MÔN VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN

trong quá trình học tập và nghiên cứu môn “Văn hóa và phát triển” của chương trình hoàn chỉnh cao cấp lý luận chính trị tôi chọn đề tài: “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại thủ đô và vấn đề nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý của Nhà nước trong lĩnh vực văn hóa” làm tiểu luận kết thúc môn học. Do phạm vi nghiên cứu của đề tài này là rất rộng, nên tôi chỉ tập trung vào một số vấn đề cơ bản: Chương I. Những khái niệm chung và lý luận về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Chương II. Thực trạng di sản văn hóa tại Thủ đô và công tác nâng cao năng lực, quản lý lãnh đạo trong lĩnh vực Văn hóa

MỤC LỤ

Chương I Những khái niệm chung và lý luận về bảo tồn và phát huy giá

3 Sự phát triển lý luận về bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa 5

Chương II Thực trạng di sản văn hóa tại Thủ đô và công tác nâng cao năng lực, quản lý lãnh đạo trong lĩnh vực Văn hóa 8

1 Hà Nội bảo tồn di sản và phát triển văn hóa xã hội 8

2 Những chuyển biến tích cực trong công tác quản lý, bảo tồn và phát

3 Những tồn tại trong công tác quản lý di sản tại Hà Nội: 12

4 Giải pháp nâng hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn

MÔN VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN

CHỦ ĐỀ:

BẢO TỐN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TẠI THỦ

ĐÔ VÀ VẤN ĐỀ NÂNG CAO NĂNG LỰC LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ

CỦA NHÀ NƯỚC TRONG LĨNH VỰC VĂN HÓA

A MỞ ĐẦU

Hiện nay, khi hội nhập quốc tế, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, thì vấn đề bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc đặc sắc ngày càng trở nên quan trọng đối với các quốc gia - dân tộc Quốc gia - dân tộc nào gìn giữ được bản sắc văn hóa thì có điều kiện trở thành đất nước mạnh, ngược lại, nếu đánh mất bản sắc sẽ trở thành dân tộc bị lệ thuộc Sự lệ thuộc văn hóa chính là con đường ngắn dẫn đến lệ thuộc về kinh tế, từ đó dẫn đến lệ thuộc về chính trị

Phát triển kinh tế để xây dựng nền tảng vật chất, phát triển văn hóa để tạo dựng nền tảng tinh thần của xã hội Từ nửa cuối thế kỷ XX, khi văn hóa trở thành một ngành công nghiệp (công nghiệp văn hóa) thì văn hóa được nhìn nhận

cả trên góc độ kinh tế và sự đóng góp vào quá trình phát triển của văn hóa không chỉ đơn thuần là yếu tố tinh thần mà có sự hiện hữu của các giá trị vật chất Công nghiệp văn hóa hình thành trên cơ sở ban đầu là khai thác các giá trị bản sắc văn hóa từng dân tộc - tộc người, phát huy sức mạnh nội sinh cho phát triển đất nước, đồng thời làm thay đổi quan niệm truyền thống vốn chỉ coi văn hóa là yếu tố tinh thần, là của cải tinh thần Sự phát triển nhanh chóng của công nghiệp văn hóa với những sản phẩm ngày càng đa dạng và có giá trị kinh tế cao, đóng góp ngày càng lớn đối với GDP của các quốc gia cho thấy vai trò to lớn của văn hóa đối với sự phát triển của các quốc gia - dân tộc

Trong bối cảnh hiện nay, sức mạnh kinh tế không còn là yếu tố mạnh nhất

chi phối quyền lực quốc gia, mà “quyền lực mềm” quốc gia gắn với sức mạnh

văn hóa ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của mỗi đất nước Thực tế cũng đã cho thấy, chỉ khi quốc gia - dân tộc phát triển dựa trên nền tảng bản sắc văn hóa truyền thống có tiếp thu chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại thì mới bảo đảm các yếu tố cho phát triển bền vững Nếu đánh mất bản sắc văn hóa hoặc chỉ dựa trên những trào lưu văn hóa du nhập, vay mượn hoặc văn hóa ngoại lai thì một dân tộc có thể sẽ biến mất, chưa nói tới sự phát triển bền vững

