Chương 2. CÁI NHÌN VỀ CON NGƯỜI VÀ THẾ GIỚI SỰ KIỆN, NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN KIM TRẮC
2.3. Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Trần Kim Trắc
2.3.5. Một vài đối sánh
Bên cạnh Trần Kim Trắc chúng ta còn phải kể đến Bình-nguyên Lộc, Đoàn Giỏi, Sơn Nam, Trang Thế Hy, Lê Văn Thảo, Nguyễn Ngọc Tư… Có thể nói đây là những gương mặt sáng giá làm nên những nét đặc sắc cho văn học Nam Bộ.
Truyện ngắn của Bình-nguyên Lộc cũng viết về những con người Nam Bộ mộc mạc, chân chất, trọng nhân nghĩa và có một tấm lòng tha thiết đối với quê hương. Bình-nguyên Lộc thiên về phân tích tâm lí nhân vật, những ngõ ngách sâu kín trong tâm hồn họ đều được ngòi bút tinh tường của nhà văn chạm đến. Ngoài việc đề cập đến con người với cuộc sống của họ, ông còn dựng nên những bức tranh quê sống động có cả bề rộng lẫn chiều sâu của một vùng văn hóa đa dạng. Ở đó, mỗi tên đất, tên người đều lưu dấu một nét văn hóa nào đó. Nhân vật trong truyện Bình-nguyên Lộc xấu tốt đôi khi được thể hiện quá đơn giản, rõ ràng như kiểu các nhân vật trong những truyện thơ nôm bình dân phổ biến ở miền Nam. Hoàn cảnh có thể xô đẩy con người vào con đường tội lỗi nhưng không làm tha hoá, biến chất họ. Một tên cướp, một ả gái giang hồ vẫn có lòng nhân hậu, sẵn sàng che chở cho người đồng cảnh ngộ.
Ba con cáo là truyện ngắn thể hiện lòng hướng thiện trong mỗi con người, có thể vì bất đắc dĩ họ phải lừa bạn mình nhưng họ ăn năn, hoàn lương ngay sau đó. Dù trong cảnh ngộ nào thì những nhân vật trong truyện ngắn Bình-nguyên
Lộc cũng mơ ước có một gia đình êm ấm hạnh phúc. Họ sống gần gũi, cởi mở hơn là giữ lễ nghi, phép tắc. Tình nghĩa là sợi dây gắn kết cuộc sống của họ.
Ngay cả tên trộm như nhân vật Ba Khện trong Lương tâm kẻ trộm cũng thế!
Sau nhiều đêm lập mưu để trộm bò nhà Xã Tần, hắn đã đem được đôi bò ra ngoài nhưng khi gặp người đang vội vã rước Xã Tần về để cứu bà mụ Dậu bị rắn cắn, biết người nhờ xe là hàng xóm đang rất nóng lòng muốn cứu người láng giềng của mình thì anh quyết định bỏ lại đôi bò. Từ nhân vật con Dừa trong truyện Cây đào lộn hột, nhân vật cô Diệu trong truyện Rắn cắn làm phước, đến thi sĩ Quỳnh Dao trong truyện Bí mật của chàng... đều là những người trọng nghĩa, bao giờ cũng nghĩ cho người khác. Nhân vật Tư Nết trong truyện Đồng đội thuộc đội ghe An Thịt tuy bị mua chuộc, bị hù dọa nhưng anh thà hy sinh bản thân mình chứ nhất quyết không bán đội nhà cho đội ghe Ba Doi. Dường như Bình-nguyên Lộc ít xây dựng những nhân vật với tư cách là con người cá nhân có khả năng khái quát cho tính