Chương 2. CÁI NHÌN VỀ CON NGƯỜI VÀ THẾ GIỚI SỰ KIỆN, NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN KIM TRẮC
2.1. Cái nhìn về con người trong truyện ngắn Trần Kim Trắc
2.1.3. Một vài đối sánh
Nhìn chung, tất cả sáng tác của các nhà văn Nam Bộ đều chứa đựng cái nhìn về con người mang đặc trưng vùng miền.
Giống với truyện ngắn của nhà văn Sơn Nam, truyện ngắn Trần Kim Trắc cũng không tập trung phản ánh mối quan hệ đối nghịch giữa ta và địch mà chủ yếu khắc họa quan điểm, thái độ, cách cư xử của con người Nam Bộ trong hoàn cảnh có ngoại xâm. Cả hai nhà văn đều không trực tiếp thể hiện những mâu thuẫn giằng co quyết liệt giữa ta và địch nhưng vẫn thể hiện một tình yêu quê hương sâu đậm, một ý thức cộng đồng, một trách nhiệm trong việc chống giặc cứu nước thật cách sâu sắc, mãnh liệt. Người đọc dễ dàng nhận ra tính trọng nghĩa khinh tài của dân miệt vườn sông nước khi đọc truyện ngắn của Sơn Nam. Con người Nam Bộ hiện lên trong tác phẩm của ông là những người siêng năng, chất phác, hiền lành. Họ khai phá vùng đất mới bằng sức lao động dẻo dai, bền bĩ và lòng quyết tâm cao độ. Không chỉ thế họ rất dũng cảm đối mặt với những khó khăn và cũng rất thẳng thắn, chung thủy, nghĩa tình như: Con Bảy đưa đò, Hương Rừng, Tình nghĩa Giáo khoa thư chất phác, khí khái, trọng tình nghĩa, hào hiệp ra tay giúp đỡ người khác không vụ lợi (Bắt Sấu rừng U Minh Hạ),…. Chúng ta dễ nhận thấy đặc trưng cơ bản của con người Nam Bộ lúc bấy giờ là tình yêu quê hương đất nước. Ở đó không phải là những biểu hiện cụ thể lớn lao, sôi nổi mà ẩn sau lời nói, lời tâm sự, lời hát và qua hành động của những con người nông dân miệt vườn mới thấy một khí khái, một tình yêu nước sâu kín như trong tác phẩm Đảng cánh buồm đen, Người mù giăng câu, Ông già xay lúa, Hòn Cổ
Tron,…. Đặc biệt, Hương rừng Cà Mau đã ít nhiều đem đến cho người đọc cái lối sống, sinh hoạt rất đặc trưng của con người Nam Bộ. Một cuộc sống rất phóng khoáng, tự do. Những con người cởi mở, lạc quan. Dù sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt, thiếu thốn, khó khăn nhưng họ không nao núng, không sờn lòng. Nhờ tính tự lập và chiến đấu cao, họ vượt qua khó khăn và biết làm giàu tâm hồn mình bằng những hình thức sinh hoạt độc đáo. Truyện ngắn Sơn Nam cũng đã làm hiện lên nét đặc trưng của con người Nam Bộ và ông đã viết lên bằng tất cả sự trân trọng, niềm tin yêu vào nét đẹp của con người Nam Bộ từ xưa đến nay không dễ gì đổi thay.
Trang Thế Hy là nhà văn tài năng đã dành phần lớn thời gian của cuộc đời mình để vun xới mảnh đất văn chương Nam Bộ. Ông có cơ hội tiếp xúc với thế giới của những con người nghèo khổ, bất hạnh trong xã hội. Đọc truyện ngắn của Trang Thế Hy, người đọc càng thấy thấm thía hơn về một nhận xét của Nguyên Ngọc: “Trang Thế Hy là người chăm chút đi tìm những cái đẹp nhỏ nhoi, lẩn khuất, bị bỏ quên, hoặc ở trong những góc hẻo của cuộc đời, hoặc bị vùi trong bùn đất của nghèo khốn. Và tôi muốn nói điều này: thấy được và ngợi ca những vẻ đẹp hùng tráng, tất nhiên cũng cần lắm, nhưng dễ hơn nhiều. Tìm ra được cái đẹp nhỏ nhoi, không tên kia mới khó, cần rất nhạy, rất tinh, và có lẽ còn quan trọng hơn nữa, cần một tấm lòng nhân ái sâu xa lắm, một chất nhân văn không ồn ào, cường điệu, mà đậm đà lắm” [39, 9].
