Chương 2. CÁI NHÌN VỀ CON NGƯỜI VÀ THẾ GIỚI SỰ KIỆN, NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN KIM TRẮC
2.2. Thế giới sự kiện trong truyện ngắn Trần Kim Trắc
2.2.2. Sự kiện trong truyện ngắn Trần Kim Trắc
Những truyện ngắn hấp dẫn thường giàu kịch tính và mở nút đột ngột, bất ngờ. Với nhiều nhà văn, nghệ thuật tổ chức sự kiện trở thành nghệ thuật tổ chức nút thắt mà thực chất là nghệ thuật trần thuật sao cho chi tiết nào cũng vừa như báo trước, vừa giữ kín cái kết cục bất ngờ của câu chuyện. Đến với truyện ngắn Trần Kim Trắc, chúng tôi thấy nổi bật trong những sáng tác của ông là cả thế giới sự kiện vô cùng phong phú, đa dạng. Ở đó nổi bật nhất có sự kiện ngẫu nhiên, sự kiện điển hình, sự kiện luận đề - giả định. Vì vậy chúng tôi đi vào nghiên cứu ba loại sự kiện này.
2.2.2.1. Sự kiện ngẫu nhiên
Trong thế giới truyện ngắn Trần Kim Trắc có nhiều sự kiện ngẫu nhiên.
Những sự kiện tình cờ sinh ra, xảy ra trong truyện đã tạo nên yếu tố bất ngờ, thú vị cho các tác phẩm. Đồng thời nó góp phần làm cho câu chuyện được kể tự nhiên, gần gũi và có sức hấp dẫn với độc giả.
Thế giới sự kiện trong truyện ngắn Trần Kim Trắc chứa đựng rất nhiều yếu tố ngẫu nhiên gây tiếng cười. Cần được xem đây là một nét độc đáo, bởi những cái gọi là “ngẫu nhiên” kia hoàn toàn đã được tác giả ý thức và xử lý một cách rất nghệ thuật. Qua việc kể về kỷ niệm khó quên của anh tiểu đội phó tên Cón đêm khuya khó ngủ, chui nhầm vào giường con gái người ta, bị ban chỉ huy gọi lên kiểm điểm (Xương gãy cốt còn), tác giả cho ta thấy một đời sống kháng chiến đầy sinh động, đầy ý vị. Đó là hình ảnh người chiến sĩ trước khi lên đường kháng chiến được cô gái trao tặng chiếc khăn vương mùi tóc thơm hoa sứ. Chính sự kiện ngẫu nhiên năm ấy đã khiến anh lính đêm đêm thao thức, suốt cuộc hành trình chín năm anh vẫn trân quý kỷ vật ấy (Khăn thơm tặng chàng). Sự kiện anh thông ngôn trên đường dẫn giải tù binh đã cho vợ tù binh sắp vượt cạn uống sữa. Sau đó anh tự phải kiểm điểm trước
đồng đội về việc mất lập trường. Cuối cùng, giá trị nhân bản được đẩy lên cao khi vợ tù binh sinh nở mẹ tròn con vuông (Đi ba về bốn). Sự kiện về cuộc đời chiến sĩ trong Cá vồ đâm đã để lại ấn tượng khó phai về cuộc sống sinh hoạt đầy vất vả, khó khăn của các anh lính trong Tiểu đoàn 307 năm nào. Các anh quần áo chỉ có “bộ nghiêm bộ nghỉ”. Khi cả đoàn “con nhộng” lộ thiên vì phải chờ áo quần khô để mặc lại, bỗng nhiên có đoàn chị em từ nơi tản cư ra thăm. Các anh chỉ còn có cách nhảy xuống ao để trốn mình. Ai dè “Theo tập tính, lũ cá vồ cứ nghe có vật rơi xuống nước là chúng nhào đến, trừng lên một lượt, ngạnh cá sắc lắm, miệng rất rộng, vật gì thừa ra chúng ngặm” [73, 14].
