Chính quyền địa phương nơi đến và nơi đi có vai trò hết sức quan trọng trong việc giúp đỡ, phối hợp với dự án hỗ trợ người dân tái định cư ổn định và nâng cao chất lượng cuộc sống. Cần khẳng định, chính quyền địa phương phải bao gồm hệ thống quản lý từ cấp nhỏ nhất của mỗi địa phương như: tổ dân phố, khu phố, các tổ chức xã hội trong khu vực…và những cá nhân có vai trò và trách nhiệm trong việc theo sát đời sống người dân địa phương để có công tác điều chỉnh và giúp đỡ kịp thời. Mỗi dự án đều có thời gian hoạt động nhất định, do đó về lâu dài thì sự quan tâm của họ sẽ không còn nữa, khi đó chính quyền phải có trách nhiệm quan tâm, giám sát để tiếp tục duy trì những lợi ích mà dự án đã xây dựng được. Những giúp đỡ của chính quyền chủ yếu là hỗ trợ làm giấy tờ, hồ sơ, thủ tục tạm trú tạm vắng và hỗ trợ vốn cho người dân làm ăn buôn bán.
3.2.1 Về giải quyết các thủ tục hành chính
Đối với những người tái định cư tại chỗ, những quan tâm của họ đối với chính quyền dừng lại ở việc hoàn tất hồ sơ và cấp giấy tờ nhà hợp pháp cho họ. Từ khi dự án rút đi, nhiều vấn đề về nhà đất phát sinh làm giảm lòng tin của người dân và hiệu quả tác động của dự án. Chính vì thế, công tác bàn giao công việc và trách nhiệm giữa các bên tham gia là rất quan trọng, dựa vào năng lực của mỗi chính quyền địa phương mà những vấn đề dự án còn bỏ ngỏ có được tiếp tục quan tâm, thực hiện.
Những quy định về cấp giấy chủ quyền nhà đất hợp pháp của nhà nước ta hiện nay vẫn còn nhiều rắc rối và qua nhiều công đoạn, với những gia đình trong diện tái định cư thì công tác này gặp khó khăn nhiều hơn. Ngoài chịu sự quản lý của dự án thì vấn đề nợ nhà, họ còn chịu sự quản lý của Ban Bồi thường địa phương và các tổ chức nhà nước cho cá nhân vay nợ. Tùy vào sự làm việc của mỗi địa phương mà chính quyền địa phương đó thúc đẩy giải quyết vấn đề nhanh hay chậm. Đối với những gia đình sống ở chung cư, cho đến nay họ vẫn chưa cầm trong tay giấy tờ chủ quyền nhà hợp pháp. Một người dân trình bày:“Ở bên kia thì không có giấy tờ, chỉ có tờ giấy kê khai nhà đất năm 1979 thôi. Còn qua đấy tất cả những người ở đây chưa ai nhận được chủ quyền nhà. Tại vì nguyên tắc là phải trả hết tiền thì mới có giấy tờ. Toàn chung cư này chưa ai có chủ quyền nhà, cả những người trả hết ngay từ đầu. Chắc người ta định đưa luôn một lần luôn. Cái đó là cách làm của trên dịch vụ công ích hay sao mình không biết chứ nhiều người trả hết tiền rồi mà cũng chưa có, chưa ai có hết”
(Biên bản phỏng vấn sâu số 05) Về phía người dân, nhiều gia đình vẫn còn suy nghĩ thụ động, chờ chính quyền giải quyết hoặc dự án giải quyết. “Bảo người ta ký giấy ký tờ mà 4,5 năm nay rồi có đả động gì tới đâu. Mình cũng chẳng thèm nói tới nữa, họp tổ dân phố nói hoài mà có
được đâu. Chẳng lẽ bây giờ không có giấy tờ nhà mà họ đuổi mình. Để coi chừng nào họ đưa, trước sau gì cũng phải đưa thôi” (Biên bản phỏng vấn sâu số 05)
Nhìn một cách khách quan, vấn đề giải quyết thủ tục hành chính cần có sự phối hợp giữa các bên. Người dân trong khu vực từ lâu đã nhận được nhiều sự giúp đỡ từ các nhân viên xã hội của dự án nên khi dự án kết thúc, những công việc đang còn dang dở không có cơ quan nào tiếp nhận và về phía người dân cũng không có ý thức tự lo dẫn đến công việc trễ nãi. Về quyền lợi của người dân, trên lý thuyết thì chính quyền địa phương và những ban ngành có trách nhiệm phải giải quyết nhưng nếu chính bản thân người dân không quan tâm và không bày tỏ ý kiến để công việc nhanh chóng thực hiện thì không một tổ chức nào có thể làm thay họ vấn đề này. Nếu so sánh công tác cấp giấy chủ quyền nhà thì trong cùng một thời gian, chính quyền Phường Bình Hưng Hòa A, Quận Bình Tân đã làm việc hiệu quả hơn chính quyền Phường 11, Quận 6.
