Định hướng đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá trong dạy học địa lý lớp 10 chuyên ban

Trờng Đại học vinhKhoa ĐịA Lý--- ---Hồ Thị Hợi Định hớng đổi mới phơng pháp kiểm tra -đánh giá trong dạy học địa lý lớp 10 chuyên ban Khoá luận tốt nghiệp Vinh, 05/2007 Lời cảm ơnP

-

 -Khoá luận tốt nghiệp

Chuyên ngành: phơng pháp dạy học

Định hớng đổi mới phơng pháp kiểm tra

-đánh giá trong dạy học địa lý lớp 10 chuyên ban

Giảng viên hớng dẫn:Mai Văn Quyết

Sinh viên thực hiện: Hồ Thị Hợi

Lớp: 44A - Địa lý

Vinh, 05/2007

Trờng Đại học vinhKhoa ĐịA Lý

-

 -Hồ Thị Hợi

Định hớng đổi mới phơng pháp kiểm tra

-đánh giá trong dạy học địa lý lớp 10 chuyên ban

Khoá luận tốt nghiệp

Vinh, 05/2007

Lời cảm ơnPhơng pháp dạy học có vai trò rất quan trọng trong việc đào tạo giáo viêncũng nh các môn khoa học khác, “Phơng pháp dạy học địa lý” trở thành bộ mônkhông thể thiéu trong quá trình đào tạo giáo viên Địa lý Đây là một lĩnh vực mà

từ trớc đến nay các nhà nghiên cứu, các giáo viên và các sinh viên tìm tòi, nghiêncứu, bổ sung và vận dụng các phơng pháp dạy học vào các cấp học nói chung vàcác lớp học nói riêng

Nghiên cứu đề tài: “Định hớng đổi mới phơng pháp kiểm tra, đánh

đích trên Đây là cơ hội tốt để chúng tôi bớc đầu làm quen với công tác nghiêncứu khoa học cũng nh góp một phần nhỏ bé vào việc nâng cao hiệu quả dạy học

địa lý nói chung và địa lý 10 nói riêng

Tuy nhiên, với kiến thức và kinh nghiệm bản thân còn hạn chế cùng với việctiến hành thực nghiệm ở phổ thông cha nhiều và quĩ thời gian dành cho quá trìnhnghiên cứu còn ít ỏi Vì vậy, chắc chắn đề tài không tránh khỏi sai sót nhất định

và phần nào mang tính chất chủ quan Rất mong thầy cô và các bạn đọc đónggóp ý kiến để tôi có dịp bổ sung kiến thức, học hỏi kinh nghiệm và nhất là để đềtài có sức thuyết phục hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo Mai Văn Quyết cùng các thầy cô giáotrong tổ Phơng pháp dạy học và các thầy cô trong khoa Địa lý đã dành thời gianqúi báu tận tình hớng dẫn tôi nghiên cứu đề tài này Đồng thời, tôi xin gửi lờicảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo tổ Sử- Địa- Giáo dục công dân cùng các

em học sinh trờng THPT Lê Hồng Phong đã giúp tôi hoàn thành đề tài này

7.Kế hoạch nghiên cứu 4

B Nội dung

Ch

ơng I : Cơ sở lý luận của việc định hớng đổi mới phơng pháp

1.2 Xu hớng mới trong kiểm tra- đánh giá hiện nay 14

1.3 Hình thức tự luận trong kiểm tra- đánh giá 17

2 Cơ sở thực tiễn 18

2.1.Tình hình sử dụng hình thức tự luận trong kiểm tra- đánh giá 18

2.2 Nguyên nhân của việc sử dụng hình thức tự luận thiếu hiệu quả 21

Ch ơng II : Định hớng đổi mới hình thức tự luận trong kiểm tra-đánh giá dạy học Địa lý 10 Chuyên ban 24

1 Điểm mới của cấu trúc chơng trình Địa lý lớp 10 CB 24

1.1 Cấu trúc chơng trình 24

1.2 Những nội dung mới và khó của chơng trình Địa lý lớp 10 chuyên ban 26 1.3 Một số lu ý khi sử dụng sách giáo khoa Địa lý lớp 10 chuyên ban 27

