06.3.2020 Môn văn hóa và phát triển

Văn hoá và phát triển

riêng đặc trưng cho con người, hoạt động kinh tế - xã hội Trong quá trình xây dựng phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với sự quản lý của Nhà nước Việt Nam, văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết, định hướng nền kinh tế thị trường trở thành nền kinh tế văn minh, tiến bộ và góp phần thực hiện mục tiêu công bằng xã hội Kinh tế thị trường

có tác động tích cực, đa dạng hoạt động của văn hóa; các chính sách kinh tế mới sẽ tạo ra cơ sở kinh tế - xã hội mới cho hoạt động văn hóa; các thành phần kinh tế tham gia vào quá trình phát triển văn hóa là thể hiện tính cạnh tranh bình đẳng nhằm đáp ứng nhu cầu, quyền hưởng thụ văn hóa của xã hội

Trên quan điểm của Đảng và Chính phủ Việt nam là làm bạn với tất cả các nước trên thế giới, văn hóa nói chung và văn hóa kinh doanh nói riêng chính là cách thức tiếp cận hiệu quả trong tiến trình mở cửa, hội nhập, toàn cầu hóa của nước ta Doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển trong thị trường cạnh tranh ngày càng gay gắt thì nhất thiết phải xây dựng văn hóa doanh nghiệp Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghệ 4.0 trên toàn cầu, Việt Nam cần phải tiếp thu các thành tựu văn hóa, văn minh của nhân loại và làm chủ được khoa học công nghệ, nhằm phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Để đạt được điều này, đòi hỏi chúng ta phải có một trình độ văn hóa tương ứng với các quốc gia khác Vì vậy, việc xây dựng, phát triển văn hóa doanh nghiệp trong điều kiện hiện nay là hết sức cấp thiết

cả về lý luận và thực tiễn

NỘI DUNG

I Lý luận chung về văn hóa và văn hóa doanh nghiệp

1 Khái niệm về văn hóa

Trong đời sống giao tiếp xã hội và học thuật của nhân loại, văn hóa là khái niệm được dùng phổ biến, gắn với các hoạt động của con người Trong khoa học xã hội và nhân văn, văn hóa là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khác nhau Mỗi ngành khoa học xã hội, nhân văn lại có cách tiếp cận văn hóa riêng, vì thế văn hóa trở thành khái niệm vô cùng đa nghĩa Tựu chung lại, văn hóa hiểu theo nghĩa rộng nhất bao gồm các lĩnh vực: Đạo đức, lối sống, giáo dục, khoa học, văn học, nghệ thuật, thông tin đại chúng, giao lưu văn hóa Chỉ theo nghĩa rộng, văn hóa mới được coi là nền tảng tinh thần, là mục tiêu, động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội

Văn hóa trên thực tế là một lĩnh vực rộng lớn, rất phong phú và phức tạp,

do đó khái niệm văn hóa cũng đa nghĩa Khi đề cập đến nó mỗi người có một cách hiểu riêng tùy thuộc vào góc độ tiếp cận của họ là điều dễ hiểu

Văn hóa nói một cách giản dị, là những gì còn lại sau những chu trình lịch sử khác nhau, qua đó người ta có thể phân biệt được các dân tộc với nhau Thông qua mỗi một chu kỳ của sự phát triển, dân tộc đó tương tác với mình và với những dân tộc khác, cái còn lại được gọi là bản sắc, hay còn gọi

là văn hóa

Năm 1943, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra một quan niệm về văn hoá:

“Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những dụng cụ sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hoá Văn hoá là tổng hợp mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó

mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng nhu cầu đời sống và đòi hỏi của

sự sinh tồn” 1

Cuối thế kỷ XX, Tổng Thư ký của UNESCO Federico Mayor đã đưa ra

định nghĩa về văn hóa: “Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát và

sông động mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cá nhân và cả cộng đồng) đã diễn

ra trong quá khử cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ,

nó đã cấu thành một hệ thông các giá trị, truyền thống thẩm mỹ và lối sống

mà dựa trên đó từng dân tộc tự khẳng địinh bản sắc riêng của mình” 2

Bước sang thế kỷ XXI, năm 2002, UNESCO đã bổ sung định nghĩa về

văn hóa: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc

trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin” 3

2 Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp

Hiện nay, có rất nhiều cách hiểu khác nhau về văn hóa doanh nghiệp, một số tác giả định nghĩa văn hóa doanh nghiệp như sau:

