Chương 2. CÁI NHÌN VỀ CON NGƯỜI VÀ THẾ GIỚI SỰ KIỆN, NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN KIM TRẮC
2.2. Thế giới sự kiện trong truyện ngắn Trần Kim Trắc
2.2.1. Khái niệm sự kiện trong tác phẩm tự sự
Trong truyện ngắn, cùng với nhân vật chúng ta bắt gặp các sự kiện (biến cố) và cốt truyện của chúng. Khái niệm sự kiện được từ điển tiếng Việt giải thích: sự kiện là “sự việc có ý nghĩa ít nhiều quan trọng đã xảy ra” [46, 877]. Trong bài Lí thuyết truyện kể của Yu.M. Lotman, tác giả Lã Nguyên sau khi trích dẫn hai định nghĩa về sự kiện trong cuốn Cấu trúc văn bản nghệ thuật, chương Vấn đề truyện kể, ông đã rút ra một điểm chung ở cả hai định nghĩa: “sự kiện là một sự việc nào đó đã xẩy ra. Nhưng không phải mọi việc xẩy ra đều trở thành sự kiện [42]. Theo tác giả Trần Đình Sử cho rằng: “Sự kiện là một nền tảng của tự sự, nó tạo nên chuyện, câu chuyện, cốt chuyện (truyện); không có sự kiện thì không có tự sự” [51].
Như vậy, có thể thấy sự kiện có vai trò rất quan trọng trong tác phẩm, là một nền tảng tạo nên cốt truyện. Sự kiện có ảnh hưởng trực tiếp tới toàn bộ cuộc đời nhân vật trong truyện. Có thể hiểu rằng sự kiện chính là sự việc nhưng không phải là sự việc thông thường mà là những cái làm thay đổi nhân vật, thay đổi hoàn cảnh tạo ra sự khác biệt. Sự kiện thúc đẩy nhân vật vận động, thay đổi, rẽ ngoặt. Sự kiện không phải là yếu tố đầu tiên và cơ bản nhất trong truyện, nhưng lại là yếu tố liên kết và góp phần tạo nên những yếu tố khác trong truyện, ảnh hưởng tới cuộc đời, số phận của nhân vật, đồng thời để lại dấu ấn sâu đậm trong tâm trí độc giả. Như vậy, sự kiện sẽ góp phần tạo nên cốt truyện và tình huống truyện, nó khiến cho cuộc sống hiện lên đậm đặc nhất. Thế nên, sự kiện và tình huống có mối quan hệ biện chứng với nhau.
Tình huống mở rộng sẽ có nhiều sự kiện, tình huống thu hẹp sẽ có ít sự kiện.
Thông qua chuỗi các sự kiện xảy ra trong tác phẩm, nhà văn sẽ bộc lộ ý đồ tư tưởng mà mình muốn thể hiện.
Do thể loại truyện ngắn là “Hình thức tự sự cỡ nhỏ” [30, 46], truyện ngắn tất phải ngắn. Ngắn ở đây không phải chỉ là số lượng câu chữ, mà trước hết là dung lượng đời sống hiện thực được phản ánh trong tác phẩm. Vì vậy, chi tiết cô đọng, hàm súc, cốt truyện thường diễn ra trong một khoảng thời gian, không gian hạn chế nhằm hướng tới khắc họa một hiện tượng, phát hiện ra một nét bản chất trong đời sống. Điều này đòi hỏi các tác giả truyện ngắn rất chú ý tới việc sáng tạo sự kiện độc đáo nhằm để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người đọc. Do đó muốn hiểu được một tác phẩm truyện ngắn chúng ta cần quan tâm tới yếu tố sự kiện. Việc tìm hiểu yếu tố sự kiện trong tác phẩm giúp chúng ta hiểu được yếu tố nhân sinh, xã hội và thể hiện phạm vi quan tâm của nhà văn cũng như cái nhìn của nhà văn trước hiện tượng đời sống.
Trong truyện mỗi sự kiện tự nó có nguyên nhân và hậu quả, do đó nó có thể được mở rộng thành cả cốt truyện của toàn tác phẩm. Sự kiện trong tác phẩm tự sự chứa đựng trong nó những yếu tố nhân sinh xã hội sâu sắc và thể
hiện phạm vi quan tâm của nhà văn. Nếu liên hệ các sự kiện trong một tác phẩm sẽ thấy cái nhìn của nhà văn về một hiện tượng nào đó trong đời sống.
Sự kiện gồm: sự kiện bên ngoài và sự kiện bên trong. Sự kiện bên ngoài là sự kiện xảy ra ngoài thế giới khách quan với nhân vật còn sự kiện bên trong lại là sự kiện xảy ra trong tâm hồn nhân vật. Đồng thời sự kiện bao giờ cũng thực hiện những chức năng cụ thể như tạo tính chỉnh thể cho thế giới nghệ thuật, khái quát và phản ánh đời sống, thể hiện tư tưởng của nhà văn, tạo ấn tượng cho sự cảm nhận của người đọc.
