳng, cao, thoát nước, thoáng. Chiều cao nhà ươm cây từ 4-4,5m. Diện tích từ 100-200m2 nếu cần có thể làm diện tích rộng hơn, nên làm nhiều nhà ươm cây có mái che liên hợp với nhau. Cứ 2-3 nhà liên hợp, có một khoảng trống để thông gió và đủ ánh sáng, cần đặc biệt chú ý 2 yếu tố này.
Mặt bằng nhà ươm cây được chia thành các luống cao 20cm, rộng 1,5-2m, đường đi rộng khoảng 60cm. Vật liệu/giá thể trồng - tuỳ theo loại cây mà có thể lựa chọn thành phần giá thể khác nhau cho phù hợp. Giá thể trước khi rải ở luống hoặc đóng bầu cần được xử lý chống nấm và khuẩn bằng các chất được phép xử lý với nồng độ theo chỉ dẫn.
Nhà ươm cây thích hợp nhất hiện nay trong điều kiện Việt Nam là kiểu nhà màng đơn giản.
Mái che có thể được lợp bằng nilon trắng xanh, mỏng 0,1-0,15mm hoặc cót, phên tuỳ mùa. Bao quanh bằng lưới, che cót, hoặc phên tuỳ mùa và tuỳ giống cây trồng được ươm trong nhà. Nếu là mùa hè che bằng cót hoặc phên, hoặc lưới che nắng kết hợp với mái lợp bằng PE. Nếu là mùa đông nên dùng nilon sáng màu để che. Vách bao quanh cao 1-1,2m, phần để trồng từ 60-100cm tuỳ mùa vụ.
Đối với nhà ươm cây hiện đại có thể xây cố định hoặc theo kiểu tháo lắp được với vật liệu là khung thép, cột bê tông, có tường che lửng, và mái lợp bằng chất dẻo. Mái lợp nhiều lớp, có thể điều chỉnh được cường độ ánh sáng trong giới hạn cho phép khi cần thiết. Nếu tường nhà cao đủ sáng, có thể kết hợp với các vật liệu chống nóng trên trần và các ô thông gió trên trần và quạt thông gió - ở hai đầu hồi của nhà ươm cây, hoặc quạt thông gió ở một đầu hồi kết hợp với dàn phun hơi nước làm mát ở phía đầu hồi đối diện. Hệ thống bồn hoặc thùng phuy không gỉ và hệ thống ống dẫn tưới thấm để tưới nước và cung cấp các chất dinh dưỡng cho cây. Dàn phun mù hạt siêu nhỏ trong khu giâm cành và phòng ra ngôi cây con sau ống nghiệm các cây con nuôi cấy in vitro.
Hệ thống đèn chiếu sáng là các đèn huỳnh quang màu hồng, với cường độ ánh sáng 4.000-6.000lux.
Đối với khu vực ươm cây sau ống nghiệm thường chiếm một phần diện tích nhỏ bằng khoảng 1/100 diện tích của hệ thống nhà ươm cây, tuỳ thuộc vào quy mô của phòng nuôi cấy và diện tích vườn ươm.
* Vườn ra ngôi cây con (vườn nhân giống)
Vườn ra ngôi cây con hay còn gọi là vườn nhân giống, bao giờ cũng chiếm tỉ trọng diện tích lớn trong cơ cấu của vườn ươm so với vườn cây mẹ. Trong sản xuất giống hiện đại, hệ thống vườn này được xây dựng gần như toàn bộ trong nhà có mái che với phương thức trồng trực tiếp trên luống đất hoặc trồng trong bầu đất.
Trồng cây con ngoài đất: ở đây cây con được trồng và chăm bón cho đến khi đạt tiêu chuẩn đem đi trồng ở vườn sản xuất hoặc đến khi đạt tiêu chuẩn là gốc ghép. Có thể áp dụng hình thức ra ngôi cây con trong túi bầu nilon (PE) đen hoặc sọt tre với các kích thước sau: Φ10 × 15cm hoặc 7 × 12cm để ra ngôi cây gốc ghép và Φ13 × 15cm dùng để ra ngôi cành chiết. Tỉ lệ sống của cây con khi ra ngôi bằng sọt tre cao hơn khi ra ngôi bằng túi bầu PE nhưng không lợi trong quá trình vận chuyển.
Diện tích đất vườn nhân giống rộng, hẹp tuỳ theo số lượng cây con, cần sản xuất hàng năm, hàng tháng, hàng quý. Tuy nhiên đối với các nước có công nghệ tiên tiến, vườn ra ngôi cây con cũng đều được bố trí trong nhà có mái che.
