Chương 3. NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN TRẦN KIM TRẮC
3.1. Nghệ thuật kể chuyện
3.1.1. Nghệ thuật dắt dẫn, tạo tình huống
Trong truyện ngắn, thông thường cốt truyện bắt đầu từ những sự kiện có vấn đề, gọi là tình huống. Nó được xem như một lát cắt của cuộc sống, chi phối sự phát triển của truyện và cách thức xây dựng các nhân vật. Tình huống có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thể hiện tính cách, số phận nhân vật… Là một cây bút sở trường trong nghệ thuật viết truyện ngắn, Trần Kim Trắc chọn cho mình một cách dẫn dắt tự nhiên, “tếu táo” và tạo tình huống bất ngờ mang dấu ấn sáng tạo riêng.
Đọc truyện ngắn của ông, người đọc hầu như không tìm thấy những sự kiện, chi tiết, tình huống, hành động,… li kì mà thường nhẩn nha, lắng đọng bên trong những câu chuyện đời thường là sự trỗi dậy mạnh mẽ của những miền xúc cảm, kí ức về những năm dài lang thang phiêu bạt từ Nam ra Bắc.
Người đọc cảm thấy thích thú khi tự rút ra cho mình một bài học về lẽ sống, tình người, về cách đối nhân xử thế,… thông qua nghệ thuật dẫn dắt và đặt sự việc trong một tình huống truyện độc đáo. Vì vậy, mỗi một câu chuyện được viết ra đều xuất phát từ xúc cảm trào dâng của tác giả và tình huống truyện xuất hiện hợp lí, thậm chí như một điều tất yếu của hiện thực.
Trinh sát viên một mắt là một trong những truyện ngắn thể hiện rất rõ bút pháp, phong cách nghệ thuật Trần Kim Trắc. Nội dung câu chuyện kể về nhân vật Tư Đá trinh sát viên liều lĩnh, gan dạ, dũng cảm, một lòng trung thành với cách mạng để tiêu diệt quân thù. Qua đó, ta có thể cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn của con người Nam Bộ trong những năm tháng gian khổ chống Pháp cứu nước thể hiện qua lòng yêu nước, căm thù giặc sâu sắc; tình anh em, đồng chí, đồng đội gắn bó keo sơn. Tất cả tạo nên một sức mạnh tinh
thần to lớn giúp họ vượt qua khó khăn, gian khổ, mất mát đau thương trong chiến tranh lửa đạn. Nhà văn Trần Kim Trắc đã rất thành công khi dắt dẫn câu chuyện kể rất tự nhiên về nhân vật Tư Đá qua tình bạn của anh với Thưởng:
“Tình bạn thời tuổi học trò, nghĩa tử sinh trong hoạt động bí mật ở nội thành, tình đồng đội sinh tử bất ly trong chiến đấu như những mắt xích đan kết theo thời gian, thành một chuỗi dài kỷ niệm giữa hai người” [77, 72]. Từ lối dắt dẫn truyện đó, Trần Kim Trắc tạo ra các tình huống truyện. Đó là những tình huống được đan cài một cách khéo léo, chứa đựng những chi tiết bất ngờ. Mỗi đứa một hoàn cảnh. Thưởng, nhà giàu được ăn học lên cao trở thành thầy thuốc cho bệnh viện tỉnh. Còn Tư Đá gia đình nghèo buộc phải thôi học ở nhà phụ giúp mẹ cha, bươn chải cuộc sống mưu sinh ngoài bến đò. Cứ ngỡ hoàn cảnh và thời gian sẽ kéo xa khoảng cách giữa hai người bạn học cùng lớp, ngồi cùng bàn ngày càng xa. Thế nhưng, sau khi quân Pháp tái chiếm Nam Bộ, Tư Đá tham gia bí mật liên lạc xin thuốc men, Thưởng chạy lo nguồn cung cấp thuốc. Hoạt động được gần một năm thì Tư Đá ra đi bặt tin không thấy về. Thưởng cũng bị bọn mật thám bắt. Chúng đánh đập, tra khảo anh không được. Hòng phá vỡ tổ chức bí mật của Việt Minh chúng đẩy anh vào nhà tù, giam chung anh cùng Tư Đá… Thật bất ngờ bởi nhà văn đã tạo ra tình huống để cho hai người bạn cùng học, cùng bí mật hoạt động cách mạng gặp nhau trong tù dưới âm mưu nham hiểm của giặc “Chúng sử dụng Tư Đá để đánh đòn cân não làm cái lưỡi đối chất số phận anh, chết hay sống tùy thuộc vào lời khai của Tư Đá” [77, 74]. Bọn chúng đã nhầm! Chúng đâu dễ dàng qua mắt Tư Đá. Anh phải ra trận đòn sát tử với Thưởng nhằm qua mắt bọn chúng. Dù bị đánh gãy mất hai răng, bị chửi mắng thậm tệ nhưng Thưởng hiểu anh sẵn sàng chết để cứu anh trắng án. Tư Đá bị chúng đánh mù một mắt, bị giam giữ. Anh được gia đình Thưởng gom góp số tiền nhà trao cho cha mẹ Tư Đá chạy lo cho anh cái án treo và lắp cho anh đôi mắt giả. Lí tưởng cách mạng như thấm sâu vào trong máu anh. Tư Đá lại tìm đến với
cách mạng, hội ngộ cùng Thưởng tại Tiểu đoàn 308 trong tình đồng đội. Dưới sự chỉ huy của tham mưu trưởng Thưởng, Tư Đá hóa trang dưới bộ dạng của thầy bói, trở thành trinh sát viên giỏi. Anh cùng Thưởng đã cùng nhau vật lộn trên chiến trường miền Nam đầy ác liệt để chiến đấu và chiến thắng. Cuối cùng, những con người giàu tình nghĩa đã sống với nhau đầy nghĩa tình sâu nặng trước sau như vậy! Dường như các tình huống trong truyện đều trở nên hấp dẫn và đậm đặc hơn qua nghệ thuật dẫn dắt linh hoạt, đầy lôi cuốn của nhà văn.
