Các mối quan hệ xóm giềng hay bạn bè có ý nghĩa hết sức quan trọng trong cuộc sống của mỗi cá nhân và mỗi gia đình người Việt Nam. Do yếu tố văn hóa, phong tục tập quán mà sự đoàn kết của các cá nhân trong cộng đồng là rất cao, khi thay đổi chỗ ở kéo theo là thay đổi thói quen sinh hoạt thì mối quan hệ xã hội của mỗi gia đình cũng bị ảnh hưởng.
Trước khi dự án diễn ra, tuy sống trong điều kiện sinh hoạt yếu kém nhưng người dân khẳng định mối quan hệ của họ đối với xóm giềng rất gần gũi do mọi người làm cùng nghề nên hay trao đổi qua lại. Và đặc biệt đây là một cộng đồng dân cư đã quen biết nhau từ rất lâu, tình trạng mua bán nhà cửa ít diễn ra nên các thành viên trong cộng đồng đều thân thuộc với nhau. Càng khó khăn về kinh tế và có nhiều điểm tương đồng trong thói quen sinh hoạt hay cùng sống trong một hoàn cảnh thì người dân càng có sự thông cảm và chia sẻ với nhau nhiều hơn, vì thế tính gắn kết cộng đồng cũng cao hơn. Thành viên Ban quản trị chung cư nhận xét:“Hồi trước sống trên kênh kiểu đó hoàn cảnh ai cũng giống ai nên mối quan hệ khắng khít hơn, rồi họ làm những nghề giống nhau nên hay chia sẻ qua lại” (Biên bản phỏng vấn sâu số 06)
Từ khi di dời chỗ ở, nhiều thay đổi đã xảy ra. Người dân không còn sống trên những căn nhà chật chội, ẩm thấp, công việc làm ăn cũng thay đổi và đặc biệt là sự
chuyển đi của một số lượng lớn các gia đình trong khu vực đã tạo ra nhiều biến đổi trong mối quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng. Hiện tại, trong cộng đồng dân cư F11, Q6 nhiều gia đình do gánh nặng nợ nần đã bán hoặc sang nhượng nhà cho người dân mới. Nhân khẩu vì đó mà có sự xáo trộn, kèm theo đó là việc thay đổi thói quen sinh hoạt, thay đổi nhà ở với ba khu riêng biệt và vì mỗi gia đình đều có công việc làm ăn riêng, không còn quan hệ phụ thuộc với nhau nên mối quan hệ gắn bó thân thiết không còn như trước. Một thành viên trong cộng đồng chia sẻ:“Về đây, hầu như chỉ có một số ít là giữ lại quan hệ, còn số khác thì ví dụ khu nào quan hệ theo khu ấy.
Vì cách nhau mấy lầu, đi lại cũng khó khăn, họ cũng biết nhau đó, nhưng khắng khít thì không như trước. Rồi có một số dân nhập cư mới đến do những người cũ sống không nổi bỏ đi đó, nên nói chung là tình hình cũng phức tạp”
(Biên bản phỏng vấn sâu số 06) Tại khu tái định cư Bình Hưng Hoà A, thời gian mới về tái định cư, mối quan hệ với dân cư địa phương có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình tái hòa nhập của người dân vì những phản ứng không thân thiện của dân địa phương vốn cũng là những thành phần lao động phức tạp có thu nhập thấp. Tổ trưởng tổ A2, khu tái định cư Bình Hưng Hòa A kể lại: “Người dân cũ sống ở đây ghét dân mới đến lắm, họ cứ nghĩ là mình bán được đất có nhiều tiền và giàu có, làm nhà to hơn họ nên họ ghét, vật liệu xây dựng và đồ đạc không canh cẩn thận là họ lấy trộm bất kể ban ngày hay ban đêm, nhà tôi có đống cát để xây nhà mà họ cũng ra xúc trộm. Lý do mà họ trộm không phải vì họ thiếu mà họ lấy cho bõ ghét ấy mà” (Biên bản phỏng vấn sâu số 02)