cách hay số phận. Nhân vật trong những truyện ngắn của ông là biểu hiện của cuộc sống đa dạng, phong phú và cho quan niệm đạo đức xã hội. Đọc Tiếng vang trễ muộn, ta thương cảm cho nhân vật thằng Bò là đứa mồ côi, không được ghi tên vào sổ đinh trong làng nhưng ai cũng nhớ nó nhất là khi có việc khó cần nó. Thằng Bò chết rồi người ta mới nhận ra giá trị của nó một cách muộn màng… Còn truyện ngắn Cái nết đánh chết cái đẹp, nhà văn viết về mối tình nhân vật Sanh đầy kịch tính để qua đó nhằm khẳng định giá trị phẩm chất con người là đáng quý nhất. Anh yêu Mai và đã định ngày cưới nhưng khi thấy bạn của Mai là Dung có nhan sắc hơn thì anh lại xiêu lòng, phụ người vợ chưa cưới để theo Dung. Thế nhưng, ở với Dung, anh mới nhận ra tính nết của Mai có giá trị hơn nhiều…(Cái nết đánh chết cái đẹp). Cũng như vậy, nhân vật thầy Ba Hát trong truyện Thám hiểm lòng người quyết định không chọn cô Hai Thiền xinh đẹp mà chọn cưới cô Năm xấu xí, tật nguyền làm vợ bởi anh phát hiện ra tấm lòng nhân hậu của cô Năm. Hơn nữa, nhân vật trong truyện ngắn của Bình-
nguyên Lộc thường gắn với gia đình. Dù sống trên sông nước hay trong những làng xóm xa xôi hẻo lánh, ở nông thôn hay thành thị thì luôn gắn bó với gia đình. Chúng ta xúc động trước hành động của anh thợ mộc tên Nguyễn Văn Mun bỏ làng nghèo đi làm ăn nơi khác, nhưng khi đi anh không những mang theo vợ con mà còn mang theo cả sáu bộ hài cốt của cha mẹ ông bà để nhang khói (Mấy vụ quật mồ bí mật). Người đọc chảy nước mắt khi đọc truyện ngắn Má ơi, má. Nhà văn kể về hoàn cảnh đáng thương của nhân vật bé Nhộng bị mù mắt, ba chết sớm, má nó mắc bệnh bại xụi nặng, ngày ngày nó phải theo làm nghề leo cau hái trái đầy nguy hiểm để kiếm tiền nuôi mẹ.
Đau đớn thay! Nhộng bị té từ ngọn cau xuống, không cứu được nữa, trước khi chết nó vẫn gọi “má ơi!…”. Khác với con Nhộng, thằng Kẹo trong truyện Lại mẹ tôi tái giá có má nhưng má nó tái giá, nó giận nên bỏ nhà đi bụi đời.
Nhưng sau lần bị tù tội, nó ngẫu nhiên gặp gỡ một cô gái quê chăm chỉ, nó mới thấy thương mẹ và quyết tâm làm lại cuộc đời...
Nhân vật trong truyện ngắn của Sơn Nam toát lên tinh thần nghĩa khí, hào hiệp trong mối quan hệ với các loài vật gắn bó với cuộc sống con người (Mùa len trâu), đồng thời thể hiện ở tấm lòng đạo nghĩa với những con thú hoang dã. Hai cha con người nông dân Tư Đức trong cuộc chiến với con sấu hung dữ ở sông Gành Hào chỉ giết một con vì “giết một con là đủ, giết hết là mình có tội với trời đất” [38, 201], đạo nghĩa hơn bởi họ còn xin cho lập một cái miếu thờ cá sấu. Trong chuyện Tháng chạp chim