Người được phỏng vấn: Cô Trần Thị Tuyết Mai, trưởng nhóm XH của dự án Thời gian: 11h15 ngày 26/5/2010
Địa điểm: Cơ sở bảo trợ xã hội Thảo Đàn Nội dung phỏng vấn:
H: Bây giờ cô không làm về CTXH nữa hả cô?
Đ: Cô hết làm dự án rồi, cô qua đây tính giúp ở đây 1 năm thôi mà làm tới giờ luôn chứ thực ra cô thích làm phát triển cộng đồng hơn.
H: Hồi đó mình được đào tạo chính là gì ?
Đ: Mình được đào tạo là về CTXH. Thì trong đó là có CTXH cá nhân, nhóm và phát triển cộng đồng.
H: Dự án 415 là dự án đầu tiên của cô hay sao ạ?
Đ: Không, hồi đó cô là cũng nhiều chứ hơn 20 năm rồi. Cô làm cho các tổ chức về giúp đỡ trẻ em đường phố rồi dự án tín dụng cho người nghèo. Sau đó cô học một khóa về phát triển cộng đồng ở Philippin – khóa mùa hè đi sau vào phát triển cộng đồng. Sau thời gian đó về là cô bắt đầu làm dự án 415.
H: Hồi đó làm sao mình được tuyển vô dự án?
Đ:Thực ra cô cũng là một trong những người học khóa đầu tiên của ngành công tác xã hội sau năm 1975. Cô đi làm nên biết cô Oanh và một số anh chị như thầy Lâm, thầy Bình, cô Hải thì đó là những người đã được đào tạo trước 1975 về CTXH, các thầy cô có thông tin bảo mình đi làm vì đây là dự án thí điểm đầu tiên của cả nước về công tác xã hội.
H: Lúc đầu mình vô thì dự án người ta đề ra cho mình những nhiệm vụ gì?
Đ: Lúc đầu thì phải đi khảo sát, coi như bỏ ra mấy tháng-6 tháng khảo sát với lại thiết lập các mối quan hệ với chính quyền, với cộng đồng ở tại khu vự F11,Q6 đó. Lúc đó cũng chưa xác định được khu vực nào để làm thí điểm vì vậy còn hơi rộng sau này qua các cuộc hội thảo rồi mới quyết định chọn.
Lúc đầu công việc trong dự án thì nó có phần cứng và phần mềm. Người ta chia ra phần cứng là phần về kỹ thuật, các chuyên gia về kĩ thuật với lại kiến trúc sư người ta làm việc các phần đó còn phần mềm là phần của nhóm XH.
H: Vậy là người ta coi trọng 2 phần đó như nhau hả cô?
Đ: Không, thực ra vào thời điểm đó nhà nước mình cũng chưa xem trọng vấn đề CTXH nên việc quy hoạch, công tác tái định cư (TĐC) cho người dân bên Việt Nam mình thì chỉ quan tâm đến qui hoạch hay các chính sách này kia thôi. Nhưng mà bên phía Bỉ thì nhận thức người ta nó khác hơn nên nhóm xã hội được người ta hợp đồng. Hồi đó cô cũng làm dạng hợp đồng thôi chứ chưa có biên chế chính thức của Nhà nước. Làm hợp đồng như vậy thì đến làm việc thì mình đi khảo sát, lắng nghe ý kiến của người dân rồi từ từ từ đó mình xem nhu cầu của người dân như thế nào – cái đó gọi là phần nâng cao nhận thúc cho cộng đồng.
H: Khi mình đi khảo sát thì mình làm theo kiểu lấy thông tin bản hỏi vậy hả cô?
Đ: Không mình chủ yếu là tiếp xúc với người dân để tìm hiểu nguyện vọng trước, mình gặp mình nói chuyện thôi… còn cái bản hỏi thì của một cái anh bên viện kinh tế làm. Dự án này có nhiều phần lắm mỗi phần đều có mời chuyên gia tới.
H: Có chuyên gia bên phía Bỉ về CTXH không cô?
Đ: Không, bên Bỉ chỉ làm về Kiến trúc, Kinh tế gì đó thôi chứ mấy ổng không làm về xã hội.
Nhưng bên đó họ ý thức được vấn đề xã hội thành ra họ mới mời nhóm xã hội đến cộng tác.
H: Về CTXH vậy mình có được làm theo bài bảng mà mình đã học không cô?