2 Định hớng đổi mới hình thức tự luận kiểm tra- đánh giá kết quả dạy học Địa lý lớp 10 CB 30

2.1 Đổi mới quy trình thực hiện hình thức tự luận 31

2.1.1.Khâu ra đề thi 31

2.1.1.1.Những yêu cầu của đề kiểm tra 31

2.1.1.2.Quy trình biên soạn để kiểm tra 33

2.1.2 Khâu coi thi và chấm thi 38

2.1.2.1 Coi thi 38

2.1.2.2 Chấm thi 39

2.1.3 Khâu tổng kết 41

2.1.4 Khâu bổ sung và cải tiến đề thi tự luận 43

2.2 Kết hợp hình thức tự luận với hình thức TNKQ nhằm nâng cao hiệu quả kiểm tra- đánh giá 43

2.2.1 Trắc nghiệm khách quan 43

2.2.2 Tại sao phải kết hợp? 45

2.2.3 Kết hợp nh thế nào? 46

2.2.4 Ch ơng III : Thực nghiệm s phạm 54

1 Kế hoạch thực nghiệm 54

1.1 Mục đích thực nghiệm 54

1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 54

1.3 Đối tợng thực nghiệm 54

1.4 Tổ chức thực nghiệm 55

1.5 Nội dung thực nghiệm 55

2 Kết quả thực nghiệm 63

C Kết luận 66

Tài liệu tham khảo 67

A Mở đầu

1.Lý do chọn đề tài

NQTW 4 khoá VII đã nêu ra nhiệm vụ “đổi mới phơng pháp dạy học ở tất cảcác cấp học, bậc học” Và đến NQTW 2 khoá VIII nhận định: “phơng pháp giáo dục

đào tạo chậm đợc đổi mới, cha phát huy đợc tính chủ động, sáng tạo của ngời học”

Nh vậy, trong thời gian gần đây, vấn đề đổi mới PPDH nói chung và PPDH môn Địa

lý nói riêng đợc mọi cấp, mọi ngành quan tâm Và để phục vụ cho nhiệm vụ cao cả

đó, đổi mới phơng pháp kiểm tra - đánh giá cũng là một trong những biện pháp đặcbiệt quan trọng

Tuy nhiên, qua thực tế tìm hiểu các thầy cô và học sinh cũng nh qua thờigian thực tập s phạm tại Trờng THPT Lê Hồng Phong, tôi thấy vấn đề kiểm tra-

đánh giá còn tồn tại nhiều bất cập, cha thực hiện theo sát tình hình đổi mớiPPDH

- Về hình thức: trong kiểm tra - đánh giá, hình thức còn đơn điệu, chủ yếu

là tự luận và hỏi miệng

- Về nội dung: Nội dung kiểm tra- đánh giá chủ yếu về kiến thức, nặng nềtái hiện

- Giáo viên độc quyền đánh giá

Đặc biệt, năm học 2006-2007 là năm học đầu tiên thực hiện chơng trìnhSGK lớp 10 CB, trong đó có môn Địa lý nên gây ra không ít bỡ ngỡ cho GV và

HS trong quá trình dạy học nói chung và quá trình kiểm tra- đánh giá nói riêng.Trớc những vấn đề đó, trong luận văn này tôi mạnh dạn đa ra một số định hớng

đổi mới phơng pháp kiểm tra- đánh giá trong dạy học Địa lý lớp 10 CB

2.Mục đích, nhiệm vụ và đối tợng nghiên cứu

2.1.Mục đích

Đề tài nghiên cứu nhằm định hớng đổi mới phơng pháp kiểm tra - đánh giátrong quá trình dạy học địa lý lớp 10 CB

2.2.Nhiệm vụ

- Tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề kiểm tra- đánh giá

- Nghiên cứu hình thức tự luận trong kiểm tra- đánh giá dạy học môn địalý

- Định hớng đổi mới hình thức tự luận nhằm nâng hiệu quả kiểm tra- đánhgiá kết quả dạy học địa lý 10 CB