Sự kiện diễn ra với vợ chồng Tư Dương trong truyện ngắn Bởi vì là vợ ông cũng giúp người đọc hiểu được yếu tố nhân sinh, xã hội và thể hiện phạm vi quan tâm của nhà văn cũng như cái nhìn của nhà văn trước hiện tượng đời sống. Một hôm, Tư Dương xin tiền vợ để đi uống rượu, trả nghĩa với anh nhưng không được vì vợ anh muốn giữ lại để đóng tiền học cho hai đứa con.
Anh đã ra tay đánh vợ, buộc chị em bên hội phải can thiệp nên bị công an xã triệu tập xét xử. Hai vợ chồng cãi nhau tại tòa… Sự kiện này tưởng chừng đưa đến cảnh vợ chồng đoạn tuyệt từ đây. Vậy mà khi tòa đòi đưa anh lên huyện, trước tòa vợ anh lại xin bãi nại cho chồng, lại cùng chồng chịu hình phạt đi đào đất ở ruộng. Trước chuyện này, chính bác trưởng công an xã xét xử vụ việc cũng không khỏi ngạc nhiên: “…Ông sửng sốt thấy phạm nhân thi hành án có đến hai người. Chồng một đầu đòn, vợ một đầu đòn, bùn đất tèm lem, xắn đất đầy thúng, xỏ đòn khiêng lên đắp bờ ao. Nhìn qua kích thước hố đất đào bằng mắt đã biết án phạt được thực thi nghiêm chỉnh.
Ông mắc cười nhưng vẻ nghiêm:
- Này! Phạt chồng chứ có phạt vợ đâu! Cô là người bị hại, sao cô lại chịu hình phạt?
- Dạ! Bởi vì em là vợ ông!!!” [69, 192].
Câu chuyện được nhà văn xây dựng từ những sự kiện rất đơn giản
nhưng lại là những yếu tố giúp ta hiểu được rằng trong cuộc sống lắm lúc xảy ra những nóng giận, hờn trách nhưng vợ chồng nghĩa nặng tình sâu, không dễ gì rời xa. Đằng này, ở họ không chỉ có yêu thương mà còn có tinh thần trách nhiệm với con cái… Thế nên, vợ chồng hãy yêu thương, tôn trọng nhiều hơn, bớt đi những nóng giận để cùng nhau giữ gìn hạnh phúc gia đình. Và dù thế nào, chúng ta cũng không thể để tình trạng bạo lực gia đình xảy ra… Rõ ràng, những sự kiện trong tác phẩm đã góp phần tạo nên cốt truyện và làm hiện lên ý đồ tư tưởng của tác giả một cách sâu sắc.
Cái kính trở quẻ là câu chuyện để lại ấn tượng đối với người đọc về anh Năm Hỉ, từ thuở nhỏ đã không thể rời bỏ cái kính bên mình vì khi bỏ kính, mắt anh trông dại ra, đờ đẫn. Nay anh trở thành chỉ huy phó, phụ trách công tác tham mưu của tiểu đoàn thời kỳ kháng chiến chống Pháp xâm lược nhưng cái kính ấy vẫn theo anh suốt cuộc hành trình. Ở truyện ngắn này, Trần Kim Trắc đã tạo sự kiện bất ngờ và độc đáo, từ đó thể hiện cách nhìn đúng đắn về cuộc sống kháng chiến của nhà văn. Mở đầu truyện ngắn là một sự kiện khá độc đáo, qua sự kiện này ta cảm nhận được tình đồng chí, đồng đội của những người lính trong trận chiến ác liệt. Sau khi Năm Hỉ chỉ huy anh em hốt trọn trung đội bộ binh của giặc Pháp lấy vũ khí, anh lệnh cho anh em rút lui để bảo toàn lực lượng. Còn anh là người chỉ huy nên phải ở lại sau cùng. Dưới mưa bom đạn lửa, mọi người hoảng hốt khi thấy anh khựng lại giữa đồng vì cặp kính của anh rơi xuống ruộng nước. Đồng đội giúp anh. Có điều “Cái kính mò được đầy bùn. Hỉ kính giằng lấy