Đ: Đúng rồi, ở đây thì phải nói, cái dự án này khi cô làm cô cũng rất là thích và các bạn làm trong đó cũng rất là thích vì mình được áp dụng và vận dụng những lý thuyết mà mình đã học vào thực tế. Chứ đi làm ở những chỗ khác thì phải nói là khi mình vô là mình phải theo cái mục tiêu, kế hoạch chiến lược hoặc tiêu chí của người ta đã có sẵn, còn ở đây thì tự mình mình sẽ áp dụng ngay từ đầu những gì mình đã được học: là phải khảo sát rồi mới lập kế hoạch rồi mới sử dụng phương pháp PRA để mình đáng giá nhu cầu người dân rồi chọn những ưu tiên để làm chương trình cho phù hợp.
H: Mình lấy được thông tin thì thông tin đó đưa cho dự án?
Đ: Mình cung cấp cho dự án. Qua những thông tin, báo cáo mình có được thì dự án người ta mới biết được. Thí dụ như lúc đầu mình hỏi về khu vực trước đây, những người sinh sống lâu năm ở đây thì người ta kể cho mình nghe cũng rất là rành như con kênh ở đây hồi xưa nó rất là trong , mấy bác lớn tuổi nói hồi đó tụi tui còn nhỏ tụi tui toàn nhảy xuống đó tắm mà bây giờ nó đen quá, còn hôi thối nữa… những cái đó để mình thăm dò xem bà con phản ứng như thế nào nếu dự án tiến hành. Cũng có người người ta ở riết rồi người ta không có nghe mùi. Mình mới tới mình nghe mùi mình chịu không nổi nhưng người ta ở riết rồi người ta quen. Nhưng mà mình đi hỏi thăm để mình biết qua khứ rồi hiện trạng nó như vậy rồi mình thăm dò người ta có muốn con kênh nó xanh lại như trước đây không… Cái đó là điều mà hầu như người lớn, con nít gì cũng muốn hết đó.
H: Như vậy thì xem như dự án cũng được đồng tình nhiều?
Đ: Ừh, khi mình thực hiện dự án thì coi như phải hội tụ nhiều yếu tố lắm “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” mà. Dự án này nói cho ngay là nó từ chính phủ Bỉ với chính phủ Việt Nam kí kết với nhau. Thứ 2 chủ đầu tư là UBND thành phố là người thuộc dự án rồi người trong ban quản lí dự án thực hiện. Bên cạnh đó thì các cấp chính quyền có hệ thống từ quận xuống phường, ban điều hành khu phố, tới các tổ dân phố, các đoàn thể… nói chung nó có một cái thuận lợi lớn như vậy.
H: Vậy còn khó khăn?
Đ: Có thể nói là cái phần kỹ thuật nó hơi chậm. Đa số khách các đoàn người ta nghe người ta tới thăm là nhóm xã hội mình phải đứng ra tiếp ứng coi như mình đưa ra phần mềm không thôi họ vô xem thấy cả năm trời mà không làm được cái gì hết. Các bước vẽ qui hoạch rồi xin giấy phép nếu mà phải làm lại là mất cả năm trời mới được kí duyệt. Thành ra nó rất là lâu chứ còn phần mềm thì cứ chạy hoài. Nhóm xã hội cứ làm việc với người dân về giấy tờ, các thủ tục về họp hành, tổ chức cộng đồng về các nhóm tiết kiệm tín dụng nhỏ rồi các vấn đề về môi trường này kia…mình cứ làm hoài.
Những vấn đề như tái định cư, điện nước phải nói cái khu đó ở thành phố mà nó cũng tối tăm lắm, không có điện, không có nước hồi đó mười mấy ngàn 1m3, câu nước rồi người ta bán nước cho các hộ khác bởi vậy nó rất là đắt.
H: Vấn đề điện nước đó là do người ta không có giấy tờ hợp pháp hả cô?
Đ: Thứ nhất là giấy tờ hợp pháp, thứ 2 là ở đây nó cũng không có đường nước vô. Tại cái khu đó hồi đó cũng sông rạch đồ, sình lầy không nên cũng không có. Nhưng mà tới chừng dự án đô thị dự án mới đi làm việc với công ty điện, công ty nước rồi người ta xuống khảo sát người ta mới đưa vô.
H: Vậy đó là những phần sau này khi đi thực tế mình thấy thì mới đưa vô dự án ạ?
Đ: Đúng rồi, mình đi thực tế mình thấy tình hình bà con sống như vậy đó khó khăn với lại các vấn đề hỗ trợ cho người dân khi họ di dời, tái định cư thì họ cũng phải có tiền, có điều kiện nên mình phải giúp cho họ.
H: Cô ơi vậy theo cô thấy thì khi mình đưa thông tin lên dự án thì dự án có thực hiện được nhiều những đề xuất của mình dựa trên nguyện vọng của bà con không?