Chính vì vậy trong quá trình học tập và nghiên cứu môn “Văn hóa và phát triển” của chương trình hoàn chỉnh cao cấp lý luận chính trị tôi chọn đề tài:

“Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại thủ đô và vấn đề nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý của Nhà nước trong lĩnh vực văn hóa” làm tiểu

luận kết thúc môn học Do phạm vi nghiên cứu của đề tài này là rất rộng, nên tôi chỉ tập trung vào một số vấn đề cơ bản:

Chương I Những khái niệm chung và lý luận về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa

Chương II Thực trạng di sản văn hóa tại Thủ đô và công tác nâng cao năng lực, quản lý lãnh đạo trong lĩnh vực Văn hóa

B NỘI DUNG Chương I Những khái niệm chung và lý luận về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa

1 Khái niệm về di sản văn hóa

Di sản văn hóa là tài sản của thế hệ (hoặc thời đại) trước trao truyền cho thế hệ (hoặc thời đại) sau, tạo nên sự liền mạch vãn hóa, theo hướng tích lũy làm cho văn hóa của cộng đồng, dân tộc ngày càng giàu có thêm

Lý luận văn hóa quan niệm, văn hóa là một tổng thể các hoạt động sáng tạo của con người trong lịch sử cũng như trong hiện tại, hoạt động sáng tạo ấy đã sản sinh ra những hiểu biết, những kinh nghiệm sống được đúc kết lại thành các truyền thống và thị hiếu, các giá trị và chuần mực xã hội, định hướng cho mọi hoạt động của con người, xây dựng nên một xã hội ngày càng tốt đẹp hơn Những thành tựu của những hoạt động sáng tạo ấy, bất kể là vật thể hay phi vật thể, qua sự sàng lọc thử thách của thời gian đọng lại trở thành di sản văn hóa

Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2001 quan niệm: “Di sản văn hóa

là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”1

Luật Di sản văn hóa Việt Nam chia di sản văn hóa thành hai loại là di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể Khoản 1, Điều 4 Luật Di sản văn hóa sửa đổi, bổ sung năm 2009 viết: “Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác”

2 Giá trị di sản văn hóa

Giả trị văn hóa là kết quả sảng tạo, tích lũy của cộng đồng, được phản ánh trong các di sản, tài sản vãn hóa vật thể, phi vật thể, được cộng đồng lựa chọn, thừa nhận và khao khát hướng tới, thông qua sự trải nghiệm lịch sử

Để phân biệt di sản văn hóa với các sản phẩm thông thường khác, Luật Di sản văn hóa Việt Nam nhấn mạnh ba giá trị cơ bản của di sản văn

hóa là: giá trị lịch sử, giá trị văn hóa, giá trị khoa học.

3 Sự phát triển lý luận về bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa

Từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và trở thành lực lượng lãnh đạo đất nước, trong các nghị quyết và cương lĩnh của Đảng đều nhất quán chủ trương bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Năm 1945, sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Đảng và Nhà nước

ta đã rất quan tâm đến giữ gìn di sản văn hóa dân tộc

Tiếp tục bổ sung, phát triển tư duy lý luận của Đảng trong Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết Đại hội IX của Đảng nhấn mạnh:

“Bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa dân tộc, các giá trị văn học, nghệ thuật, ngôn ngữ, chữ viết và thuần phong mỹ tục của các dân tộc; tôn tạo các

di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh; khai thác các kho tàng văn hóa cổ truyền Tiếp thu tinh hoa và góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa của nhân loại Đấu tranh chống sự xâm nhập của văn hóa độc hại”[10] Tại Hội nghị lần thứ mười Ban Chấp hành Trung ương khóa IX, Đảng ta tiếp tục khẳng định, quá trình mở rộng giao lưu hội nhập phải gắn với bảo tồn, kế thừa các giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc Kết luận Hội nghị này đã chỉ rõ:

“Trong quá trình mở rộng hội nhập kinh tế quốc tế và giao lưu văn hóa, cùng với việc tập trung xây dựng những giá trị mới của văn hóa Việt Nam đương đại, cần tiếp tục đẩy mạnh công tác bảo tồn, kế thừa, phát huy các giá trị tốt đẹp của truyền thống văn hóa dân tộc và tiếp nhận có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới, bắt kịp sự phát triển của thời đại”

Tại Đại hội X, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa trong sự nghiệp phát triển văn hóa của đất nước Nghị quyết Đại hội chỉ rõ: “Tiếp tục đầu tư cho việc bảo tồn, tôn tạo các di tích lịch sử cách mạng, kháng chiến, các di sản văn hoá vật thể và phi vật thể của dân tộc, các giá trị văn hoá nghệ thuật, ngôn ngữ, thuần phong

mỹ tục của cộng đồng các dân tộc Bảo tồn và phát huy văn hoá, văn nghệ dân gian Kết hợp hài hoà việc bảo vệ, phát huy các di sản văn hoá với các hoạt động phát triển kinh tế du lịch” Đại hội XI của Đảng không chỉ tiếp tục khẳng định phải bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa truyền thống,

cách mạng của dân tộc, mà còn chỉ rõ các yêu cầu cụ thể trong việc bảo tồn giá trị các di sản văn hóa, nhất là ngôn ngữ tiếng Việt và ngôn ngữ, chữ viết của các dân tộc Nghị quyết chỉ rõ: “Bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt Xây dựng và thực hiện các chính sách bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, ngôn ngữ, chữ viết các dân tộc thiểu số”

Tiếp theo tinh thần Đại hội X, Đại hội XI, Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI của Đảng đã bổ sung và cụ thể hóa hơn nhiệm vụ bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc Theo đó, bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa phải gắn với phát triển du lịch và phát triển kinh tế Nghị quyết chỉ rõ:

“Bảo tồn, tôn tạo các di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu, phục vụ giáo dục truyền thống và phát triển kinh tế; gắn kết bảo tồn, phát huy di sản văn hóa với phát triển du lịch” Đặc biệt, trước sự tác động của toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng và sự phát triển của cách mạng khoa học và công nghệ, vấn đề giữ gìn, phát huy các di sản văn hóa của dân tộc, chống

sự lai căng và lạm dụng được Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI đưa vào một trong sáu nhiệm vụ xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam Nghị quyết chỉ rõ: “Phát triển đi đôi với giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt; khắc phục tình trạng lạm dụng tiếng nước ngoài Giữ gìn và phát huy di sản văn hóa các dân tộc thiểu số, nhất là tiếng nói, chữ viết, trang phục, lễ hội truyền thống; các giá trị văn hóa tích cực trong tôn giáo, tín ngưỡng” Có thể khẳng định, vấn đề bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa dân tộc đã được đề cập từ lâu, nhưng đây là lần đầu tiên, trong tư duy lý luận của Đảng vấn đề này được đề cập một cách cụ thể và đầy đủ nhất Nếu như các nghị quyết trước đây, Đảng ta mới chỉ đề cập đến các di sản văn hóa dân gian, ngôn ngữ, chữ viết, thì đến Nghị quyết Trung ương 9 khóa

XI, Đảng ta đã đề cập đến việc bảo tồn các di sản văn hóa tích cực trong tôn giáo, tín ngưỡng

Quan điểm đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước trong thời

kỳ đổi mới toàn diện đất nước, đặc biệt là sự phát triển tư duy lý luận của Đảng về bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa dân tộc không chỉ có

ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có tác dụng to lớn trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa, ngăn chặn tình trạng xuống cấp và lạm dụng,

lợi dụng các di tích lịch sử, di sản văn hóa của dân tộc Đồng thời, nó đã tác động mạnh mẽ đến sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc, tạo động lực phát triển ngành du lịch “một ngành công nghiệp không khói” mang lại lợi nhuận kinh tế cao cho đất nước

Chương II Thực trạng di sản văn hóa tại Thủ đô và công tác nâng cao năng lực, quản lý lãnh đạo trong lĩnh vực Văn hóa