2.3.Đối tợng và khách thể nghiên cứu

- Đối tợng nghiên cứu:

Qúa trình dạy học địa lý đối với HS lớp 10 CB

- Khách thể nghiên cứu:

Phơng pháp kiểm tra - đánh giá kết quả dạy học địa lý 10 CB

3 Phơng pháp nghiên cứu

3.1.Nhóm các phơng pháp nghiên cứu lý thuyết

- Phơng pháp phân tích hệ thống: đem đối tợng nghiên cứu là phơng phápkiểm tra - đánh giá xem xét nó trong hệ thống hoàn chỉnh là quá trình dạy học

- Phơng pháp phân loại: tập hợp tất cả các đối tợng và những vấn đề liênquan đến đối tợng nghiên cứu, phân loại chúng ra theo mục đích của đề tài

- Phơng pháp so sánh: Đây là phơng pháp không thể thiếu trong quá trìnhnghiên cứu đề tài, từ đó chúng ta dựa vào những tiêu chí nhất định để so sánh cáchình thức kiểm tra - đánh giá và tìm ra hình thức tốt nhất

3.2.Các nhóm phơng pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phơng pháp quan sát: quan sát quá trình kiểm tra - đánh giá của GV và HStrên lớp

- Phơng pháp điều tra: điều tra GV và HS về quá trình kiểm tra - đánh giá

- Phơng pháp tổng kết kinh nghiệm: rút ra kinh nghiệm của vấn đề kiểm tra

- đánh giá thông qua quá trình trao đổi, tiếp xúc với GV, HS

- Phơng pháp thực nghiệm: tiến hành thực nghiệm kiểm tra ở một số lớp 10của một số trờng THPT để kiểm tra tính khả thi của đề tài.

4.Lịch sử nghiên cứu đề tài

PPDH Địa lý là một kho tàng đề tài chọn lựa nghiên cứu của các nhà khoahọc, các giáo viên và các sinh viên.Và nghiên cứu phơng pháp kiểm tra- đánh giácũng là một vấn đề không mới Theo sự tìm hiểu của bản thân, đề tài liên quan

đến phơng pháp kiểm tra - đánh giá đã đợc nghiên cứu nhiều

Tuy nhiên, hình thức tự luận trong kiểm tra, đánh giá cha đợc nghiên cứumột cách đầy đủ và có hệ thống Đặc biệt,đây là năm học đầu tiên sử dụng SGK

lớp 10 CB nên “định hớng đổi mới phơng pháp kiểm tra- đánh giá trong dạy

học Địa lý lớp 10 chuyên ban” là đề tài mới.

Vì vậy, tôi chọn riêng cho mình hớng nghiên cứu đề tài này

5.Giới hạn đề tài

Phơng pháp kiểm tra - đánh giá nói chung và môn Địa lý nói riêng bao gồmnhiều hình thức: tự luận, trắc nghiệm khách quan, vấn đáp, quan sát… và đổi và đổimới phơng pháp kiểm tra - đánh giá có nhiều xu hớng khác nhau: hoặc là sửdụng các hình thức mới, hoặc là đổi mới các hình thức cũ,… và đổi hoặc là kết hợp cảhai xu hớng trên

Tuy nhiên, trong đề tài này tôi chỉ tập trung đề xuất ra một số định hớng đổimới hình thức tự luận trong kiểm tra - đánh giá dạy học Địa lý 10 CB

6.Giả thiết khoa học

Nếu đề tài này đợc nghiên cứu thành công sẽ cho thấy hình thức tự luận dù

là truyền thống nhng có nhiều u điểm đợc phát huy trong qúa trình kiểm tra

-đánh giá kết quả dạy học Địa lý 10 CB Từ đó góp một phần nhỏ vào quá trình

đổi mới PPDH cũng nh nâng cao chất lợng dạy học môn địa lý lớp 10 nói riêng

và Địa lý ở trờng PT nói chung

7.Kế hoạch nghiên cứu

Đề tài bắt đầu nghiên cứu từ tháng 10/2006 đến giữa tháng 5/2007

- Tháng 10- tháng 11: Chọn đề tài

- Tháng 11- tháng 12: Xây dựng đề cơng

- Tháng 12- tháng 2: Hoàn thành sơ bộ đề tài (kể cả kế hoạch thực nghiệm)

- Tháng 2- tháng 4: thực tập s phạm và tiến hành thực nghiệm

- Tháng 4- tháng 5: Hoàn thành đề tài và bảo vệ.