Đ: Có chứ, cái dự án 415 phải nói là dự án đầu tiên. Bình thường con thấy đa số các dự án qui hoạch đô thị là bị người ta thưa gởi dữ lắm. Còn ở đây, người dân có phản ứng thiệt, có phản ứng chứ không phải là không, phản ứng cũng rất là dữ dội. Nhưng mà nhờ có nhóm công tác xã hội là bởi vì nhiều khi vô là tụi cô cũng hứng hết rồi. Họ bức xúc họ nói, họ chửi, họ làm tùm lum nhưng mà mình cứ từ từ mình giải thích cho người ta rồi thậm chí mình còn sử dụng phương pháp của mình là mình giải thích cho các nhóm nòng cốt để họ phụ giúp mình.
H: Con đi hỏi thấy người dân trong diện tái định cư nhắc nhiều đến cô Mai, cô Tuyết…
Đ: Tại con biết sao không, đúng ra thời gian mà tụi cô làm ở dự án không có ai mà kiểm tra giờ giấc của cô hết. Cô nói thiệt chứ làm việc ở mấy chỗ khác cô cũng không thích tại cứ tối ngày họp rồi đo công việc, đo thời gian mình làm. Cô nghĩ công việc xã hội đâu có như vậy.
H: Bên dự án 415 thì không hả cô?
Đ: Bên này không có ai kiểm tra giờ giấc của bọn cô vậy chứ cô dẫn đoàn đi vô cộng đồng tiếp xúc này kia cô dẫn đi cô giới thiệu hêt rồi con biết người tar a người ta nói sao không?
Nói thiệt chớ ngay cả mấy anh đài truyền hình đi quay phim cũng vậy họ nói: “Tui không hiểu là mấy anh chị làm việc ở đây bao nhiêu thời gian nhưng mà qua cuộc tiếp xúc thì tôi biết các anh chị phải mất rất nhiều thời gian mới được như vậy.” Đó con thấy đâu phải tự nhiên mà người dân người ta hiểu mình, đâu phải tự nhiên mà mình truyền đạt được cho họ? Người ta cũng phải tin mình người ta mới nghe chứ đâu dễ gì. Hồi đó cô làm là làm ngày làm đêm luôn.
H: Với lại cái đó mình phải lựa lúc chứ đâu phải cứ làm giờ hành chính là được.
Đ: Đúng rồi, nếu mà làm việc với chính quyền, hóp hành các thứ thì cô phải đi buổi sang, đi sớm còn không thì khoảng 9-10h tụi cô mới vô xóm tự vì mình phải hiểu là với bà con buổi sáng người ta phải lo đi chợ búa nấu nướng đã rồi lo làm ăn nữa thì chiều hoặc tối người ta mới rảnh thì mình phải canh để mình làm việc. Người dân không phải là người ta không thèm tiếp mình hay người ta chảnh nhưng mà cái công ăn việc làm người ta không lẽ bây giờ người ta bỏ, dù có nể thì nể chứ, bỏ công việc đi tiếp mình rồi người ta lấy gì người ta ăn.
H: Về việc dự án thực hiện những đề xuất của nhóm…
Đ: Coi như là tất cả những cái mà mình tiếp xúc với người dân, mình lắng nghe người dân phản ảnh về những bức xúc của họ hay những cái không thích, không hài lòng thí dụ như người ta đang ở nhà liền liền hàng xóm vầy nè, mặt dù nhà người ta nhỏ thật, nó không đẹp thật nhưng mà người ta quen lối sống như vậy rồi giờ tự nhiên đưa người ta lên chung cư là cả một vấn đề. Người ta cũng không mườn tượng được cái chung cư của mình nó như thế nào tại lúc đó mình cũng chưa xây… nên khi mà mình cung cấp những thông tin như vậy thì các anh kiến trúc sư mới bắt đầu nghĩ ra làm cái mô hình. Mô hình chi tiết về chung cư: chung cư mấy tầng, rồi sân ngỏ ra sao, sinh hoạt trong nhà như thế nào… Rồi mình mới bê cái mô hình đó xuống mình mời bà con tới, mời luôn các hộ di dời, chính quyền , tổ dân phố, ban điều hành khu phố tới họp ở chỗ cái đình đó thì đúng ra cũng thuận lợi cho người dân vì người dân thấy để hình dung được chỗ ở của mình là như thế nào.
Đ: Không, mình họp những người tái định cư thôi.
H: Vậy mà lúc con đi hỏi mọi người đều nói là không có mô hình gì hết.
