Chương 3. NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN TRẦN KIM TRẮC
3.1. Nghệ thuật kể chuyện
3.1.2. Nghệ thuật “luyến láy” - phẩm bình
Truyện ngắn của Trần Kim Trắc tuy không có gì kịch tính nhưng nhờ những gấp khúc, quanh co gắn liền với bao nhận xét phẩm bình tinh tế nên vẫn có sức hấp dẫn đặc biệt.
Ga - lơ - ri trừu tượng được nhân vật “tôi” kể lại nhân dịp ông tham dự lễ khánh thành ga - lơ - ri tranh trừu tượng của ba họa sĩ nổi tiếng. Sau một hồi cố vận dụng hết khả năng mỹ cảm, mỹ học cổ kim của bản thân để thưởng thức, tìm cái hay, cái đẹp trên từng bức họa, ông thấy lạ lẫm, bơ vơ giữa rừng màu sắc đường nét mà họa sĩ đã thể hiện. Ông cố luận giải mà không hiểu được ý nghĩa của bức tranh. Nhưng tại đây, ông tình cờ gặp lại người bạn đồng hương. Càng ngạc nhiên hơn khi chính ông bạn ấy lại đại diện cho một công ty liên doanh mua bức tranh với giá 2000 đôla (bởi nếu là ông, giá bức tranh 2 đôla chưa chắc ông đã dám mua). Buổi triển lãm tranh kết thúc, ông được người bạn kéo lên xe cùng mọi người đến một nhà hàng sang trọng để hàn huyên tâm sự sau bao năm xa cách. Ông đem nỗi băn khoăn của mình hỏi ông bạn: “- Anh hiểu bức tranh như thế nào, mà dám mua đến hai ngàn đô?”
[77, 10]. Người bạn cười, bảo: “Cần gì phải hiểu mới mua!”. Trước khi giải thích, người bạn kể cho ông nghe câu chuyện về thằng con trai của mình mang giò phong lan mà trước đó bố nó đã ra chợ mua với giá một trăm hai chục ngàn để tham gia hội thi phong lan, cây cảnh. Chính giò phong lan đó đã mang về cho ông danh hiệu “Nghệ nhân Phong lan Trần Văn Tôi” với tấm bằng hạng nhất… Và hiển nhiên, ông sẽ hiểu câu chuyện mua tranh trừu tượng sau khi được người bạn giải thích: “Tôi bỏ tiền ra mua tất nhiên là tiền của liên doanh chứ tiền mẹ gì của tôi, nhưng tôi là người trực tiếp chi, nếu tôi vì hiểu ý nghĩa của nó theo con mắt danh họa mà tôi mua thì tôi là thằng ngốc không hơn không kém, tôi mua theo cái nghĩa tôi đã mua phong lan ấy mà -
Chỉ thay cái chữ cái thôi, mua tranh sẽ thành mua danh. Sau khi tôi mua bức tranh, ai dám bảo tôi không phải là người sành thưởng thức tranh trừu tượng.
Sáng mai anh mua báo đọc, theo nội dung tường thuật ga - lơ - ri sẽ không thiếu tên Trần Văn Tôi cho bàn dân thiên hạ biết” [77, 11]. Quả thật, nhà văn đã khéo léo tạo ra những yếu tố bất ngờ, gấp khúc, chuyện lồng chuyện một cách tự nhiên, hấp dẫn. Thế nên, nếu theo lời giải thích của ông bạn thì chơi phong lan cũng giống như chơi tranh. Hóa ra, chúng đều để “mua danh” mà thôi! Dĩ nhiên, khi đã thành danh thì anh tất yếu sẽ trở thành người sành thưởng thức, người hiểu biết! Để rồi, chính ông cũng nhận bản thân mình có khác gì ông bạn đâu! Cái vỗ tay nồng nhiệt, hưởng ứng theo mọi người lúc bạn lên bục nhận bức tranh do chính họa sĩ trao tay, chẳng phải là một hành động giống bạn?
“- Khác gì anh! Anh ngậm bồ hòn mà mua, thì tôi cũng có quyền ngậm bồ hòn vỗ tay chứ!
Mình giống nhau tất tần tật mà!” [77, 12].