Văn hoá doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị văn hoá được gây dựng nên

trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp, trở thành các giá trị, các quan niệm và tập quán, truyền thống ăn sâu vào hoạt động của doanh nghiệp ấy và chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của mọi thành viên của doanh nghiệp trong việc theo đuổi và thực hiện các mục đích

Văn hóa doanh nghiệp là các giá trị mà các thế hệ thành viên của doanh

nghiệp tạo dựng nên và nó ảnh hưởng đến cách hành xử của các thành viên trong doanh nghiệp đó

Hoặc, văn hóa doanh nghiệp là phần hồn của mỗi doanh nghiệp và có

những tác động tích cực tới hoạt động kinh doanh cũng như môi trường làm

việc chung của công ty Chính văn hóa doanh nghiệp góp phần đắc lực tạo nên bản sắc; tạo ra một môi trường làm việc thân thiện, hiệu quả; nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp, mang lại hiệu quả cho hoạt động kinh doanh

Những năm gần đây, có nhiều nhà khoa học nổi tiếng trong nước và một

số doanh nhân tiêu biểu, nghiên cứu về văn hoá doanh nghiệp trên nhiều góc

độ khác nhau, các tác giả cũng nêu ra nhiều khái niệm khác nhau về văn hoá

doanh nghiệp, trong đó hàm chứa nhiều nội dung như: Văn hóa doanh nghiệp

là sự tổng hòa của quan niệm giá trị, tiêu chuẩn đạo đức, triết lý, tầm nhìn, hoạch định chiến lược sản xuất kinh doanh, quy phạm hành vi, ý tưởng kinh doanh, phương thức quản lý và quy tắc chế độ,

Từ sự nghiên cứu, tổng kết lý luận và thực tiễn xây dựng và thực hiện văn hoá doanh nghiệp, có thể khái quát khái niệm văn hóa doanh nghiệp như

sau: Văn hóa doanh nghiệp là sự tổng hòa của quan niệm giá trị, tiêu chuẩn

đạo đức, triết lý kinh doanh, quy phạm hành vi, ý tưởng kinh doanh, phương thức quản lý và quy tắc chế độ được toàn thể thành viên trong doanh nghiệp chấp nhận, tuân theo Văn hóa doanh nghiệp lấy việc phát triển toàn diện con người làm mục tiêu cuối cùng Cốt lõi của văn hóa doanh nghiệp là tinh thần doanh nghiệp và quan điểm giá trị của doanh nghiệp.

3 Quan điểm của Đảng ta về xây dựng văn hóa

Trong suốt quá trình lãnh đạo, Đảng ta luôn quan tâm đến xây dựng, phát triển, phát huy vai trò của văn hoá Bắt nguồn từ văn kiện Đề cương văn hoá Việt Nam năm 1943 của Đảng, đây được coi là bản tuyên ngôn, là cương lĩnh đầu tiên của Đảng cộng sản Việt Nam về văn hóa, có vai trò định hướng cho nhận thức và phương châm hoạt động văn hóa, văn nghệ của toàn Đảng,

toàn dân Trong bối cảnh “văn hóa nửa phong kiến, nửa tư sản và hoàn toàn

có tính cách thuộc địa” của xã hội Việt Nam lúc đó, thì sự xuất hiện của bản

Đề cương văn hóa 1943 đã thức tỉnh, lôi cuốn và tập hợp đông đảo nhân dân

Việt Nam nói chung, giới trí thức và những người hoạt động văn hóa nói riêng tham gia vào cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, xóa bỏ sự nô dịch về văn hóa, sự áp bức về chính trị và sự bóc lột về kinh tế của chủ nghĩa thực dân Thực tiễn cách mạng đã chỉ ra rằng, cái gốc của đường lối văn hóa, văn nghệ chính là Đề cương về văn hóa Việt Nam Từ gốc rễ đó, Đảng cộng sản Việt Nam suốt 75 năm qua đã luôn kiên trì lãnh đạo xây dựng và phát triển nền văn hóa nước ta theo ba nguyên tắc vận động: dân tộc hóa, đại chúng hóa, khoa học hóa; luôn đặt văn hóa ngang hàng với chính trị và kinh tế

