II. TÁC ĐỘNG TĐC ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI DÂN CHỊU ẢNH HƯỞNG DỰ ÁN
II.1.4. Các hành vi và thói quen có lợi cho bảo vệ môi trường đang cải thiện (giáo dục môi trường cho cộng đồng)
Sau khi di dời vào nhà TĐC mới xây, dân TĐC chung cư và tự xây đã đang thực hành cải
Dự Án Nâng Cấp Đô Thị và Làm Sạch Kênh Tân Hóa-Lò Gốm BÁO CÁO GIÁM SÁT TỔNG QUAN VỀ TÁC ĐỘNG TÁI ĐỊNH CƯ
dụng lâu dài dịch vụ thu gom rác thải, có cầu xí hợp vệ sinh khi họ được sống trong điều kiện nhà ở văn minh hơn.
Với sự khuyến khích và giáo dục của dự án, sự thay đổi của các hộ dân trong các hành vi thực hành vệ sinh có lợi và bảo vệ cho môi trường diễn ra chậm chạp từng chút một:
1. Phân loại rác dần dần được thực hành vì người ta có thể bán đồ phế liệu ve chai cho dân thu gom, một số người cho nhóm trẻ em làm tiết kiệm, đặc biệt ở chung cư. NXH hàng tháng khuyến khích người dân thực hành thói quen này tại nhà và NXH cũng tổ chức tập huấn về phân loại rác tại nguồn để cung cấp hướng dẫn thực tế. Có thể quan sát thấy là nhận thức và thực hành phân loại rác gia tăng . Người dân tập dần thói quen tốt cho môi trường.
2. Đi vệ sinh cho trẻ em: Chỉ có một hai hộ bị bắt gặp để trẻ em đi vệ sịnh tại công cộng ở cả hai nơi là khu TĐC và chung cư.
TạI khu TĐC ở P.BHHA, trong số các hộ TĐC, nhiều lần thấy có bà mẹ giúp con đi cầu bên ngoài gần nhà TĐC của mình và để mặc bãi phân ở đó (tại khu đất hồ sinh học ngay cạnh khu TĐC) mặc dù họ có một nhà vệ sinh trong nhà mới xây TĐC.
3. Thùng rác trong nhà với nắp đậy có trong khoảng 50% hộ chung cư/xây nhà, các hộ còn lại sử dụng thùng rác không có nắp hoặc chỉ là túi nilông.
4. Giặt phơi quầ áo: Dân TĐC chung cư có khuynh hướng sử dụng nơi công cộng để phơi đồ giặt trong khi ở các nhà tự xây thì luôn có chừa chỗ bên trong nhà để treo đồ phơi. Nước thải hiếm khi thấy đổ ra đường và hẻm chung.
5. Chăm sóc tài sản công cộng (cây xanh, trụ đèn đường, bảng hiệu thông báo, trụ điện, những nơi chung): Người ta vẫn không quen thể hiện sự quan tâm đến những thứ này vì họ nghĩ rằng chính quyền địa phương hoặc chính phủ sẽ chịu trách nhiệm bảo trì. Trong thực tế, người ta hay treo đồ lên cây xanh như giẻ cũ, trồng giây leo, và treo các bảng nhỏ để quảng cáo.
Đặc biệt, giải quyết rác sinh hoạt và thói quen vứt rác là vấn đề được quan tâm nhất:
Quan sát các hộ TĐC chung cư và hộ tự xây cho thấy:
-Sự khác nhau giữa tình trạng môi trường trước đó ngay bên cạnh kênh ô nhiễm so sánh vớI các khu TĐC có tổ chức đã tương đối thay đổi thói quen vệ sinh và hành vi bảo vệ môi trường cho số đông người. Đó là, quan sát thấy ít hơn rác thảI rắn vứt bừa bãi.
-Tuy nhiên, có một số người vẫn ném rác linh tinh lặt vặt như bao thuốc lá, bao nilông/hộp đựng thức ăn, vỏ trái cây, xương cá/thịt, v.v. sau khi sử dụng xong ngay trước cửa nhà họ. Cũng có thể, dân TĐC chung cư sống ở tầng cao ném rác từ trên xuống. Mọi ngóc ngách của chung cư đều thấy có tất cả các loạI rác.
Khi bị bắt quả tang đang xả rác, người ta xí xoá rằng họ chỉ vứt tạm nó ở đó, sau đấy họ sẽ dọn dẹp ngay. Những người ném rác vào chỗ công trường đang xây dựng thì nói rằng đất cát của thi công sẽ mau chóng lấp rác lại!