Thời gian đầu khi mà dự án tiến hành đưa người dân về tái định cư tại Bình Hưng Hòa A, công tác quản lý nhân khẩu của địa phương còn rất yếu kém. Người dân trao đổi rằng khi về đây họ không được tiếp nhận một cách chính thức và bị xem xét như những người nhập cư trái phép:“Người ta tới mà họ không cử người xuống hỏi thăm, đâu phải một hay hai nhà mà tới mấy chục nhà. Lúc mới tới tụi cô tức lắm, chẳng hiểu vì cái gì mà họ không nhập hậu khẩu cho mình làm mọi việc chậm trễ”
(Biên bản phỏng vấn sâu số 03)
Tại thời điểm đó, kế hoạch thay đổi hành chính ở thành phố đang được triển khai, những quận như Tân Bình được tách ra thành nhiều quận khác do quá tải về nhân khẩu. Phường Bình Hưng Hòa A được tách ra từ một phường khác và trực thuộc quận mới là quận Bình Tân. Vì thế, công tác ổn định địa bàn do chuyển đổi cơ cấu lúc đó còn lỏng lẻo, kết hợp với việc dự án đưa người dân về trong khi nhân khẩu địa phương lúc đó chiếm đại đa số là người nhập cư, không có hộ khẩu chính thức đã gây tình trạng quá tải trong khâu quản lý và cấp giấy tờ. Mặc khác, cũng cần phải xem xét lại mối quan hệ và trao đổi công việc giữa ban quản lý dự án và chính quyền. Tổ trưởng tổ A2 nhận xét:“Khi mới chuyển về trong giấy tờ pháp lý về nhà chưa có, chính quyền nơi mình đến cũng chưa nhận khẩu vì bên dự án chưa bàn giao gì cả vì vậy vấn đề thủ tục pháp lý gặp khó khăn nhưng các anh ở đây cũng dễ chịu khi mình cần cái gì gọi thì các anh tới giúp, nhất là an ninh trật tự. Họ làm như vậy là đúng với thủ tục thôi nên người dân đâu trách” (Biên bản phỏng vấn sâu số 02)
Nhờ có dự án tác động mà tình trạng nhân khẩu trong khu vực có nhiều thay đổi. Vì một lúc có nhiều gia đình từ nơi khác chuyển tới, kèm theo đó là kế hoạch tập trung dài hạn các dự án tái định cư khác tại địa phương mà chính quyền Bình Hưng Hoà dần quan tâm hơn trong công tác quản lý khu vực. Cộng đồng dân tái định cư hiện nay đã được chính quyền chính thức công nhận thông qua việc xác lập tổ dân phố và khu phố, tạo tiền đề để người dân có thể tiếp nhận các dịch vụ xã hội. Nhiều gia đình được tiếp cận với nguồn vốn của Hội Phụ Nữ, những hộ nghèo được đưa vào diện xóa đói giảm nghèo của khu vực và được quan tâm chăm sóc về giáo dục, sức khỏe. Bác
Tỵ, tổ trưởng tổ A2 trình bày:“Thực sự mà nói thì khi chuyển về đây chính quyền địa phương tạo điều kiện nhiều cho người dân tái định cư lắm nhất là vấn đề an ninh trật tự, sau đó thủ tục pháp lý, giấy tờ nhập khẩu và nhà đất làm rất nhanh, Hội Phụ nữ đứng ra bảo lãnh cho người dân vay vốn làm ăn, buôn bán, can thiệp cho trẻ đi học, chích ngừa… Bên phía chính quyền chúng tôi còn có chương trình tặng quà và giúp đỡ cho những em học sinh nào có hoàn cảnh gia đình khó khăn, giảm học phí”
(Biên bản phỏng vấn sâu số 02) Nhìn chung, công tác quản lý nhân khẩu của chính quyền gặp rất nhiều khó khăn do tình trạng người dân nhập cư trái phép tại những khu vực dân cư thu nhập thấp là rất nhiều, gây ảnh hưởng đến những gia đình di dời theo quy định. Tuy thời gian đầu công tác này gặp nhiều khó khăn, một phần là do sự liên hệ giữa ban quản lý dự án và chính quyền địa phương nhưng hiện nay người dân tái định cư tại Bình Hưng Hòa A đã và đang nhận được rất nhiều sự quan tâm các các cấp chính quyền và các tổ chức xã hội trong khu vực để chăm lo và cải thiện cuộc sống.