về, con chim già nua trở về bên sân chim cũ cũng bởi “nó có nghĩa lắm bỏ sân chim không đành” [38, 208]. Chứng kiến cái tình cao đẹp của loài chim, ông Tư ngạc nhiên vì tình cảm gắn bó nghĩa tình của chúng với con người… Có thể khẳng định, viết về con người Nam Bộ nhưng Sơn Nam đã không chú trọng nhiều vào việc khắc họa ngoại hình của họ. Nhân vật của ông thường có diện mạo bên ngoài rất bình thường. Nhà văn đã lựa chọn những nét vẽ chấm phá một cách thành công để tô điểm hình ảnh về con người Nam Bộ. Không cầu kỳ, tỉ mỉ mà gây
được ấn tượng rất chân thực gần gũi cho người tiếp nhận. Ngoại hình nhân vật trong truyện Sơn Nam thường ngầm thông báo cho người đọc về hoàn cảnh sống và tính cách của họ. Người nông dân đặc trưng Nam Bộ thường được biết đến với hình ảnh bộ quần áo bà ba đen và chiếc khăn rằn. Sơn Nam đã chú ý khắc họa ngoại hình của họ bằng một vẻ đẹp giản dị, mộc mạc. Ở đó, người đọc có thể hình dung ra dáng vẻ của một ông già gân guốc, khỏe mạnh mang đậm phong cách Nam Bộ. Một con người thong dong, từ tốn, từng trải, dày dặn kinh nghiệm, sống gần gũi chan hòa với đất trời và một con người tự do, phóng khoáng. Đó là những con người thẳng thắn, bộc trực, can đảm, biết vượt lên số phận đấu tranh với thiên nhiên và hoàn cảnh khắc nghiệt để tồn tại. Có khi cùng viết về những cuộc đời nghèo khổ như những nhà văn Nam Bộ khác nhưng Sơn Nam thường để cho hoàn cảnh sống của nhân vật được lộ rõ qua ngoại hình như anh Bảy Đặng. Nỗi vất vả khó khăn chồng chất, ngoài thời gian làm ruộng vợ chồng Bảy Đặng còn làm nghề bắt rùa để sinh sống.
Mấy năm trôi qua, gánh nặng cơm áo gạo tiền gghì sát đất khiến cuộc sống của họ vẫn không khá lên nổi, thậm chí anh còn chưa đóng được thuế thân cho nhà nước. Có khi nhà văn khắc họa hình ảnh người nông dân Nam Bộ vật lộn với cuộc sống, bán mặt cho đất bán lưng cho trời, đồng thời không quên phát hiện ra những ca ngợi vẻ đẹp nhân hậu của họ. Đó là vẻ đẹp mặn mà của cô Mịn trong Nhứt phá sơn lâm đã khiến cho tâm trí Tư Bình Thủy phải mơ màng nhớ đến đôi mắt đen như nước rừng, như đôi vì sao chiếu xuống ngời lên lấp lánh; hay vẻ đẹp hình ảnh của con Bảy đưa đò qua lời nhận xét của người kể chuyện: “Con Bảy có gương mặt chữ điền, đôi mắt đen lánh và vóc người cao ráo” [36, 236]… Mỗi nhân vật, nhà văn chỉ dành đôi ba dòng để miêu tả ngoại hình của họ vì điều quan trọng mà nhà văn muốn nhấn mạnh đó là tính cách của con người họ. Chính điều này khiến cho văn chương của Sơn Nam luôn đầy ắp những yếu tố khác lạ góp phần tạo nên nét phong vị độc đáo trong các tác phẩm của ông.