Từ giá trị cốt lõi về tính dân tộc, đại chúng, khoa học của nền văn hóa mới mà Đề cương văn hóa 1943 đưa ra, nó được bổ sung phát triển trong Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII vào năm 1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Đây là thời kỳ cả nước đã đi qua hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ, chiến tranh biên giới bảo vệ chủ quyền lãnh thổ của dân tộc, đất nước thực hiện công cuộc đổi mới do Đảng lãnh đạo, xóa bỏ cơ chế quan liêu bao cấp, thời kỳ đổi mới tư duy toàn diện Về cốt lõi, quan điểm của Đảng vẫn coi trọng mối quan

hệ giữa chính trị - kinh tế và văn hóa Văn hóa còn được xem là nền tảng tinh thần của xã hội Đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ vẫn là một thành tố quan trọng trong chiến lược phát triển văn hóa, văn học nghệ thuật - một mặt trận trong công tác tư tưởng của Đảng,

Và hiện nay, quan điểm, đường lối đó của Đảng càng được làm cụ thể, sâu sát hơn trong nội dung Nghị quyết Trung ương 9, Khóa XI về xây dựng

và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước Theo đó, Đảng ta hướng đến mục tiêu xây dựng nền văn hóa

và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học Văn hóa thực

sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh

quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

II Sự cần thiết và vai trò của việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

1 Sự cần thiết xây dựng văn hóa doanh nghiệp

Trong bối cảnh toàn cầu hoá đang diễn ra mạnh mẽ có sự giao thoa về văn hoá, sự ràng buộc, gắn bó ngày càng cao hơn giữa các quốc gia, dân tộc, các doanh nghiệp - tế bào của xã hội đều phải đứng trước các thách thức xây dựng văn hoá riêng phù hợp với tầm nhìn, sứ mệnh và mục tiêu của mình

Do đó, văn hoá là một phần không thể thiếu được trong mỗi doanh nghiệp và văn hóa doanh nghiệp ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển bền vững của doanh nghiệp

a) Về khía cạnh xã hội

Trong xu thế mở cửa hội nhập, bên cạnh những thuận lợi được tiếp cận nhanh với tri thức của nhân loại, vốn, khoa học công nghệ,… còn có những khó khăn, thách thức, trong đó có sự “xâm lăng” về văn hoá Sự xuất hiện của các công ty đa quốc gia, tập đoàn tài chính lớn, các công ty lớn từ nhiều nước sẽ mang theo những tập quán, phong tục, phong cách quản lý mới riêng của từng nước vào nước ta Doanh nghiệp là nơi tập hợp, phát huy mọi nguồn lực con người - yếu tố cấu thành nên tất cả các yếu tố khác từ vi mô đến vĩ mô Do đó, để giữ gìn nền văn hoá nước nhà, kế thừa tinh hoa văn hoá nhân loại, xây dựng một bản sắc văn hóa kinh doanh Việt Nam thì việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp riêng, mang đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam là nhiệm vụ vô cùng quan trọng, có ý nghĩa chiến lược trong tiến trình hội nhập, góp phần nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của doanh nghiệp theo yêu cầu phát triển kinh tế đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế

b) Về khía cạnh quản lý doanh nghiệp

Những thành công của doanh nghiệp có bền vững hay không là nhờ vào nền văn hóa đã được xây dựng đặc trưng của mình Bên cạnh nguồn lực kinh

tế, chiến lược kinh doanh,… thì sức mạnh của văn hoá doanh nghiệp là yếu

tố quan trọng làm nên sự khác biệt giữa doanh nghiệp với đối thủ cạnh tranh; được thể hiện qua những tài sản vô hình như: sự trung thành của nhân viên, không khí làm việc của doanh nghiệp, sự tin tưởng của nhân viên vào các quyết định và chính sách của doanh nghiệp, tinh thần đồng nghiệp trong công việc, Các đối thủ cạnh tranh có thể huy động nguồn lực kinh tế hoặc bắt chước chiến lược kinh doanh nhưng lại khó có được sự cống hiến, lòng tận tụy và trung thành của từng nhân viên