8.Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, đề tài gồm 3 chơng:Chơng I: Cơ sở của việc định hớng đổi mới phơng pháp kiểm tra- đánh giátrong Địa lý THPT

Chơng II: Định hớng đổi mới hình thức tự luận trong kiểm tra - đánh giádạy học Địa lý lớp 10 CB

Chơng III: Thực nghiệm s phạm

B Nội Dung

Chơng I

Cơ sở của việc định hớng đổi mới phơng pháp kiểm tra

-đánh giá trong dạy học địa lý 10 chuyên ban

1 Cơ sở lý luận

1.1.Quan niệm chung về kiểm tra và đánh giá

1.1.1.Khái niệm và mối quan hệ kiểm tra đánh giá

1.1.1.1.Khái niệm

- Kiểm tra:

+ Theo từ điển tiếng việt của Viện ngôn ngữ học do Hoàng Phê chủ biên:

“Kiểm tra là sự xem xét tình hình thực tế để đánh giá nhận xét”

+ Theo Trần Bá Hoành: “Việc kiểm tra cung cấp một dữ liệu, những thôngtin làm cơ sở cho việc đánh giá”

Nh vậy, kiểm tra là một quá trình trong đó các tiêu chí đã đợc đinh ra từ

tr-ớc Trong đó, chúng tra kiểm tra sự phù hợp của sản phẩm với các tiêu chí đã đề

ra đó, không quan tâm đến quyết định đã đề ra

- Đánh giá:

+ Theo bảng thuật ngữ đối chiếu Anh-Việt: “Đánh giá là quá trình hìnhthành những nhận định, phán đoán về công việc dựa vào sự phân tích nhữngthông tin thu ngợc, đối chiếu với những mục tiêu, tiêu chuẩn đề ra nhằm đề xuấtnhững quyết định thích hợp để cải thiện thực trạng, điều chỉnh nâng cao chất l-ợng và hiệu quả công việc”

+ Theo RalphTyler – nhà giáo dục và tâm lý học nổi tiếng của Mỹ: “Quátrình đánh giá chủ yếu là quá trình xác định mức độ thực hiện các mục tiêu trongquá trình dạy học”

+ Theo Marie Deketele(1989): “Đánh giá có nghĩa là thu thập một tập hợpthông tin đủ thích hợp các giá trị, đáng tin cậy và xem xétmức độ phù hợp giữa tập hợp thông tin này và tập hợp tiêu chí, phù hợp với các

mục tiêu đã định ra ban đầu hay điều chỉnh trong quá trình thu thập thông tinnhằm ra một quyết định”.

Nh vậy, đánh giá là một quá trình bắt đầu khi chúng ta định ra một mục tiêu

đã thay đổi và kết thúc khi chúng ta đã đề ra một quyết định có liên quan đếnmục tiêu đó Việc đề ra quyết định là điểm cốt yếu và cho phép phân biệt quátrình kiểm tra và quá trình đánh giá

1.1.1.2.Mối quan hệ giữa kiểm tra và đánh giá

Kiểm tra và đánh giá là hai công việc có nội dung khác nhau nhng lại cómối quan hệ mật thiết với nhau Kết quả kiểm tra là cơ sở để đánh giá Ngợc lại,mục đích đánh giá sẽ qui định nội dung và hình thức kiểm tra Không phải baogiờ hai công việc này cũng đi liền với nhau Bởi có những trờng hợp kiểm tra màkhông đánh giá Việc kiểm tra này chỉ nhằm mục đích tìm hiểu tình hình học tậpcủa HS Nhng đại bộ phận có kiểm tra (gồm HS tự kiểm tra, GV kiểm tra, HSkiểm tra lẫn nhau) rồi mới có đánh giá (gồm: GV đánh giá, HS tự đánh giá mình

và đánh giá lẫn nhau).Và kiểm tra là hình thức chủ yếu trong quá trình đánh giákết qủa dạy học nói chung và Địa lý lớp 10 CB nói riêng