Sự kiện trong truyện ngắn thường có tính liên tục, hữu hạn trong trật tự thời gian. Sự kiện thường gắn kết thành một chuỗi và tạo thành lịch sử của một nhân vật, bộc lộ xung đột, mâu thuẫn của con người và tạo ra ý nghĩa về nhân sinh. Chính vì vậy, nắm bắt đúng chuỗi sự kiện là bước khởi đầu để hiểu nhân vật, hiểu bức tranh đời sống và hiểu ý nghĩa của tác phẩm.
Sự kiện có khi thuộc nhiều loại, nhiều kiểu với quy mô khác nhau gây ra bởi những người khác nhau, cũng có khi chỉ là một kiểu giống nhau gây ra bởi những người khác nhau. Cả một chuỗi dài các sự kiện được sắp xếp liền mạch và cùng một kiểu tạo nên một cảnh ngộ của nhân vật chứ không phải là tính cách của nhân vật. Sự kiện thường là tình huống bộc lộ tính cách, tâm trạng của nhân vật, đóng vai trò như một tham số cho lời giải tiếp tục đến khi nào nhà văn đưa ra được lời giải cuối cùng. Không gian sự kiện trong truyện được tính bằng mốc sự kiện và cũng là mốc của thời gian kể nên sự kiện rất quan trọng đối với người đọc truyện. Nó thực sự làm nên sự mạch lạc của truyện và môi trường sống của nhân vật.
Có nhiều cách nhìn nhận sự kiện trong truyện, có khi là góc nhìn hướng ngoại (sự kiện xã hội), có khi là hướng nội (sự kiện tâm lí) và kết cấu thời gian phức tạp đa tuyến, đảo tuyến, nghịch hướng hay xen kẽ cũng lộ ra luật nhân - quả diễn tiến trong thời gian. Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu có những sự kiện bất ngờ và độc đáo từ đó thể hiện cách nhìn riêng về cuộc sống
và con người của nhà văn. Ở đó, sự kiện được tạo nên từ sự ngẫu nhiên, tình cờ. Sự kiện Phùng chứng kiến một “cảnh đắt trời cho” làm cho người nghệ sĩ rung động, say mê trước vẻ đẹp huyền ảo - thơ mộng của thuyền và biển. Tiếp theo là sự kiện Đẩu - với tư cách thẩm phán huyện chứng kiến cái nghịch lí trong cuộc sống của gia đình người thuyền chài… Nhà văn đã có chủ định tạo nên sự kiện nghịch lí để từ đó nhân vật có điều kiện bộc lộc cách nhìn nhận về hiện tượng của đời sống và phát hiện ra sự thật ẩn sau cái vỏ bề ngoài. Có thể nói rằng, việc tác giả tạo nên sự kiện nghịch lí này góp phần làm cho tình huống truyện thêm gay cấn và hấp dẫn người đọc nhưng cũng đồng thời tạo nên cách nhìn đa chiều về cuộc sống, từ đó giúp người đọc hiểu rõ hơn về tính cách của nhân vật trong truyện. Thông qua việc tạo nên những sự kiện nghịch lí và bất ngờ trong câu chuyện tác giả đã tạo nên cốt truyện sáng tạo và độc đáo.
Trong bài viết Khái niệm sự kiện trong tự sự học hiện đại, Trần Đình Sử cho rằng: “Một điều kiện quan trọng của sự kiện trong truyện kể là tính chất không thể đoán trước. Tính sự kiện càng cao khi sự kiện không thể đoán trước, bất ngờ đối với người đọc. Tính bất ngờ, nghịch lí là do sự đổi thay mâu thuẫn với dư luận, ý kiến chung của nhân vật và chủ thể tiếp nhận, mâu thuẫn với tiến trình diễn biến. Một biến đổi đã biết trước thì không thể trở thành sự kiện. Tất cả sự kiện trong các tác phẩm hay đều không thể đoán trước” [51]. Dường như cùng với sự kiện bất ngờ đó là sự xâu chuỗi các sự kiện theo một hệ thống khá lôgic. Mỗi sự kiện gắn liền với một bất ngờ và nó luôn tồn tại trong cuộc đời.
Từ đó, người đọc mới có thể rút ra được triết lí sâu sắc mà nhà văn muốn gửi gắm thông qua tác phẩm. Để làm được điều đó, tất nhiên người nghệ sĩ phải có cái nhìn nhiều chiều khi phản ánh hiện thực cuộc sống. Việc sử dụng ngôn ngữ sáng tạo, sự kiện bất ngờ và chứa đầy nghịch lí góp phần khắc sâu hơn chủ đề tư tưởng của tác phẩm.
Như vậy, có thể nhận ra sự kiện trong truyện là những hành vi của nhân vật hay sự việc xảy ra đối với nhân vật dẫn đến hậu quả, làm biến đổi hay bộc
lộ ý nghĩa nào đó. Sự kiện trong tác phẩm mang ý nghĩa nhân sinh, xã hội và thể hiện phạm vi quan tâm của nhà văn.