Cái tài của Trần Kim Trắc là nhà văn để cho các nhân vật trong truyện đưa ra lời phẩm bình đầy thẳng thắn về những góc khuất của thực tại cuộc sống. Câu chuyện đã phản ánh được những tiêu cực đang tồn tại trong xã hội với những nghịch lí mà không phải nhà văn nào cũng dám nói ra. Có điều, dẫu đôi khi viết về những mặt trái của xã hội thì tác giả vẫn viết một cách nhẹ nhàng, hóm hỉnh mà sâu sắc chứ không bao giờ chỉ trích nặng nề hay lên án, phê phán gay gắt nó. Nhà văn chỉ sử dụng nghệ thuật “luyến láy”, phẩm bình thông qua dòng suy nghĩ của các nhân vật để làm bật lên nội dung tư tưởng của tác phẩm. Sự tài tình trong nghệ thuật kể chuyện ấy đã thật sự đem lại sức lôi cuốn riêng cho tác phẩm. Người đọc thích thú và yêu mến tác phẩm của ông cũng bởi lẽ đó!
Nhờ nghệ thuật “luyến láy”, phẩm bình mà tác phẩm Cái mất tìm lại đã khiến cho người đọc không khỏi xúc động về cuộc đời của chính nhà văn.
Mất mẹ tuổi 12, hơn ai hết cậu cảm nhận được nỗi đau khổ, cô đơn khi thiếu vắng tình thương của mẹ: “Thật bất hạnh cho những gia đình thiếu vắng người đàn bà, người mẹ. Nhà cửa lạnh lẽo, lũ trẻ bơ vơ, gà trống nuôi con ôi sao mà buồn vậy!” [77, 221]. Thương em và ba, hai chị em bàn với nhau
“cưới vợ cho ba” nên khi ba chọn được người vừa ý thì cậu bé tự nguyện đưa thư, làm cầu nối cho ba và dì. Từ ngày có má hai, nhà cửa cơm nước chu tất nhưng niềm vui không kéo dài được bao lâu bởi cái tính nửa khôn, nửa dại của tuổi mới lớn của hai chị em: “Còn tôi và chị tôi, rằng khôn chưa phải là khôn, dại cũng chẳng chịu mình là dại, lứa tuổi mười ba mười sáu. Ý thức đã hình thành nhưng chưa hẳn đã hoàn chỉnh, làm sao thoát ra khỏi ý thức hệ của xã hội đương thời” [77, 222]. Mối quan hệ giữa mẹ ghẻ - con chồng ngày càng nặng nề, cậu bé bỏ nhà đi lên tỉnh học. Chiến tranh diễn ra, làng Lương Hòa Lạc bị giặc chiếm đóng, gia đình như chim lẻ bầy, nhà cửa bị đốt, tiền của không còn, cậu liền đi theo kháng chiến. Trước sự càn quét của giặc Pháp, lý tưởng cứu nước đã kéo các thành viên trong gia đình xích lại gần nhau hơn.
Cậu dần dần nhận ra tình cảm của má hai dành cho mình và gia đình nhỏ bé này. Cái mất cuộc đời được tìm lại. Lần thứ hai cậu xin phép đơn vị về thăm nhà, khi đi băng qua cánh đồng tình cờ gặp Nguyện (con má hai) mới bốn tuổi đang bắt cá, cậu liền bế em về, thật hạnh phúc bởi lâu lắm rồi cậu mới thật sự cảm nhận được tình huyết thống ruột thịt: ““Ruột thịt”, hai chữ thiêng liêng có lẽ không có đâu nếu vẫn là quan niệm của thời xưa cũ “mẹ ghẻ con chồng - gia tài - thừa kế…”, lý tưởng đoàn kết không có được nếu ai cũng rút vào cái vỏ cá nhân của mình cho dù xã hội ngày nay vẫn còn trọng cái tự do cá nhân”
[77, 229]. Cái hấp dẫn của truyện chính là nhà văn đã tái hiện cuộc đời mình một cách chân thật thông qua nghệ thuật kể chuyện có sự phẩm bình tự nhiên, linh hoạt. Mỗi một yếu tố trong truyện đều gợi lên trong ta bao nỗi xúc động về tình đời, tình người ấm áp. Nó có sức lôi cuốn, kéo người đọc sống cùng nhân vật, vui buồn cùng với nhân vật.
Văn của Trần Kim Trắc hầu như đều được kể lại bằng hồi ức mà vẫn vẹn nguyên cảm xúc. Nhà văn không dẫn dắt người đọc khám phá những ngõ ngách quá phức tạp của nội tâm mà ông chỉ gợi dậy ở người đọc những gì thân thuộc, bình dị, chân thật của cuộc sống. Có thể nói, thành công của truyện ngắn Trần Kim Trắc khẳng định sự cao tay của người kể chuyện.
Những trang văn giàu cảm xúc xuất phát từ trái tim nhân hậu, yêu thương và nhiều trăn trở với cuộc đời, con người của tác giả. Bởi thế, những tác phẩm của ông ra đời đều được người đọc thích thú, đón nhận nồng nhiệt.