Quả thật, Trang Thế Hy hết lòng trân trọng, chắt chiu, gìn giữ và theo đuổi cái đẹp đến trọn đời. Với ông, đó là cái đẹp giản dị, đời thường, thậm chí nhỏ nhoi nhưng vô cùng gần gũi và trong sáng. Trang Thế Hy đứng về phía những con người đau khổ để lắng nghe cho được ngôn ngữ thầm lặng của họ; bênh vực đạo đức, lẽ phải; gửi gắm tiếng nói và tình cảm chứa chan về nhân nghĩa ở đời; kêu gọi hướng thiện…. Hơn 90 năm gắn bó nơi trần thế, tận mắt chứng kiến biết bao câu chuyện, mảnh đời, số phận con người, song Trang Thế Hy chỉ viết ra những gì mình thật sự chiêm nghiệm, cảm xúc và yêu mến. Ở ông
luôn thể hiện tấm lòng thiết tha, nỗi niềm đau đáu về những kiếp người đau khổ, bất hạnh, đó cũng là động lực để nhà văn gần gũi, đồng cảm, sẻ chia bằng tất cả sự sâu sắc của một trí tuệ mẫn tiệp, một ngòi bút nhân ái, tinh tế và nghiêm cẩn.
Còn nhà văn Anh Đức lại chủ yếu viết về cuộc kháng chiến, về cuộc đấu tranh giữa ta và địch. Đọc tập Bức thư Cà Mau, bạn đọc hiểu hơn thế nào là tính người, tính nhân văn, nhân bản trong văn học nói chung và trong văn học cách mạng của chúng ta nói riêng, đặc biệt là tinh thần đoàn kết. Người đọc có dịp trở lại không khí Cà Mau những năm tháng đen tối, uất hận. Đứng trước kẻ thù tàn bạo, họ phải cầm lấy vũ khí mà giành lại sự sống, giành lại quyền làm người. Họ không chịu cho lũ giặc đến giết mình… Chị Sứ, nhân vật chính trong tiểu thuyết Hòn Đất của ông là một người con đẻ của đất Hòn và là “niềm hãnh diện của xóm làng”. Ở chị, tình yêu quê hương gắn liền với tình yêu thương những người thân, bà con hàng xóm láng giềng, yêu thương đồng chí, đồng bào. Nổi lên trên hết những phẩm chất tốt đẹp của chị là tấm lòng vị tha, sống vì người mình yêu thương. Anh Đức đã chú trọng mô tả nỗi quặn đau cùng lòng tự hào của má Sáu để đi sâu, làm rõ vẻ đẹp tâm hồn của chị Sứ luôn thủy chung, trung thành với cách mạng,... Những nhân vật trong tác phẩm của nhà văn Anh Đức đều trung thành với Đảng, với cách mạng, sống, chiến đấu vì độc lập, tự do của nhân dân, vì sự sống còn của dân tộc. Là cuốn tiểu thuyết đầu tiên của nền văn học chống Mỹ, ở vùng giải phóng miền Nam, tác phẩm Hòn Đất đã phản ảnh kịp thời hiện thực cách mạng miền Nam trong giai đoạn chiến tranh đặc biệt. Tác giả vừa nêu được những phẩm chất tiêu biểu của người chiến sĩ giải phóng miền Nam, vừa mô tả được tính cách của con người Nam Bộ được tô đậm bởi tinh thần đoàn kết. Tác phẩm của Anh Đức, qua thời gian, càng đọng lại những giá trị quý báu. Đó là những trang sinh động, rung động lòng người về cuộc chiến đấu ở miền Nam, về con người miền Nam, là ký ức về một thời kỳ lịch sử huy hoàng mà chúng ta đã
trải qua. Những thế hệ sau chiến tranh có thể tìm gặp lại, được sống lại những ký ức lịch sử trong tác phẩm của Anh Đức.
Riêng Trần Kim Trắc, nhà văn không đặt ra vấn đề quá nghiêm trọng như trong sáng tác của Anh Đức. Không phải lúc nào cũng thể hiện tấm lòng thiết tha, nỗi niềm đau đáu về những kiếp người khổ đau, bất hạnh trong xã hội như trong sáng tác của Trang Thế Hy, hay trọng nghĩa khinh tài trong các tác phẩm của Sơn Nam… Nhân vật trong các truyện ngắn của Trần Kim Trắc là những con người Nam Bộ tự nhiên, mộc mạc, chân chất, hồn hậu, trọng nghĩa tình và có lý tưởng sống. Đến với truyện ngắn của ông, người đọc thấy rõ một tấm lòng tha thiết đối với quê hương, đất nước. Con người rất tự nhiên nên hiển nhiên nhân vật của ông được lấy từ đời sống thật và bước vào trang văn với tất cả những đặc điểm vốn có ngoài đời. Nhân vật của ông được viết từ những thôi thúc về cảm xúc cuộc sống, về những sự việc diễn ra hàng ngày. Bởi thế, con người trong truyện ngắn của ông đều sống với nhau gắn bó, gần gũi, thủy chung, tình nghĩa… Họ đã góp phần làm nên vẻ đẹp của cuộc sống đa dạng và cho cá tính của người Nam Bộ.