Đ: Có chứ, chắc họ quên đó con, cũng lâu quá rồi. Mà cũng đừng nói chi, hồi tụi cô còn ở đó đó có 1 hộ của một chị đó vay tiền của nhóm tiết kiệm tính dụng rồi lúc đó thấy nhà chị khó khăn nên cô cũng thông tin lên phường để người ta cho chỉ vay tiền xóa đói giảm nghèo… Thế mà khi mình dẫn đoàn tham quan ở ngoài Nha Trang vô con biết không, lúc đó cô đứng ở ngoài nghe bả nói, bả nói hung hồn lắm không có giúp cái gì hết trơn, tụi tôi thuộc diện xóa đói giảm nghèo mà không giúp này kia, nói vậy đó. Cái tới chừng cô vô cô mới nói:“Chị, chị có quên không? Hôm bữa em về em nói chị ra nhận quà cho người nghèo ở phường người ta hỗ trợ…” cái bả kêu có, “Rồi chị trong nhóm tiết kiệm tính dụng phải không, vậy chị có vay tiền không?” cái nói có vay (cười). Tại con biết sao không? Cái qui định là anh gửi 5 trăm anh được vay 1 triệu, anh gửi 2 trăm thì được vay 4 trăm. Không phải là mình ác mà mình tập cho họ có thói quen tiết kiệm, rồi cô mới nhắc chứ: “Chị đây không phải là đoàn kiểm tra mà là các anh chị đến đây để học tập kinh nghiệm. Thực ra chị cũng là người hưởng lợi mà chị nói như vậy thành ra họ nghĩ địa phương có hộ nghèo mà địa phương không giúp…” cái lúc đó bả quê quá bả mới nói trước thì không thấy nhưng sau thì có rồi.
H: Y như tâm lí người ta…
Đ: Ờ cái tâm lí giống như người ta méc á. Giống như tụi cô nè, đừng có nới chi người dân, kì đó lượng giá cô dẫn cô Ái Mý đến ông trưởng ban điều hành khu phố 2. Trời ơi con có thể tưởng tượng được không. Cô còn ngồi đó tại vì đoàn lượng giá người ta cũng không yêu cầu mình phải vắng mặt nên cô chở chỉ tới nói chuyện. Cái chỉ hỏi: “Vậy chứ anh có biết thông tin gì về dự án, về nhóm CTXH không?”. Ổng kêu không biết gì hết trơn, không hề biết… Cái cô mới nói chứ: “Hôm bữa đưa cho anh Phi báo cáo này kia đó…” Ổng mới hô có mà ổng còn chưa đọc.(cười) Nói vậy chứ trường hợp mà đi kiểm tra như vậy thì cũng tội nghiệp cho cái người người ta làm việc nữa. Mà tụi cô cũng rất cẩn thận. Hồi đó cô Tuyết cổ cẩn thận lắm, cô nhắc: “Tụi em nhớ nha, tháng nào đưa báo cáo cũng phải gửi cho mấy ảnh để mấy ảnh xem công việc của mình nó tới đâu”. Báo hết chứ không phải không đâu. Rồi nhiều khi có họp dân mình cũng thông qua phường, thông qua tổ dân phố, ban điều hành khu phố.
H: Cô ơi, mình đi làm giúp bà con hết lòng mà tới hồi người ta phủ nhận hết như vậy thì mình có buồn không cô?
Đ: Thật ra nếu mình hiểu họ thì mình cũng thấy thương họ thôi nghĩa là họ không phải cố ý.
Cô thì cô hiểu tại vì tụi cô làm từ lúc bắt đầu tới lúc kết thúc luôn. Nhiều khi người ta cũng chẳng cố ý đâu chỉ là do cái trình đọ hiểu biết của họ chỉ tới đó thôi, thứ 2 nữa là cái suy nghĩ, cái mong đợi của họ nó nhiều hơn cái mình giúp họ. Thường người dân là như vậy, mình thông cảm cho họ. Buồn thì cũng một chút xíu thôi, nhiều khi nghe thì cũng… nhưng mà mình hiểu người ta như vậy thôi. Giống như bây giờ họ mất một căn nhà thì bên dự án đền bù cho họ một miếng đất tương đương với căn nhà thôi, họ lại bắt đầu lấy lí do nhà họ đông người, có mấy đứa có gia đình riêng này kia để xin thêm đất… thì đó cũng có mấy hộ nhưng mà sau này cũng có đấu tranh được là nhà người ta đất rộng quá thì người ta được 2 căn, thường là một chung cư, một nền.
H: Chuyện bốc thăm chọn chung cư hay chọn nền là do đâu?
Đ: Cái này phải nói là do nhóm xã hội đề xuất phương án rồi cùng với ban đền bù thực hiện.
Trời con biết không, cái lúc mà bốc thăm đó có người họ xỉu luôn á (cười). Lúc bốc thăm căng thẳng tội nghiệp người ta lắm.