Đặc biệt, những nơi công cộng hoặc các lô đất trống riêng sẽ dần dần trở thành “những bãi rác tí hon”. Trong thực tế, dân tại khu vực đã quen với tập quán ném rác hàng ngày
Dự Án Nâng Cấp Đô Thị và Làm Sạch Kênh Tân Hóa-Lò Gốm BÁO CÁO GIÁM SÁT TỔNG QUAN VỀ TÁC ĐỘNG TÁI ĐỊNH CƯ
kém nhất” này. Theo ghi nhận từ giám sát tại các khu TĐC của dự án và cả ở các nơi hộ tự lo đến TĐC, tập quán này vẫn tồn tại. Có lẽ phải mất nhiều năm mới thay đổi được hành vi tệ hại này cho cả cộng đồng mặc dù có một ít cảI thiện ở người dân TĐC bởi dự án. Ngoài ra, đất chưa xây dựng ngay bên cạnh hồ sinh học và ngay trước mặt những nhà TĐC thì được tận dụng để trồng những vườn nhỏ và những chòi bếp nấu nướng cũng như là nơi để vứt rác vào. Một bà già hộ phân lô tự xây ném rác đựng trong bao nilông vào chỗ đất này, khi bị hỏI tạI sao bà làm thế, bà trả lờI, “Bây giờ tôi đâu có thùng rác tại nhà và chỉ ném đỡ thế này ít lâu thôi. Rồi dự án sẽ chẳng chóng thì chầy sẽ lấp khoảng đất khi thi công xây dựng. Thế là đâu còn thấy rác nữa. Sẽ không sao đâu”. Ngoài ra, một số hộ không có thùng rác hoặc có thùng rác không nắp, họ chỉ đơn giản bỏ rác vào túi nilông và vứt đi.
Về các hộ tự lo, tại các hộ có NXH và tư vấn đến thăm viếng và quan sát, một số vẫn tiếp tục xả rác vào hồ sen/kênh rạch/ruộng lúa gần nơi ở nếu họ di dời đến vùng nông thôn/ngoại thành như huyện Bình Chánh vì không có dịch vụ thu gom rác quanh khu vực.
Điều này chứng minh thực tiễn rằng có tiện nghi cơ sở hạ tầng tốt hơn có thể làm ngườI ta thay đổi hành vi tập quán có hại.
Đối vớI người dân tự lo TĐC, hiện tại cư ngụ tại các địa điểm ở huyện Bình Chánh hoặc những khu vực còn kém phát triển cơ sở hạ tầng, có khả năng họ vẫn chưa thay đổI thói quen đi vệ sinh trên kênh rạch/đồng ruộng nếu họ không thể lo được nơi ở có nhà vệ sinh tốt hơn nơi ở trước đây của họ.
Vai trò của các CBO và sự tham gia của cộng đồng: Hành động và đóng góp của các đơn vị quản lý TĐC nhằm nhắc nhở người dân rất giới hạn trong việc này. Các hoạt động giáo dục môi trường từ lâu đã được thực hiện như là một trong những nhiệm vụ chính của NXH.
Giữa cộng đồng TĐC, việc nhắc nhở nhau bảo vệ môi trường dần dần được thúc đẩy mặc dù vẫn rất hạn chế vì người dân bình thường e ngại, thêm nữa họ không xem đó là trách nhiệm của họ.
Ở cả hai khu vực TĐC dự án tạI P.11 Q.6 và P.BHHA Q.BT và các trường hợp tự lo TĐC, nhiều người dân TĐC và NCĐT luôn luôn than phiền rằng họ khổ vì rác vứt bừa bãi bởi người khác từ dân TĐC hoặc từ người lạ/khách vãng lai đến khu vực. Theo báo cáo của người dân thì thành phần người lạ/khách vãng lai làm bẩn tường chung cư mà dân TĐC chung cư không dám ngăn cản họ. Cũng có than phiền về tiếng ồn nặng nề từ một hộ dân địa phương hàn đồ sắt bằng gió đá mặc dù dân mớI đến TĐC chẳng thích chút nào. Mới tờ mờ sáng tại khu phân lô TĐC, từ lúc 4h sáng có nhiều người tụ tập lại tập thể dục, làm ồn ào gây thêm tiếng chó sủa họa theo, rất phiền toái cho những người còn đang ngủ. Khi được hỏi tại sao họ không làm hành động gì để thậm chí là nói miệng nhắc nhở những trường hợp gây vấn đề nêu trên, họ nói là họ không thể mạnh dạn làm gì, những lý do sau đây được đề cập:
1. Họ không có quyền nói người khác thôi xả rác, thậm chí quanh đường xá/hẻm ngay trước cửa nhà họ.
2.Họ lo sợ bị chửi bớI lại tục tằn, hay thậm chí tệ hơn, tài sản đồ đạc họ bị phá huỷ, hầu
Dự Án Nâng Cấp Đô Thị và Làm Sạch Kênh Tân Hóa-Lò Gốm BÁO CÁO GIÁM SÁT TỔNG QUAN VỀ TÁC ĐỘNG TÁI ĐỊNH CƯ
3.Dường như là người lao động vẫn quen chịu đựng những hoạt động gây vấn nạn cho môi trường vì họ quá ít quan tâm đến chuyện này trong khi những thứ khác đang gây căng thẳng cho họ như nợ nần, việc làm, và cải thiện nhà cửa.