nhưng bùn đất ướt nhem dù có đeo cũng chẳng thấy gì. Một người vội vàng dắt tay anh chạy. Anh chạy theo, mắt không trông thấy đường. Cái quần ướt nặng quá lại đứt dây lưng, vừa giữ quần vừa giữ kính mà chạy” [73, 30]. Có thể nói, sự kiện ấy được tạo nên từ sự ngẫu nhiên, tình cờ nhưng phần nào đã làm hiện lên cuộc kháng chiến đầy gian nan, vất vả nhưng ấm áp tình đồng chí, đồng đội… Lại thêm sự kiện Năm Hỉ có thói quen đi ngủ ít khi tự mắc mùng nên có lần chui nhầm mùng
phụ nữ mà cứ ngỡ là văn phòng tiểu đoàn nên ngủ ngon lành một giấc dài tới khoảng 5 giờ sáng. Bỗng nhiên, anh cảm nhận thấy “Cánh tay ai đang choàng qua cổ anh, chân gác lên bụng anh, tiếng thở khe khẽ, đều đều, hương thơm thoang thoảng. Chỉ có người ăn vận sạch sẽ lắm mới có hương thơm dìu dịu này. Anh nâng cánh tay lên, một cánh tay mềm mại và mát rượi. Anh giật mình, thoát ra khỏi cơn nửa ngủ, nửa thức. Anh sờ lên tóc, mái tóc dài đến bờ vai. Chết rồi! Người ngủ chung với mình từ hồi đến giờ là một người phụ nữ, già trẻ chưa rõ, nhưng coi bộ còn đang xuân, vì khi đẩy nhẹ cái đùi ra, thấy nó mềm lắm. Hoảng quá, người ta thức dậy thì hỏng hết! Anh thoát ra khỏi giường, quơ vội quần áo và khẩu súng lục lò dò bước thẳng ra sân, xuống xuồng” [73, 31]. Không những thế, Năm Hỉ lại còn để quên “xắc - cốt” nên phải làm “đặc công” trở lại nhà, không may gặp con mực xồ lên… khiến bà chủ nhà “cười đến phun cổ trầu” đã giúp người đọc thoát được cái nhìn định kiến về sinh hoạt khắc khổ ở vùng kháng chiến năm xưa.
Những sự kiện ấy đã đem lại cho người đọc một cái nhìn cận cảnh về cuộc sống sinh hoạt của người lính trong kháng chiến chống Pháp, đồng thời, tạo nên niềm lạc quan, nụ cười hóm hỉnh nhằm làm vơi đi nỗi vất vả, gian nan mà người lính đang phải trải qua. Thông qua việc tạo nên những sự kiện bất ngờ trong câu chuyện, tác giả đã tạo nên cốt truyện sáng tạo và độc đáo. Cùng với sự kiện ngẫu nhiên đó là sự xâu chuỗi các sự kiện khác diễn ra trong tác phẩm. Các sự kiện được sắp xếp liền mạch tạo nên những tình huống đầy bất ngờ, thú vị và hấp dẫn đối với người đọc. Việc sử dụng ngôn ngữ sáng tạo, sự kiện bất ngờ góp phần khắc sâu hơn chủ đề tư tưởng của tác phẩm. Để làm được điều đó có lẽ Trần Kim Trắc đã rất chú trọng việc tạo nên các sự kiện độc đáo để qua đó nhìn nhận, khám phá cuộc sống trong kháng chiến của một người nhập cuộc và từng trải.
Có thể nói, từ những sự kiện trong các tác phẩm, Trần Kim Trắc đã tái hiện lại được phần nào cuộc sống của những người lính trong kháng chiến:
gian khổ, thiếu thốn nhưng vẫn luôn lạc quan, yêu đời. Sự kiện trong tác phẩm của ông đã mang lại sự thành công của một truyện ngắn. Nó thật sự có sức lôi cuốn người đọc muốn tìm hiểu kĩ hơn những hành động của nhân vật hay sự việc xảy ra đối với nhân vật dẫn đến kết quả, làm biến đổi hay bộc lộ ý nghĩa nào đó thông qua tác phẩm.