Ngay ở lời đề từ trong truyện ngắn Một khúc cầm chơi, nhà văn giới thiệu tác phẩm: “Cuộc đời mỗi con người ít ra cũng bằng một cuốn tiểu thuyết. Chuyện này chỉ nghe và chép lại không có chế thêm” [71, 5]. Lối dẫn dắt câu chuyện của nhà văn viết về một cô gái nghèo, ở tuổi 17 đã bị bán đi với giá “không bằng một lứa heo” [71, 9], câu chuyện đã khiến người đọc không khỏi xót xa cho số phận con người. Câu chuyện có thật viết về cuộc đời cô gái tên Lành chấp nhận lấy chồng ngoại quốc để mong cứu gia đình thoát khỏi cảnh nghèo đói và nợ nần chồng chất. Thế nhưng, con đường tìm kiếm hạnh phúc lại là con đường khiến cô bước chân vào cuộc đời đau khổ cùng cực. Lành bị chính lão chồng ngoại quốc đánh vào ngay đêm tân hôn.
Cô đành phải trốn khỏi người đàn ông này sau một đêm làm vợ hắn. Thế nhưng làm sao Lành có thể dám về nhà! Cô bơ vơ giữa phố phường và trở thành phận gái “buôn phấn bán hương” để tồn tại. Trải qua bốn đời chồng với bốn cảnh ngộ đau khổ khác nhau… Lênh đênh trôi dạt nhưng cuối cùng bằng sức sống mạnh mẽ và sự tự ý thức về giá trị của bản thân, cô trở về quê hương sống nhân hậu với mọi người, bất chấp sự dị nghị của những kẻ có thành kiến ác ý. Lành được làm vợ, làm mẹ đúng nghĩa với hạnh phúc của người đàn bà.
Cái hay của truyện chính là việc tác giả đã đặt nhân vật của mình vào một tình huống ngặt nghèo, một hoàn cảnh sống có vấn đề: gia đình nghèo, nợ nần, cuộc đời xô đẩy cô rơi vào những tháng ngày trầm luân của một đời hoa đầy
tủi nhục. Một cô gái xinh đẹp, một người con hiếu thảo, giàu tình thương nhưng đã sai lầm chấp nhận hôn nhân không tình yêu, Lành phải nếm trải bao bất hạnh, khổ đau. Lành không những không cứu được gia đình thoát cảnh nghèo khổ, nợ nần mà còn đẩy mình rơi vào những bi kịch cuộc đời. Chi tiết hồi hương của cô ở cuối truyện giống như một sự giải thoát cho cô. Đó cũng là niềm tin sâu sắc của nhà văn về những giá trị tốt đẹp luôn hiện hữu trong mỗi con người. Có lẽ, Trần Kim Trắc muốn dẫn dắt người đọc đến với những tình huống truyện đầy bất ngờ, thú vị. Nhà văn đa phần hướng ngòi bút khơi tìm những phẩm chất tốt đẹp mà bấy lâu nay tưởng chừng như có thể bị vùi lấp ở họ vì những nỗi lo toan cuộc sống mưu sinh khiến cho câu chuyện trở nên hấp dẫn vô cùng.
Như nhiều truyện ngắn khác của Trần Kim Trắc, tình huống truyện thường được nhà văn dẫn dắt một cách tự nhiên như chính bản thân cuộc sống. Đó là kiểu dẫn dắt bình dị, có khi gắn liền với nụ cười hóm hỉnh và những chi tiết, tình tiết, sự kiện góp phần làm nên sức thu hút của tình huống truyện đã được nhà văn khéo léo chọn lọc từ những trải nghiệm của đời sống.
Những tình huống được đan cài một cách khéo léo, chứa đựng những chi tiết bi hài bất ngờ. Nguyên nhân gì khiến vợ chồng Tám Thành - Hai Phước (Bức vách ngăn) sau khi ra tòa ly dị một thời gian thì “gương vỡ lại lành” một cách êm thắm? Bí quyết nào giúp cô con dâu út (Lên ba cân) vốn dở chuyện bếp núc, nay lại có thể vượt qua những chị dâu đảm đang để làm hài lòng người cha chồng khó ăn, khó ngủ sau khi vợ qua đời?…
Lật từng trang truyện ngắn của Trần Kim Trắc, người đọc như đang nghe nhà văn kể về những việc rất đỗi đời thường bằng giọng văn duyên dáng, hài hước và tỉnh như không. Những trang văn của Trần Kim Trắc có lối kể chuyện nhẩn nha, chậm rãi mang nét đặc trưng của một “ông già Nam Bộ”. Thông qua lối dẫn dắt tự nhiên, cách tạo ra tình huống độc đáo, độc giả dễ dàng nhận diện bút pháp Trần Kim Trắc. Người đọc dường như thêm mến
yêu cuộc sống này hơn bởi đã tìm thấy ở đó sự trải nghiệm của một con người sớm có lòng yêu nước nồng nàn và luôn trọng tình nghĩa qua mỗi trang văn.