Ngoài ra, xây dựng văn hóa doanh nghiệp còn tạo điều kiện cho việc học hỏi, lựa chọn và áp dụng có hiệu quả kinh nghiệm những mô hình quản

lý tiên tiến; giúp doanh nghiệp xây dựng tên tuổi, thương hiệu của mình tạo nên sự khác biệt, xây dựng được những chiến lược hợp tác đúng đắn, tránh xảy ra xung đột giữa lao động trong doanh nghiệp cũng như giữa lao động

và nhà quản lý nước ngoài trong các liên doanh,

Tóm lại, các doanh nghiệp (bao gồm tư nhân và nhà nước) muốn tồn tại

và phát triển cần phải xây dựng văn hóa doanh nghiệp để điều tiết các hoạt động Điều này là là vô cùng cần thiết trong bối cảnh cạnh tranh thị trường gay gắt và xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước

ta hiện nay

2 Vai trò của việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp

Thứ nhất, văn hóa doanh nghiệp giữ vai trò phản ánh các giá trị, tiêu chuẩn đạo đức triết lý kinh doanh, tầm nhìn chiến lược trong hoạch định mục tiêu, phương hướng hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Văn hóa doanh nghiệp trở thành nguồn sức mạnh nội lực trong kinh doanh, tạo ra nét độc đáo trong lối kinh doanh và đáp ứng nhu cầu khách hàng; xác lập, phát triển các truyền thống, tập tục thói quen và nghi lễ trong

làm việc, sinh hoạt nội bộ doanh nghiệp Đồng thời, phát triển môi trường văn hóa bên ngoài doanh nghiệp như: thông qua hoạt động tiếp thị để quảng bá chất lượng, giá trị sản phẩm hàng hóa và quyền sở hữu trí tuệ, thương hiệu ,

từ đó các giá trị văn hóa doanh nghiệp ngày càng được nâng cao, tạo niềm tin đối với khách hàng, tăng sức cạnh tranh về chất lượng các sản phẩm dịch vụ trên thị trường trong nước và hội nhập quốc tế Một trong những yếu tố quan trọng nhất để xây dựng nền văn hóa kinh doanh là triết lý kinh doanh của doanh nghiệp Triết lý kinh doanh là tôn chỉ, tư tưởng chủ đạo, phương châm hành động nhằm dẫn dắt hoạt động kinh doanh đạt kết quả cao

Thứ hai, văn hóa doanh nghiệp hướng tới việc xây dựng nâng cao tố chất toàn diện của con người làm trung tâm để nâng cao trình độ lãnh đạo, quản lý điều hành doanh nghiệp, làm cho quan niệm giá trị của doanh nghiệp thẩm thấu, trở thành hệ tư tưởng của mọi thành viên trong doanh nghiệp, để

họ góp phần xây dựng và phát triển doanh nghiệp

Trong doanh nghiệp, vai trò của người đứng đầu doanh nghiệp là hết sức quan trọng vì: Lãnh đạo là người đề xướng và hướng dẫn xây dựng và tổ chức thực hiện các mục tiêu chiến lược, định hướng phát triển sản xuất, kinh doanh lâu dài của doanh nghiệp và tổ chức tuyên truyền, hướng mọi thành viên trong doanh nghiệp suy nghĩ, hành động thực hiện các mục tiêu đó vì lợi ích doanh nghiệp và lợi ích của chính họ Lãnh đạo còn đóng vai trò quan trọng trong việc xua tan những mối nghi ngờ, lo âu và cảm giác thiếu an toàn của nhân viên, và vì vậy, người lãnh đạo doanh nghiệp phải là tấm gương về phẩm chất đạo đức, lối sống, đi đầu trong các hoạt động văn hóa; luôn biết lắng nghe và

có tinh thần làm việc quên mình vì sự phát triển của doanh nghiệp

Thứ ba, văn hóa doanh nghiệp có vai trò động viên, củng cố nâng cao tinh thần trách nhiệm và tính cộng đồng trong xã hội.