2.2.2.2. Sự kiện điển hình của kiểu sáng tác hiện thực chủ nghĩa
Bên cạnh sự kiện ngẫu nhiên, Trần Kim Trắc cũng chú ý xây dựng những sự kiện điển hình, chứa đựng nhiều tương quan và mang chở nhiều thông điệp (tất nhiên, các sự kiện này thường gắn liền với cuộc sống hàng ngày của người kháng chiến). Đó là những sự kiện “biểu hiện tập trung và rõ nhất bản chất của một nhóm hiện tượng, đối tượng” [46, 318]. Những sự kiện điển hình ấy sẽ góp phần làm nên cốt truyện để tập trung thể hiện ý nghĩa nào đó mà nhà văn muốn thể hiện. Cách thể hiện sự kiện độc đáo như thế giúp tác phẩm tăng thêm tính cuốn hút, gây hứng thú cho người đọc.
Đó là chuyện đám giỗ ở nhà quê - một ngày hội của cộng đồng - để người ta vừa tỏ lòng hiếu thảo với tổ tiên ông bà, vừa để trả nghĩa với xóm giềng,…(Văn hóa đám giỗ), là chuyện chữ hiếu thời nay đầy trăn trở (Báo hiếu tầm xa), chuyện hai ông láng giềng từ chỗ thân thiết nhưng vì chút ranh giới đất đai mà cự cãi, bất hòa, không nhìn mặt nhau, nhờ tiếng hót của chim họa mi mà tình làng nghĩa xóm được hàn gắn lại (Chim họa mi lại hót)... Rồi chuyện vợ chồng “cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt”, suốt ngày cãi vã nhau để sui gia phải đứng ra giải quyết (Tại sao không cứu). Chuyện anh con rể thúc giục ông bố vợ chia thêm gia tài trên đường dây nóng (Thất học). Hay chuyện về một cán bộ Tiểu đoàn 307 lừng danh đánh giặc gan lỳ và mê đàn kìm, mê đàn ca đến độ chậm lên hàm lên chức. Anh được cấp trên phân công ở lại miền Nam sau Hiệp nghị Genevè (1954), nhờ cây đàn kìm và sáu câu vọng cổ mà kết nối được với cơ sở, mà tạ tội với mẹ già sau cả chục năm biền biệt khi bom đạn ngưng nổ, Nam - Bắc được sum vầy (Tiếng đàn kìm).
Chuyện một anh nông dân nghèo, góa vợ làm nghề chài lưới trên sông đem lòng say đắm một người đàn bà góa chồng bán bánh canh bột lọc. Anh giúp chị tìm được “bí quyết” khiến nồi canh cá của chị nổi tiếng khắp vùng để giúp chị có thể kiếm đủ đồng tiền nuôi đàn con thơ dại. Thế nhưng chỉ vì một nguyên cớ cỏn con, họ không nên vợ nên chồng. Anh buồn, tình nguyện vào bộ đội để rồi còn ngơ ngẩn đến tận cuối đời với bóng hình của người đàn bà góa tảo tần năm nào (Bánh canh bột lọc). Chuyện ông phó giám đốc của một công ty bị bạo bệnh qua đời khiến mọi người không khỏi thương tiếc, thế nhưng việc khuyết đi ghế phó giám đốc ấy lại kéo theo những niềm hi vọng dây chuyền (Thần khẩu hại xác phàm)… cũng khiến cho người đọc có nhiều suy ngẫm về cuộc đời.