3.2.2 Về cơ sở hạ tầng và điều kiện sinh hoạt
Cơ sở hạ tầng xã hội cũng như tình hình an ninh trong khu vực có vai trò rất quan trọng trong cuộc sống của người dân. Việc cơ sở hạ tầng dịch vụ xã hội không đảm bảo sẽ làm cho chất lượng cuộc sống giảm sút.
Đối với khu vực Bình Hưng Hòa A, xuất phát điểm một vùng ven thành phố nên cơ sở hạ tầng ở đây rất thấp. Tình trạng ngập lụt, lầy lồi thường xảy ra sau mỗi cơn mưa do hệ thống thoát nước không theo kịp với mật độ phát triển của khu vực. Bên cạnh đó, điều kiện sinh hoạt luôn thiếu thốn do chưa có kế hoạch phát triển cụ thể từ các cấp chính quyền. Qua lời kể của các hộ dân di dời thì khu vực lúc ấy chưa có gì, sau gần hai năm sinh sống thì dưới tác động của dự án, điện nước và đường giao thông nội bộ mới được hoàn thành dưới nguồn vốn của Ban hợp tác kỹ thuật Bỉ và sự trợ giúp thủ tục của các cán bộ chính quyền tại địa phương. Hiện nay, người dân tái định cư và người dân khu vực xung quanh đã được hưởng điều kiện tốt hơn về không gian công cộng thoáng đãng, mỗi buổi sáng dân cư trong khu vực có thể tụ họp uống trà, hít thở không khí trong lành và tập thể dục buổi sáng ngay trong khuôn viên.
Trước khi dự án diễn ra, việc đầu tư cơ sở hạ tầng cho khu vực F11, Q6 được xem là quá sức đối với chính quyền địa phương. Khu vực dự án là nơi chen chúc, lộn xộn với nhiều đường hẻm xuống cấp và đủ thứ tệ nạn xã hội cũng như tranh chấp cãi vã. Người dân qua các thế hệ phải chịu đựng cuộc sống suy giảm chất lượng như vậy.
Đây là khu vực được chính quyền địa phương liệt vào điểm nóng an ninh trong khu vực với tệ nận mại dâm, mua bán ma túy và trộm cắp. Chỉ khi dự án tiến hành, tình hình an ninh trật tự mới được ổn định, nhờ sự phối hợp trong công tác tuyên truyền, thay đổi nhận thức của dự án và công tác tuần tra, rà soát của bộ phận an ninh địa phương nhiều tệ nạn đã thuyên giảm, đặc biệt là mại dâm và ma túy.
Thế nhưng, nguy cơ các tệ nạn trở lại đang dần xuất hiện. Với hệ thống chiếu sáng công cộng do dự án lắp đặt, hơn bốn năm nay có ánh sáng vào ban đêm giúp người dân an toàn và giao thông thuận tiện. Thế nhưng hiện tại hệ thống chiếu sáng đã bị tê liệt vì không có tổ chức, cá nhân nào duy tu, bảo dưỡng sau khi dự án rút đi đã đặt một vài địa điểm trong khu vực trở lại tình trạng ngày trước. Kèm theo đó là hệ thống chiếu sáng dọc theo kênh Tân Hóa chưa được đưa vào hoạt động do chính quyền chưa quan tâm dù đã được dự án tạo dựng cơ sở hạ tầng đầy đủ. Nhiều điểm trong khu vực rất thiếu ánh sáng làm cản trở công tác an ninh, ảnh hưởng đến sự an toàn và tài sản của cộng đồng. Nếu điều này không được giải quyết nhanh chóng thì cư dân trong khu vực có thể bị nguy hiểm và thành tựu của dự án về an ninh trật tự sẽ dần dần mất đi.
Về phía Bình Hưng Hòa A, cho đến giờ đây là khu dân cư được hưởng điều kiện sinh hoạt, đường xá với chất lượng tốt nhất do được thiết kế, giám sát dưới tiêu chuẩn của Bỉ. Vấn đề tồn tại ở đây hiện giờ là con đường chính ra vào khu dân cư. Con đường này được hình thành nhờ xe chở đất đá lấp mặt bằng, gồ ghề, nhỏ hẹp chỉ đủ cho hai xe qua lại và không được nâng cấp hay tráng nhựa. Qua phỏng vấn, con đường này không thuộc sự quản lý của dự án vì thế họ không có trách nhiệm mở rộng hay nâng cấp nó và chuyển giao cho chính quyền. Tuy không nằm trong hệ thống đường giao thông trong khu dân cư nhưng việc đi lại khó khăn trên con đường này cũng ảnh hưởng đến tâm lý người dân và sự khó chịu khi nhắc tới vai trò của chính quyền trong việc sửa sang đường hẻm. Một người dân bức xúc:“Nói nhiều rồi mà chẳng thấy mấy ổng đả động tới. Trong khu này, đường nào cũng được tráng nhựa hết rồi chỉ có con đường đó là vẫn chưa làm. Người ta ở đây muốn đón xe taxi cũng khó tại đường nhỏ, chỉ đủ cho hai xe máy đi thôi” (Biên bản phỏng vấn sâu số 04)
Bên cạnh đó, xuất phát từ việc tách phường và tách quận, nhiều cơ sở hạ tầng dịch vụ xã hội của địa phương nay nằm trong địa bàn của phường bạn như trường học, trung tâm văn hóa, địa điểm giải trí, bệnh viện… trong đó, các cơ sở cung cấp dịch vụ giáo dục như nhà văn hóa, trường cấp 2, cấp 3, trường trung cấp dạy nghề, trung tâm giáo dục thường xuyên là rất thiếu thốn.