Nếu được hỏi rằng về thực hành việc làm thân thiện với môi trường và có hành vi bảo vệ môi trường của hộ dân có được cải thiện nhờ vào kết quả từ TĐC hay không, đa số luôn luôn đồng ý như vậy, chỉ 10% trả lời rằng họ vốn vẫn thực hành tốt chẳng cần đến sự can thiệp của dự án. Dự án đã tạo ra những thay đổi nhất định liên quan đến việc cải thiện hành vi và nhận thức bảo vệ môi trường. Hiện tại, người ta vẫn không hoàn toàn nhận thức được rằng họ đang sống trong một môi trường tập thể và họ nên theo các quy định chung. Sau đây là các ví dụ thực tế:
Theo như nhiều than phiền từ các cư dân TĐC chung cư, rác thải rắn đủ loại do các hộ phía trên ném xuống vô tội vạ. Trên mặt đất đang thi công dự án, có thể thấy đủ loại rác thảI như bao nilông, hộp cơm đã qua sử dụng, giấy báo, giẻ quần áo cũ, v.v. Chẳng ai chịu nhận trách nhiệm, ai cũng có khuynh hướng đổ thừa cho người khác, đặc biệt cho khách vãng lai/người lạ lui tới khu vực. Tư vấn ở lại sống chung với cộng đồng, có lần đang nói chuyện vớI một đôi vợ chồng sống ở tầng 2 lô A2 thì bắt gặp cô vợ ném một túi nilông rác lớn xuống đất vớI cung cách tự nhiên như thể đấy là cách làm hàng ngày của họ vậy. Đó có thể còn sót lại của lề thói ném rác vào kênh/đồng ruộng/ao trước đây. Cặp vợ chồng được khuyến cáo về các nguy cơ cho môi trường và vệ sinh mà hành vi của họ gây ra. Nói chuyện nhiều hơn với các gia đình thì phát hiện rằng họ trả đầy đủ tiền thu gom rác, nhưng họ than phiền dịch vụ không đến tận cửa căn hộ họ để thu rác như trước đây dù họ trả cùng mức phí. Vì họ không thích phải xách bao đựng rác đến tận thùng rác công cộng để bỏ vào, thế là thuận tiện hơn cho họ là quăng cái vèo!
Điều tra cho thấy, trẻ em không có hướng dẫn giáo dục của người lớn có thể nhiễm dần hành vi vứt rác rất tệ hại này sau khi sử dụng xong một thứ gì đó. Trẻ em cũng thích viết vẽ lên tường công cộng, vấn đề này có thể kiểm soát được một khi ngườI lớn luôn nhắc nhở các em. Tại chung cư, người ta nói là viết vẽ như thế là do một số trẻ em bên ngoài vào chung cư chơi những tháng đầu khi dân mới dọn vào ở.
Ở khu phân lô P.BHHA, người ta báo cáo có một hai hộ cứ tạt nước ra đường đi sau khi rửa mọI thứ, kể cả cá, thực phẩm, thay vì sử dụng bồn rửa trong bếp. Tư vấn đã đến thăm các hộ này và giải thích những hậu quả của hành vi họ có hại cho môi trường và hạ tầng vệ sinh quanh nhà họ như thế nào.
Một hai hộ nuôi nhiều chim và bồ câu, một hộ khác để vài chậu cây sau lan can chung cư đã được nhắc nhở nhiều lần phải quan tâm đến an toàn của sinh mạng và nhà ở của ngườI khác cùng sống trong cộng đồng. Trong những trường hợp này có thể phải cần đến cảnh cáo mạnh hơn từ cấp chính quyền và công an.
Mặc dù phơi đồ giặt nơi công cộng không được phép, việc này là phổ biến tại chung cư do diện tích sống bị giới hạn trong khi ở khu nhà phân lô tự xây thì ít thấy hơn. Tại chung cư hiện tại chỉ có hai hộ mua nổi máy giặt. Thông thường người ta sử dụng khung phơi
Dự Án Nâng Cấp Đô Thị và Làm Sạch Kênh Tân Hóa-Lò Gốm BÁO CÁO GIÁM SÁT TỔNG QUAN VỀ TÁC ĐỘNG TÁI ĐỊNH CƯ
mền lên thành lan can ngay trước căn hộ mình. Những hộ TĐC phân lô tự xây thì thiết kế chỗ phơi bên trong nhà, nhưng vẫn thấy một số đồ quần áo phơi nơi ngoài hè công cộng, một số đồ cũng do dân địa phương phơi.
Hành vi bảo vệ cây xanh và tiện nghi công cộng