Có những sự kiện rất đơn giản nhưng mang lại bài học sâu sắc về lề lối ứng xử của con người với nhau trong cuộc sống hàng ngày (Đúng nhất là bà xã). Câu chuyện bắt đầu từ sự việc nơi bàn ăn của khách có một cái dĩa rơi xuống bị vỡ tan, cô phục vụ khi tính tiền đòi vị khách trả thêm năm ngàn để bồi thường cho cái dĩa. Người khách không chịu bởi anh nghĩ rằng cái dĩa vỡ không phải do mình mà do cửa hàng đã rửa dĩa không sạch hoặc không rửa để bẩn đông kết lại, bám vào ly nên mới thế. Cuộc đôi co giữa ông chủ quán và vị khách xảy ra. Để đề phòng bất trắc, người ta phải mời công an đến. Thế nhưng, sự việc vẫn còn căng thẳng nếu không có cây gậy hai màu của anh công an cầm trên tay có thể đã choảng nhau. Trước tình hình ấy, anh công an đành phải lên tiếng hòa giải, khuyên vị khách đền cho xong kẻo mất công mất việc. Vị khách bèn tức tối móc ra tờ giấy mười ngàn đồng nhưng vẫn không quên quay lại bảo với anh công an: “Tôi nghe lời ông vì tôi kẹt giờ làm ăn chứ không phải tôi nhìn nhận tôi lỗi đâu nhé! - Với cô phục vụ - Đây cầm lấy!
- Và để chứng tỏ rằng không phải để ông tiếc tiền mà ông cần lẽ phải - Không phải thối! Boa cho cô đó!” [79, 55]. Chuyện cứ thế trôi đi theo năm tháng như trăm ngàn sự việc khác, anh không còn nhớ tới nữa. Thế nhưng, chuyện cũ
như trên lặp lại, có lần khi anh pha trà cho người khách tới nhà chơi, anh cũng làm rơi cái dĩa vỡ tan. Có điều, vợ anh cầm cây chổi vội vàng chạy lại, vừa gom hết mảnh vỡ, vừa tự trách mình đoảng quá vì vội đưa con đi nhà trẻ mà quên chưa rửa ấm chén cho anh. Cách ứng xử của vợ gợi cho anh nhớ đến chuyện ngày trước. Từ đó khiến anh chiến sĩ công an phải suy ngẫm đến nghiệp vụ của mình và tự dưng anh tìm ra được chân lý cuộc đời: “Chỉ có cách ứng xử của bà xã nhà mình là đúng nhất” [79, 56]. Có lẽ, trong cuộc sống nếu ai cũng có cách ứng xử như vợ anh thì mọi việc thật nhẹ nhàng, chuyện lớn có thể hóa nhỏ, chuyện nhỏ hóa như không…
Dường như tất cả những sự kiện diễn ra quanh đây trong cuộc sống hàng ngày đã khiến tác giả phải suy tư, trăn trở. Phải chăng, ông luôn muốn hóa giải mọi oán hận của cuộc đời; giải quyết những mâu thuẫn, xung đột trong cuộc sống một cách “nhẹ bỗng”, để con người sống với nhau thật nhân hậu, vị tha? Có lẽ đây cũng là lí do Trần Kim Trắc “… thích chữ thoát của nhà Phật” để tiếp tục được vui sống, thanh thản.
Có những sự kiện trong truyện ngắn của Trần Kim Trắc lại được đan cài một cách khéo léo, chứa đựng những chi tiết bi hài bất ngờ. Nguyên nhân gì khiến vợ chồng Tám Thành - Hai Phước (Bức vách ngăn) sau khi ra tòa ly dị một thời gian thì “gương vỡ lại lành” một cách êm thắm? Bí quyết nào giúp cô con dâu út (Lên ba cân) vốn dở chuyện bếp núc, nay lại có thể vượt qua những chị dâu đảm đang để làm hài lòng người cha chồng khó ăn, khó ngủ sau khi vợ qua đời?…
Nhận thấy, truyện ngắn Trần Kim Trắc được xây dựng nhiều sự kiện tưởng chừng như đang xảy ra quanh ta nhưng lại rất điển hình và không bao giờ lặp lại. Có được điều đó cũng nhờ nghệ thuật sáng tạo cao tay của người kể chuyện. Mỗi sự kiện được nhắc đến trong truyện đều tạo nên một bất ngờ và trở nên hấp dẫn, đậm đặc hơn qua cách giải thích hợp tình, hợp lí bằng nụ cười hóm hỉnh, hài hước của nhà văn. Nó góp phần tạo cho câu chuyện trở