Bảng 24: Những loại hình giáo dục trong khu vực F. BHHA Loại hình giáo dục Tần số Trường tiểu học 21
Trường THCS 3
Trường mẫu giáo 7
Nhà văn hóa 2
Trường THPT 2
Trung tâm ngoại ngữ tin học 5 Đại học/cao đẳng 1
Trung cấp dạy nghề 1
Trung tâm giáo dục thường xuyên 1
(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010
Qua quan sát, thanh thiếu niên trong cả hai khu vực thiếu địa điểm để vui chơi an toàn. Tuy là địa phương đông đúc và thuận lợi về nhiều dịch vụ xã hội nhưng trong khuông viên khu dân cư F11, Q6 chỉ có một sân vui chơi cho thiếu nhi do tư nhân lập kinh doanh trên diện tích đất đang chờ quy hoạch. Một phụ huynh trình bày: “Bên đó cũng có khu vui chơi nhưng mà là của dân lập nên chứ chưa có hình thành được cái công viên. Nghe nói là cũng làm công viên đó nhưng mà vẫn chưa thấy. Bây giờ cứ ra bờ kênh đó ngồi chơi nói chuyện vậy thôi” (Biên bản phỏng vấn sâu số 10)
Riêng khu vực Bình Hưng Hòa A, tốc độ đô thị hóa đã làm cho các khu vực xung quanh dần trở nên đông đúc và nhộn nhịp. Thanh niên có thể chơi các môn thể thao trong tại công viên trong khu dân cư hoặc tham gia các hình thức giải trí ở các tụ điểm thuộc các phường lân cận khác vì phong trào thanh niên trong khu phố chưa thật sự hiệu quả. Tổ trưởng tổ A2 giải thích: “Ở đây phong trào hoạt động nào cũng sôi nổi nhưng chỉ có hoạt động đoàn thanh niên là yếu nhất hầu như không có bởi thanh niên ở đây ít quá, đi học càng ít còn đa phần là nghỉ học sớm rồi đi làm và không có sự quan tâm tới những hoạt động đó” (Biên bản phỏng vấn sâu số 02)
Việc thiếu thốn trường học kèm theo quy định về phân tuyến, phân ngành đã hạn chế cơ hội tiếp cận giáo dục của đại bộ trẻ em trong địa phương nói chung và trẻ em trong diện tái định cư nói riêng. Hiện tại nhiều gia đình đã tìm được giải pháp khắc phục nhưng vai trò của chính quyền địa phương trong việc tìm kiếm phương án để hỗ trợ, tạo điều kiện cho các em đến trường không được người dân nhắc đến mà hình thức hỗ trợ chủ yếu là cung cấp các giấy tờ, thủ tục nhập học theo quy định. Đánh giá chung của người dân ở hai khu vực về công tác này là rất tốt với 55,9% hộ gia đình cảm thấy hài lòng đến rất hài lòng.
Bảng 25: Đánh giá về thủ tục nhập học
Đánh giá Tần số % % có thực % cộng dồn
Rất hài lòng 7 4,9 20,6 20,6
Hài lòng 12 8,4 35,3 55,9
Bình thường 12 8,4 35,3 91,2
Không hài lòng 3 2,1 8,8 100,0
Tổng 34 23,8 100,0
Số mẫu thiếu 109 76,2
Tổng 143 100,0
(Nguồn: số liệu khảo sát đề tài-tháng 5/2010)
Việc thụ hưởng những cơ sở hạ tầng do dự án mang lại trong cả hai khu vực đang diễn biến rất tốt, những điều kiện sinh hoạt này về lâu dài rất cần sự quan tâm và giám sát của các ban ngành nhất là chính quyền địa phương trong công tác duy tu và sửa chữa. Trong tương lai, nhờ tốc độ đô thị hóa, các khu dân cư có thể tiếp cận với nhiều dịch vụ văn hóa, giải trí, giáo dục đa dạng hơn nhưng vai trò đi đầu trong chăm