1 Hà Nội bảo tồn di sản và phát triển văn hóa xã hội

Trong số 63 tỉnh, thành phố, Hà Nội tự hào là trung tâm hội tụ và tỏa sáng văn hóa với sự giàu có, đa dạng về các loại hình di sản văn hóa vật thể

và phi vật thể Số lượng di tích được xếp hạng cấp quốc gia ở Hà Nội chiếm hơn 1/4 tổng số di tích cấp quốc gia của cả nước Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long là một trong 8 di sản của Việt Nam được ghi danh trong Danh mục Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới Hội Gióng ở Đền Sóc và đền Phù Đổng là một trong 9 di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam được ghi trong Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại… Thống kê sơ bộ cho thấy Hà Nội hiện có hơn 5.000 di tích lịch sử văn hóa, trong đó có hơn 2.000 di tích đã được xếp hạng Đây là di sản vô cùng to lớn

và quý giá, luôn cần được trân trọng, giữ gìn và phát huy Nhưng, thách thức lớn nhất hiện nay của Hà Nội vẫn là công việc ngăn chặn tình trạng xâm hại làm thay đổi cảnh quan di tích, thay đổi hiện vật gốc, thực hành sai lệch di sản văn hóa phi vật thể, tùy tiện đưa hiện vật mới vào di tích, ngăn chặn nạn

ăn cắp cổ vật Tất cả đòi hỏi phải có sự kết hợp gắn bó mật thiết giữa cộng đồng với các cấp quản lý trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Điều đáng mừng là dù còn một số di tích bị vi phạm trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản, nhưng Hà Nội luôn là địa phương đi đầu trong việc giải quyết hài hòa, hợp lý giữa bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội trong không gian đô thị Có rất nhiều kinh nghiệm quý được áp dụng trong quá trình thực hiện công tác bảo tồn, tôn tạo di tích

ở Hà Nội Ví dụ như việc xây dựng dự án bảo tồn tại chỗ khu 18 Hoàng Diệu thành "bảo tàng ngoài trời" để phục vụ công tác nghiên cứu, tham quan

du lịch được đánh giá là biện pháp rất hiệu quả, vừa bảo đảm giữ gìn, vừa tạo cơ hội phát huy giá trị di sản TP Hà Nội cũng rất linh hoạt khi xử lý những vấn đề lớn liên quan đến công tác bảo tồn và phát triển hài hòa các lợi ích xã hội khác, ví như vấn đề bảo tồn đàn Xã Tắc Việc Hà Nội lắng nghe ý kiến nhiều chiều từ dư luận, tham khảo sự tư vấn của các chuyên gia về di sản trước khi đưa ra giải pháp mở rộng đường đã thể hiện rõ sự cầu thị của

các nhà quản lý Giải pháp thực hiện tư liệu hóa chi tiết và đầy đủ các hố khai quật khu đàn Xã Tắc ở ngã năm Ô Chợ Dừa, đưa những hiện vật có thể

di chuyển được về bảo quản, trưng bày trong bảo tàng, sau đó lấp cát theo phương pháp khoa học toàn bộ hố khai quật rồi bàn giao mặt bằng cho chủ

dự án thi công đã tạo được sự đồng thuận cao trong các tầng lớp nhân dân, các nhà nghiên cứu, nhà khoa học Cách làm này vừa bảo đảm công tác bảo tồn lại không cản trở nhu cầu phát triển đô thị Ngoài ra, TP Hà Nội đã rất tỉ

mỉ, chu đáo trong việc giải quyết các nút giao thông trên đường Văn Cao, Đào Tấn, Cầu Giấy, Đội Cấn sau khi thực hiện đầy đủ, chi tiết việc tư liệu hóa các hố khai quật khảo cổ, đưa toàn bộ tài liệu, hiện vật về lưu trữ, bảo quản tại bảo tàng để phục vụ công tác nghiên cứu, trưng bày phát huy giá trị

di tích…

Hà Nội cũng là địa phương đầu tư kinh phí cho việc bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa lớn nhất, cả từ nguồn ngân sách và huy động nguồn lực

xã hội hóa Riêng ở Hà Nội, kinh phí bảo tồn, tôn tạo một số di tích có thể đạt 60-70% từ nguồn xã hội hóa Điều đó không chỉ cho thấy việc huy động nguồn lực xã hội trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản ở Hà Nội chiếm tỷ trọng rất lớn, mà còn phần nào cho thấy nhận thức, sự quan tâm của cộng đồng cư dân ở Thủ đô đối với công tác này đã được nâng lên rất nhiều