Làm đất hoặc làm giá thể đóng bầu trong túi nhựa PE cần phải cày bừa hoặc xới cho tơi nhỏ, lên luống cao, tối thiểu là 20-30cm. Bón lót 6 tạ phân chuồng ủ mục, 10kg phân lân Văn Điển (hoặc lân super), 15kg vôi bột cho 1 sào Bắc bộ (360m2). Trộn đều
các loại phân với đất trước khi trồng cây con 30 ngày. Có thể xử lý đất bằng thuốc trừ nấm phổ rộng trước khi trồng cây con 10 ngày. Có thể cho hỗn hợp trên đây vào túi bầu nilon hoặc chậu vại để trồng cây con, có thêm 30% trấu bổi, hoặc xơ dừa, vỏ cây dớn hoặc các loại sợi cellulos nhân tạo dùng trong trồng trọt không đất... Đất để ra ngôi cây chiết cây giâm cành không bón phân lót.
Cây con chỉ nên trồng vào ngày trời râm mát, che cót, tránh nắng gió tây, gió mùa đông bắc. Che cót và tưới ẩm bằng cách phun trên lá từ 7-10 ngày. Bỏ dàn che, tiếp tục tưới ẩm ngày 1-2 lần/ngày cho đến khi cây hồi xanh. Cây con ra ngôi được phun ngay phân bón qua lá sau khi công việc ra ngôi kết thúc vào buổi chiều hoặc chiều tối hôm sau. Sau 20 ngày có thể tưới phân thúc thông qua tưới thấm của vườn nhân hoặc tưới bằng thùng tưới. Cứ 10-20 ngày tưới phân bón thúc một lần, nếu phun qua lá thì 10 ngày một lần.
4.2.4. Thiết kế vườn ươm nhân giống cây ăn quả
Để sản xuất giống đảm bảo chất lượng và giảm giá thành, việc thiết kế các khu vực gieo trồng cây trong vườn ươm có vai trò quan trọng. Một vườn ươm cần có các khu vực sau:
- Khu vực trồng cây mẹ: Trồng cây mẹ đã được tuyển chọn và công nhận giống của các cấp có thẩm quyền để lấy vật liệu nhân giống (cành, mắt ghép, cành chiết, cành giâm). Diện tích khu vực này chiếm khoảng 10-15% diện tích vườn ươm và các cây mẹ được trồng với khoảng cách 3-4m × 3-4m với chế độ chăm sóc đặc biệt nhất là công tác bảo vệ thực vật. Tuỳ theo khối lượng cây giống cần sản xuất mà diện tích hay số lượng cây giống sản xuất mà xác định diện tích hay số lượng cây mẹ cần cho vườn ươm, thông thường đối với cây ăn quả hệ số nhân giống thường là 1: 200-250.
- Khu vực nhân giống: Có thể chia ra các khu vực nhỏ theo tính chất và phương pháp nhân giống áp dụng trong vườn ươm. Vườn ươm thường có các khu vực sau:
+ Khu nhà giâm: Là khu vực được thiết kế gieo trồng cây trong hệ thống có mái che, điều chỉnh được điều kiện chiếu sáng cũng như độ ẩm, sâu bệnh hại. Khu vực này sử dụng để gieo ươm cây con làm gốc ghép hoặc nhân giống cây bằng phương pháp giâm cành để tạo ra cây con để ra ngôi trồng ở khu nhân giống.
+ Khu nhân giống: Khu vực này gieo trồng cây gốc ghép cho phương pháp nhân giống bằng cách ghép hoặc để giâm các cành chiết khi nhân giống bằng phương pháp chiết cành, ra ngôi trồng các cành giâm để tạo thành các cây giống đủ tiêu chuẩn xuất vườn; vì vậy, tuỳ theo chu kỳ sản xuất cây giống dài hay ngắn mà phân ra thành khu cây trồng 1 năm, khu cây 2 năm.
Khu nhân giống hiện nay ngoài phương thức gieo trồng cây trên luống đất thì thường áp dụng phương thức trồng cây trong bầu nilon. Đây là tiến bộ kỹ thuật cho phép chăm sóc cây tốt hơn, bứng cây, đánh chuyển và dễ vận chuyển cây ra khỏi vườn.
Khi trồng cây trong bầu nilon yêu cầu kích thước bầu phải đủ lớn đối với từng loại cây, ví dụ đối với nhân giống các cây có múi kích cỡ bầu cần đạt 10 × 25cm để có thể chứa được một khối lượng giá thể đất trồng 2,0-2,5kg, bầu cần có nhãn ghi tên giống, cơ sở sản xuất và năm sản xuất.
+ Khu vực tạo hình sơ bộ hoặc đảo cây trước khi xuất vườn: Sau khi cây giống đã được sản xuất ở khu nhân giống, được chuyển vào khu vực này để tạo hình sơ bộ hoặc đảo cho cây giống cứng cáp trước khi xuất vườn. Việc trồng các cây trong khu vực này kéo dài trong thời gian 2-3 tháng và được trồng với mật độ dày hơn khu nhân giống; vì vậy, diện tích cũng như vị trí khu vực này thường biến động tuỳ theo thời gian và phương pháp, số lượng cây cũng như kích thước của cây giống đã tạo ra.