Chương 1. HÀNH TRÌNH VĂN HỌC CỦA TRẦN KIM TRẮC
1.2. Trần Kim Trắc trong làng văn Nam Bộ
1.2.2. Một vài đặc điểm nổi bật của văn xuôi Nam Bộ từ 1945 đến nay
Văn xuôi Nam Bộ giai đoạn 1945 - 1975 phát triển trong hoàn cảnh lịch sử rất đặc biệt - đất nước có giặc và phải chống giặc. Mấy mươi năm trường kỳ kháng chiến, dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng cộng sản Việt Nam, văn học tập trung thực hiện nhiệm vụ kháng chiến và kiến quốc. Vì vậỵ, một trong những cảm hứng cốt lõi của Văn học Việt Nam thời kỳ này là cảm hứng yêu nước. Văn học mang đến khuynh hướng sử thi, thể hiện chức năng tuyên truyền, cổ động cách mạng, chủ yếu thực hiện nhiệm vụ chính trị. Do hoàn cảnh đất nước bị chia cắt như vậy nên một số nhà văn sáng tác công khai ở Nam Bộ đã thể hiện nỗi niềm đối với đất nước qua những truyện ngắn viết về thiên nhiên, quê hương, con người trong một đất nước đang có chiến tranh, loạn lạc.
Truyện ngắn của lớp nhà văn này vẫn giữ được bản sắc Nam Bộ, gắn bó với chất liệu Nam Bộ. Đọc văn xuôi Nam Bộ, chúng ta thấy hiện lên một xã hội trong buổi đầu tiếp xúc với nền văn hoá phương Tây về mọi mặt. Có
thể nói luồng gió văn hoá mới phương Tây đã làm chao đảo nhiều giá trị văn hoá, tinh thần của con người Việt Nam. Cây tư tưởng Nho học bám rễ bao đời trong tâm thức con người Nam Bộ cũng lay chuyển theo từng cơn lốc Tây học. Thế nhưng đặc điểm nổi bật của văn xuôi thời kỳ này là tái hiện đặc trưng không gian sông nước - một vùng không gian riêng biệt, đồng thời nhấn mạnh con người Nam Bộ vô tư, cởi mở song vô cùng hảo hớn, nghĩa khí và trọng tình. Chúng ta có thể kể đến các tác giả như: Bình-nguyên Lộc, Lý Văn Sâm, Sơn Nam, Trang Thế Hy, Trần Kim Trắc, Nguyễn Quang Sáng, Anh Đức, Lê Văn Thảo…
Bình-nguyên Lộc là cây bút quen thuộc với độc giả miền Nam. Ông viết nhiều thể loại nhưng nổi trội và thành công nhất là truyện ngắn. Đây là nơi thể hiện tập trung tư tưởng và phong cách của nhà văn. Người đọc thích thú nhất với các tập truyện ngắn đặc sắc như: Nhốt gió (1950), Ký thác (1960), Cuống rún chưa lìa (1969)… Văn chương Bình-nguyên Lộc thể hiện sự giao lưu văn hóa, sự giao thoa văn hóa Bắc - Nam trong tâm thức, cách nhìn đời sống và giọng điệu văn chương. Ông thường miêu tả đời sống con người ở vùng đất mới trong cuộc chiến đấu với thiên nhiên, thể hiện tấm lòng với quê hương đất nước, hướng về cội nguồn. Nhiều truyện của ông mang không khí liêu trai như người trở về từ cõi âm, nhân vật hồ li….
Nhà văn Lý Văn Sâm thường viết về cuộc sống cơ cực của tầng lớp tiểu tư sản, người dân nghèo thành thị, những kẻ dưới đáy xã hội như Lạc loài, Mưa Sài Gòn, Ngoài mưa lạnh, Thèm một ngọn đèn….Nhân vật của ông không chỉ chật vật kiếm sống mà còn khốn khổ vì chuyện bắt bớ, bố ráp thường xuyên. Ngoài ra, ông còn viết một số truyện đường rừng, trong đó có những con người cô đơn, thất vọng về cuộc đời, trốn chốn phồn hoa đô thị để tìm về chốn rừng xanh hoặc quê hương sông nước.
Sơn Nam là một tài năng khác của văn chương Nam Bộ. Ông sáng tác trên nhiều thể loại. Về truyện ngắn, được biết đến nhiều nhất là các tập
Hương Rừng Cà Mau và Biển cỏ miền Tây… Nhân vật của Sơn Nam thường là những con người Nam Bộ thẳng thắn, bộc trực, can đảm, luôn biết vượt lên số phận, đấu tranh với thiên nhiên, với hoàn cảnh để sống hòa mình với thiên nhiên. Trong hoàn cảnh sống khắc nghiệt, nhân vật của ông đã bộc lộ các phẩm chất tốt đẹp của mình: dũng cảm, gan góc, kiên cường, hào hiệp, nghĩa khí…
Sau 1975, lịch sử dân tộc mở ra một thời kì mới - thời kì độc lập, tự do và thống nhất đất nước nhưng lại đứng trước muôn vàn những khó khăn thử thách bởi hậu quả nặng nề mà chiến tranh để lại. Văn học lúc này cũng đứng trước thời cơ và thách thức mới. Tuy nhiên, trước cuộc sống mới, văn học lại loay hoay khi chưa biết nên đổi mới thế nào cho phù hợp với hiện thực và với thị hiếu công chúng. Sự nỗ lực của một số cây bút vẫn không đem lại hiệu quả vì văn học vẫn đi theo quán tính sử thi. Sự lệch pha giữa văn học và hiện thực khiến nhiều nhà văn rơi vào tình thế khôi hài. Sau này, nhà văn Nguyễn Khải có chia sẻ: “Chiến tranh ồn ào náo động mà lại có cái yên tĩnh, giản dị của nó, hòa bình mà lại chứa chất những sóng ngầm, những gió xoáy ở bên trong”.
Đến năm 1986 trở đi, văn học đã thực sự bước vào quỹ đạo đổi mới - đổi mới về quan niệm con người, về đời sống và bản thân văn học nghệ thuật.
Điều đó đã mở ra trước mắt các nhà văn một chân trời sáng tác mới. Nhiều nhà văn đi sâu khám phá cuộc sống một cách đa diện nhiều chiều, tiêu biểu như Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái, Đoàn Lê, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Việt Hà…. Họ đã góp phần làm cho văn học ngày càng phong phú, đa dạng.
Truyện ngắn Nam Bộ trong giai đoạn này có những bước chuyển biến mạnh mẽ về các mặt như kết cấu, bố cục, xây dựng nhân vật, tao dựng không gian nghệ thuật đặc thù và trường ngôn ngữ riêng… để từng bước khẳng định mình. Các nhà văn như Dạ Ngân, Lý Lan, Nguyễn Ngọc Tư…. là những người có nhiều tác phẩm được độc giả văn học cả nước mến mộ.
Đọc văn xuôi Nam Bộ, người đọc nhận ra nét độc đáo của tính cách con người và bản sắc văn hóa một vùng đất. Nhận thấy, văn xuôi Nam Bộ sử dụng nhiều phương ngữ và đây chính là một trong những điều làm nên nét đặc thù của nó, góp phần làm cho nền văn học dân tộc thêm phong phú, đa dạng.