Tâm lý e ngại, đố kỵ còn ảnh hưởng đến công việc làm ăn và chuyện vui chơi của người dân tái định cư. Phần lớn người dân tái định cư làm các công việc lao động tự do như phụ hồ, lột tỏi hay buôn bán nhỏ…Những công việc này cần đến sự quen biết để có thể giới thiệu bạn hàng cho nhau. Thay đổi chỗ ở làm người dân mất nhiều mối làm ăn ở chỗ cũ. Ở chỗ mới thì họ hoàn toàn xa lạ và không có nhiều mối quan hệ để có thể nhận hàng gia công về làm, do đó để duy trì cuộc sống thì nhiều người đã quay trở lại địa phương cũ để buôn bán tốt hơn. Những trẻ em trong khu vực không được tự do vui chơi như trước do tình hình an ninh không tốt, nhiều bậc phụ huynh lo lắng tâm lý ganh ghét của người lớn có thể ảnh hưởng đến trẻ nhỏ nên đa phần họ đều giữ con ở nhà và hạn chế việc ra ngoài. Một phụ huynh chia sẻ: “Về đây cô bắt nó ở trong nhà, không dám cho ra ngoài do không an toàn lại không quen thuộc. Có cái công viên nhưng cô không dám cho ra chơi bởi toàn mấy đứa thanh niên lớn tuổi ngoài đó không à. Nhắc mới nhớ, cái công viên đó bị dân ở đây chiếm dụng đó con. Xây cho tụi cô mà tụi cô đâu có ra đó ngồi, toàn tụi thanh niên ở đây không thôi, ra đó là tụi nó gây sự” (Biên bản phỏng vấn sâu số 04)
Việc tạo dựng các mối liên hệ đặc biệt là ở các khu dân cư mới cần rất nhiều thời gian. Thời gian đó phụ thuộc vào tình hình an ninh của khu dân cư, sự cởi mở của người dân địa phương và sự quan tâm của các cấp chính quyền trong công tác giới thiệu, tạo dựng nhiều chương trình giao lưu văn hóa. Nếu người dân không thể chủ
động thì chính quyền phải tạo điều kiện để họ có thể tìm hiểu và tạo dựng mối quan hệ.
Về lâu dài rất có ích cho công tác quản lý và bảo vệ an ninh do tạo dựng được sự liên kết giữa các thành viên trong cộng đồng. Thành viên Ban quản trị chung cư cho biết:
“Khu phố này không có tổ phụ nữ mà có tổ phụ nữ của khu phố, hội người cao tuổi, ban ngành tập thể…Nói chung là ở đây cũng cố tạo điều kiện để người dân có thể tham gia các tổ chức, một mặt là để bà con có sự hiểu biết, mặt khác là để ban quản lý có thể tập hợp bà con cũng như hiểu bà con hơn qua mấy hoạt động đó”
(Biên bản phỏng vấn sâu số 06) Đến nay, nhờ sự quan tâm của chính quyền địa phương, tình hình căng thẳng giữa người dân mới và cũ ở khu tái định cư Bình Hưng Hòa A đã không còn. Nhiều hoạt động vui chơi, sinh hoạt, buôn nhờ đó mà thuận tiện hơn. Tổ trưởng tổ dân phố A2 nhận xét: “ Trước đây như tôi nói ở trên tình làng nghĩa xóm là không có, hai bên hay xung đột lắm, họ gét nhau không phải vì lợi ích tranh giành mà vì tính hơn thua, ly kỵ, thấy người mới tới họ nghĩ là giàu không coi người nghèo ra gì nên mới xảy ra tình trạng ăn cắp cho bõ tức nhưng sống lâu cũng hiểu nhau và giờ thì tốt rồi không có sự phân biệt người cũ người mới như trước kia nữa, thỉnh thoảng họ còn vô nhà nhau chơi, cùng tham gia sinh hoạt tổ dân phố và giúp đỡ những người gặp khó khăn trong tổ mình” (Biên bản phỏng vấn sâu số 02)
Khảo sát về sự giúp đỡ của bạn bè, xóm giềng trong cuộc sống của các hộ gia đình, kết quả cho thấy tầm quan trọng của những thành viên trong gia đình như bố mẹ, anh chị cũng như bà con láng giềng. Ngoài việc nhận được sự trợ giúp nhiều nhất từ anh chị em thì sự thăm hỏi của bạn bè, láng giềng là rất cần thiết.