Một doanh nghiệp không những phải coi sản phẩm, dịch vụ của mình là một bộ phận làm nên quá trình phát triển nhân loại mà còn phải coi việc xây

dựng văn hóa doanh nghiệp mình là một bộ phận của văn hóa nhân loại Doanh nghiệp đóng góp cho xã hội không chỉ ở số lượng của cải vật chất, mà còn phải thỏa mãn được nhu cầu văn hóa nhiều mặt của xã hội như: Huy động nguồn tài trợ cho sự nghiệp giáo dục, văn hóa - xã hội; Nghiên cứu thúc đẩy khoa học - kỹ thuật phát triển; Thực hiện chính sách an sinh xã hội, xóa đói, giảm nghèo; tham gia các hoạt động xã hội từ thiện, ủng hộ khắc phục thiên tai lũ lụt, dịch bệnh, thể hiện tinh thần đoàn kết tương thân, tương ái trong cộng đồng Thông qua các hoạt động văn hóa nhân đạo hình ảnh doanh nghiệp sẽ trở nên tốt đẹp hơn, uy tín của doanh nghiệp được nâng lên đáng kể

Đó cũng là hướng phát triển lành mạnh, thiết thực để các doanh nghiệp đóng góp ngày càng nhiều hơn vào công cuộc đổi mới, vì mục tiêu: “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” mà Đảng ta đã đề ra và được toàn dân ủng hộ

Thứ tư, văn hóa doanh nghiệp với vai trò là động lực tinh thần thúc đẩy

sự phát triển của doanh nghiệp.

Con người là chủ thể của hoạt động sản xuất, kinh doanh, ngoài các nhu cầu về vật chất còn có nhu cầu về tinh thần Khi đời sống vật chất ngày càng nâng cao thì đòi hỏi của đời sống tinh thần cũng phải được nâng lên tương

ứng Như Văn kiện Đại hội X của Đảng đã xác định: “Văn hóa là nền tảng

tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời là mục tiêu của chủ nghĩa xã hội”; mục tiêu phát

triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà chúng ta hướng tới, là nhằm đáp ứng ngày càng cao đời sống vật chất và tinh thần của mọi người trong xã hội, đây là quan điểm biện chứng duy vật lịch sử mang tính khách quan Vì vậy, vai trò hoạt động văn hóa tinh thần của doanh nghiệp là nhằm phục vụ một nhu cầu không thể thiếu của con người, nó đảm bảo chất lượng của yếu tố con người, yếu tố cơ bản trong hoạt động sản xuất, kinh doanh

Thứ năm, văn hóa doanh nghiệp là động lực quan trọng góp phần định hướng phát triển sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, bảo đảm quyền lợi ích chính đáng của mỗi người, trong đó quan tâm đến lợi ích thiết thực của người lao động Kinh tế thị trường định hướng XHCN, xóa bỏ bao cấp, xóa bỏ cơ chế xin, cho, khuyến khích làm giàu, thực hiện các chính sách an sinh xã hội, xóa đói, giảm nghèo Phát triển kinh tế phải đi đôi với việc chăm lo xây dựng và phát triển văn hóa; phát triển mối quan hệ tốt đẹp của con người, với cộng đồng xã hội, giữ gìn đạo lý, lẽ sống của con người; đồng thời phát huy bản chất, truyền thống bản sắc văn hóa dân tộc Trong những năm gần đây Đảng

ta luôn xác định văn hóa và kinh tế có quan hệ gắn bó chặt chẽ, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của nhau Kinh tế thị trường tác động tích cực, đa dạng hoạt động của văn hóa; các chính sách kinh tế mới sẽ tạo ra cơ sở kinh tế - xã hội mới cho hoạt động văn hóa; các thành phần kinh tế tham gia vào quá trình phát triển văn hóa là thể hiện tính cạnh tranh bình đẳng nhằm đáp ứng nhu cầu, quyền hưởng thụ văn hóa của xã hội Về xây dựng và phát triển văn hóa doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường cũng vậy, quy luật tất yếu là những doanh nghiệp có thương hiệu, uy tín trên thương trường sẽ luôn tồn tại và phát triển

Thứ sáu, văn hóa dóanh nghiệp giữ vai trò quan trọng trong việc mở rộng quan hệ giao lưu quốc tế, góp phần nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của doanh nghiệp, đủ sức đáp ứng yêu cầu phát triển nền kinh tế đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế

Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế, cùng với sự phát triển thay đổi nhanh chóng của kinh tế thế giới, nhất là khi Việt Nam đã chính thức trở thành thành viên của WTO, các doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước những cơ hội mới, nhưng cũng gặp không ít những khó khăn, thách thức Vì