Với nhiệm vụ phát huy có chọn lọc các loại hình văn hóa phi vật thể, Hà Nội đã và đang triển khai cách làm đồng bộ, khoa học Hà Nội đã triển khai công tác kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) từ cuối năm 2013 và dự kiến sẽ hoàn thành vào cuối năm 2015 Dự án của Hà Nội đang thực thi đúng mục tiêu là xác định thực trạng và sức sống của DSVHPVT để có biện pháp bảo vệ, giữ gìn di sản nhằm trao truyền trong đời sống Trong đó, cộng đồng thực sự giữ vai trò quan trọng trong việc nắm giữ các tri thức về DSVHPVT" Số liệu thống kê tính đến tháng 6-2015 cho thấy, Hà Nội đã triển khai kiểm kê ở 16 huyện, 2 quận Có 12 quận, huyện

đã lập xong bản đồ DSVHPVT Hơn 100 di sản được đưa vào danh mục ưu tiên bảo vệ, hơn 1.000 di sản được lập phiếu và đưa vào danh mục thống kê,

2 di sản đã được đưa vào danh mục DSVHPVT quốc gia và 6 di sản khác

đang được lập hồ sơ 6 dự án bảo vệ khẩn cấp di sản đang được nghiên cứu

và triển khai, góp phần tích cực trong công tác thực thi bảo vệ di sản của Hà Nội và cả nước

Với những công việc đã và đang tiếp tục được thành phố đầu tư thực hiện một cách đồng bộ, khoa học như đã nêu ở trên cho thấy phần nào không khí hoạt động sôi nổi, mạnh mẽ trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ở Thủ đô; đồng thời những nhiệm vụ của công tác bảo tồn, tôn tạo di tích thực hiện được trong 5 năm gần đây cũng đã tạo niềm tin mạnh mẽ trong nhân dân khi thành phố giải quyết tốt bài toán hài hòa giữa vấn đề bảo tồn và phát triển xã hội

2 Những chuyển biến tích cực trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa ở Hà Nội

Thời gian qua, công tác quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị di tích trên địa bàn thành phố Hà Nội có nhiều chuyển biến tích cực, đạt được kết quả nhất định trên các mặt hoạt động chính như:

Ban hành nhiều văn bản pháp lý và văn bản chỉ đạo điều hành liên quan tới việc bảo vệ và phát huy giá trị di tích, như : Quy chế quản lý bảo vệ và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn Thành phố; Quyết định số 41/2016/QĐ-UBND ngày 19/9/2016 của UBND Thành phố ban hành quy định phân cấp quản lý nhà nước một số lĩnh vực hạ tầng, kinh tế

-xã hội trên địa bàn thành phố Hà Nội…

Theo đó, Thành phố thực hiện việc phân cấp quản lý di tích, trong đó trực tiếp quản lý 10 di tích tiêu biểu và phân cấp quản lý các di tích còn lại cho các quận, huyện, thị xã; Ngân sách thành phố đầu tư cho các di tích quốc gia đặc biệt, di tích cách mạng kháng chiến và hỗ trợ một phần kinh phí đầu tư tu bổ, bảo tồn và phát huy giá trị các di tích quốc gia do cấp huyện quản lý; ngân sách cấp huyện đầu tư tu bổ, bảo tồn và phát huy giá trị các di tích còn lại trên địa bàn

và đối ứng cùng ngân sách Thành phố đầu tư tu bổ, bảo tồn và phát huy giá trị các di tích quốc gia do cấp huyện quản lý

Việc phân cấp đã đạt được hiệu quả nhất định trong việc tăng cường quyền hạn, trách nhiệm cho cơ sở, vừa đảm bảo sự quản lý tập trung, thông nhât