Bảng 23: Mối quan hệ xã hội (đơn vị: số trường hợp) Người
giúp đỡ
Bố mẹ Anh chị em
Họ hàng, láng giềng
Con cái Bạn bè Chính quyền
Vay tiền 12 24 14 7 2 13
Đi xa nhờ trông con cháu
11 5 6 8 2 1
Đau bệnh 5 13 10 12 5 1
Khó khăn trong làm ăn, buôn bán
5 7 5 5 4 4
Hiếu hỉ 4 3 4 3 1
(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)
Những lý do cần được giúp đỡ chủ yếu là “vay tiền”, “đau bệnh” và “đi xa nhờ trong con cháu”. Từng mối quan hệ được người dân lựa chọn từng loại hình giúp đỡ phù hợp. Đối với nhu cầu vay tiền thì các thành viên thường hướng tới bố mẹ, họ hàng,
anh chị em ruột hai bên cũng như chính quyền địa phương. Việc vay tiền ở đây thường chỉ dừng lại ở số lượng nhỏ để chi trả gấp cho những nhu cầu cấp bách trong sinh hoạt hàng ngày như: tiền học phí, tiền điện... Khi có thành viên trong gia định đau bệnh, sự giúp đỡ đến từ nhiều phía, chủ yếu là những người thân trong gia đình như: con cái, anh chị em và họ hàng hai bên. Trong trường hợp có nhu cầu vay vốn cao hơn để trang trải cho những khó khăn trong cuộc sống như đầu tư sản xuất, trả nợ... thì chính quyền địa phương giúp đỡ thông qua việc hỗ trợ thủ tục hành chính cụ thể. Thành viên Hội Phụ nữ trong khu vực giải thích: “Phường sẽ cử một số người xuống để mà hỗ trợ ví dụ như chỉ cách làm đơn như thế nào rồi khai như thế nào để mà cho nó khỏi phải trả đi trả lại” (Biên bản phỏng vấn sâu số 10)
Trên thực tế mối quan hệ xã hội trong cộng đồng dân tái định cư có nhiều thay đổi từ khi dự án tiến hành, họ phải vừa thích nghi với cuộc sống mới vừa phải tìm phương cách để phục hồi sinh kế vì điều kiện làm việc thay đổi. Bên cạnh đó, một bộ phận không nhỏ người dân phải chịu đựng khó khăn trong quá trình xây dựng quan hệ và tạo dựng lòng tin đối với người dân địa phương ở nơi ở mới. Qua thời gian và sự thúc đẩy của chính quyền thông qua các chương trình văn hóa, văn nghệ địa phương, quan hệ xóm giềng đã được cải thiện. Cũng nhờ mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình cũng như tình cảm tốt đẹp giữa hàng xóm láng giềng mà cuộc sống của người dân sau tái định cư thuận lợi và dễ dàng hơn rất nhiều.
Lần đầu tiên thí điểm mô hình nhân viên công tác xã hội, dự án đã thực hiện đúng tâm tư và nguyện vọng của người dân trong việc cải thiện cơ sở hạ tầng vì môi trường đã quá ô nhiễm và xuống cấp trầm trọng. Tuy vẫn còn nhiều bất cập trong vấn đề cấp giấy sở hữu hợp pháp cho những hộ gia đình nhận nhà chung cư nhưng những lợi ích mà dự án đem lại về cở hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, nâng cấp đường hẻm... là không thể phủ nhận. Ngoài đại bộ phận người dân trong diện giải tỏa, di dời, dự án còn mang lại một cuộc sống tiện ích và an toàn hơn cho cộng đồng dân cư xung quanh thông qua việc nâng cấp hệ thống thoát nước, trang bị đèn chiếu sáng và đặc biệt là hỗ trợ cải thiện tình hình an ninh trật tự trong khu vực. Một người dân đã khẳng định: “Tôi thấy trước kia nhà ở của khu này toàn là nhà sàn trên kênh, nước đen và hôi lắm, rác nhiều nhưng giờ thì nhà của sạch sẽ và cố định hơn, rác cũng không còn nhiều như trước kia nữa, còn mùi hôi thì vẫn còn nhưng không nặng bằng trước kia”
(Biên bản phỏng vấn sâu 09)