Còn Nguyễn Ngọc Tư, thế giới nhân vật trong truyện ngắn của chị đa phần là nông dân, nhiều nhân vật đạt tới mức điển hình. Nguyễn Ngọc Tư nhìn về người nông dân Nam Bộ phong phú hơn so với những tác phẩm của Bình-nguyên Lộc. Hình ảnh người nông dân trong sáng tác của chị được đặt trong những mối quan hệ rộng lớn hơn cánh đồng, nếp nhà của họ. Mối quan hệ giữa những người nông dân ấy đã được nhà văn trẻ ghi nhận dưới góc nhìn tinh tế, đầy riêng tư. Đồng đất quê hương và những người nông dân một nắng hai sương quen thuộc là mảnh đất gợi cảm hứng cho Nguyễn Ngọc Tư sáng tác từ những ngày đầu tiên bước chân vào địa hạt văn chương. Bên cạnh đó, bằng sự quan sát tinh tế và tấm lòng nhân hậu, chị viết về nhân vật sống kiếp thương hồ đầy xúc động. Họ một đời gắn bó với dòng sông như người đàn bà - vợ của cha nhân vật “tôi” trong Dòng nhớ. Nhân vật chị đa phần nghèo khó, thiệt thòi về những điều kiện sống nhưng họ vẫn sống và yêu tha thiết dòng sông của mình như Ông Chín, Giang trong Nhớ sông… Và có lẽ vì họ biết thương, biết nhớ nên những dòng sông trôi chảy tưởng chừng như vô tình ấy cũng không phụ lòng người mà lúc nào cũng chảy tràn, ăm ắp tình thương để vỗ về, cưu mang những phận người trót mang kiếp sống vất vả, nổi trôi. Ngòi bút của Nguyễn Ngọc Tư đã phơi bày một cách đậm đặc bức tranh tăm tối chưa từng thấy của nông thôn Nam Bộ, khắc họa những con người hình như chỉ sống bằng bản năng nguyên thủy của mình với đồng loại ngay giữa thời hiện đại. Văn chương của chị đã dẫn dắt người đọc đi qua từng cánh đồng, từng phận người với tư cách một người trong cuộc, một thân phận thiết tha chia sẻ và đồng cảm với những thân phận khác bất hạnh hơn mình. Ngay cả khi viết về loài vật thì thế giới nhân vật của chị cũng gần gũi, thân thiết, gắn bó với con người. Dẫu còn đó trên trang văn rất nhiều nỗi đau vì thiếu thốn, nghèo nàn mà không chạm đến được hạnh phúc nhưng đâu đó chúng ta vẫn thấy được tấm lòng ấm áp của những con người nhân hậu, dìu dắt nhau qua những cơn bão tố cuộc đời với một tinh thần lạc quan, vui sống. Đây cũng là
một trong những đặc điểm nổi bật giống với nhiều sáng tác của nhà văn Trần Kim Trắc và đó cũng là tâm hồn, khí phách từ bao đời của con người và quê hương Nam Bộ hồn hậu, nghĩa tình…
Thật tự nhiên khi trong truyện ngắn của Trần Kim Trắc có hệ thống nhân vật hài hước. Các nhân vật như vợ chồng Tám Thành - Hai Phước, nhân vật người cha vợ bênh vực con rể, nhân vật cô con dâu út bỗng nhiên trở thành là người đảm đang chuyện bếp núc,... như đã nhắc ở trên đã khiến người đọc không thể không nở nụ cười bởi sự “lý lắc”, hài hước mà nhà văn đem lại. Tuy nhiên, giữa những đùa vui, Trần Kim Trắc luôn khiến người đọc lắng lòng bởi tình người, tình đời, tình vợ chồng sắt son đầy xúc động… Có lẽ, cuộc sống kháng chiến đã cho nhà văn những trải nghiệm đáng quý, khiến cảm xúc văn chương của ông tuôn trào. Sống trong thời đại cách mạng nên các sáng tác của ông có sự trải nghiệm của người lính. Trong vất vả, thiếu thốn đủ đường, văn ông không một lời than thở. Con người trong những truyện ngắn của ông luôn sống trách nhiệm, có ý thức với cộng đồng. Nhân vật trong truyện ngắn Trần Kim Trắc đều toát lên đặc trưng phong tục, tập quán, tính cách con người Nam Bộ. Đến với thế giới nhân vật của Trần Kim Trắc từ nhân vật đời thường với số phận éo le biết vượt lên số phận đến nhân vật chiến sĩ với những lí tưởng cao đẹp hay nhân vật loài vật thân thương đều đã chuyển tải đến người đọc những bài học về đạo làm người, về lẽ sống, cách sống… một cách gần gũi, nhẹ nhàng, đầy hóm hỉnh, hài hước.
Chương 3