ở đề tài này, tôi xin đề cập đến trờng hợp kiểm tra có đánh giá Đây là công

việc không chỉ của GV, của các cán bộ quản lý mà còn của cả HS Và là mộtkhâu không thể thiếu trong quá trình dạy học Và đó cũng là một yêu cầu kháchquan đối với việc phát triển lý luận dạy học nói chung và PPDH Địa lý nói riêng

1.1.2.ý nghĩa của việc kiểm tra- đánh giá

Trong nhà trờng Phổ thông, việc đánh giá kết quả học tập của học sinh chủyếu thông qua việc tổ chức kiểm tra Nếu kiểm tra- đánh giá đợc tiến hành mộtcách thờng xuyên và có hệ thống sẽ có tác dụng cung cấp những thông tin kịpthời đối với HS, GV, các cán bộ quản lý giáo dục và cả phụ huynh

1.1.2.1 Đối với học sinh

HS là trung tâm của quá trình dạy học nên việc kiểm tra - đánh giá có tácdụng thúc đẩy quá trình học tập của HS phát triển không ngừng Đặc biệt, cáchkiểm tra - đánh giá ảnh hởng rất lớn đến cách học của HS Hay nói cụ thể hơn,qua kiểm tra - đánh giá sẽ cung cấp “thông tin liên hệ ngợc trong” giúp HS điềuchỉnh hoạt động học của HS

Cụ thể:

- Về mặt giáo dục:

Thông qua quá trình kiểm tra - đánh giá giúp học sinh uốn nắn, điều chỉnhnhững tính cách, thói quen sai lệch trong suy nghĩ và hành động Điều này đợcthể hiện qua sơ đồ:

- Về mặt giáo dỡng:

Qua sự đánh giá của GV và sự đánh giá của bản thân cũng nh bạn bè, HS sẽnhận thấy mức độ chiếm lĩnh trí thức, kỹ năng, kỹ xảo so với yêu cầu của mônhọc Và tự mình ôn tập, củng cố, bổ sung những lỗ hổng, những khuyết điểmbằng phơng pháp tự học

- Về mặt phát triển năng lực nhận thức:

Thông qua việc kiểm tra - đánh giá, HS có điều kiện tiến hành các thao tác

t duy: phân tích, so sánh tổng hợp, khái quát hoá, hệ thống hoá,… và đổi Đặc biệt làkhả năng vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào giải quyết các vấn đề thực tiễn

đặt ra

1.1.2.2.Đối với giáo viên

Kiểm tra - đánh giá là công việc thờng xuyên và trực tiếp của ngời GV Vàtrong qúa trình dạy học, ngời GV luôn đặt ra cho mình hàng loạt câu hỏi:

Qúa trình kiểm tra- đánh giá Kết quả

Giáo viên cung cấp thông tin

Chính vì những câu hỏi đó nên trong quá trình dạy học, việc kiểm tra - đánhgiá phải đợc chú trọng và nó có ý nghĩa rất to lớn đối với GV Qúa trình đó giúpGV:

- Phát hiện trình độ nhận thức, tiếp thu bài giảng của HS, đặc biệt là nhữngtiến bộ hay giảm sút đột ngột của HS để có những động viên kịp thời

- Nếu nh trớc đây và ngay cả bây giờ, có một số GV còn quan niệm kiểmtra chỉ đơn thuần là kiểm tra - đánh giá HS Nếu HS đã đạt điểm thấp thì kết luậnngay là tại HS nhác học, chứ ít GV tìm hiểu rõ và đầy đủ nguyên nhân Đó làmột quan niệm sai lầm Kết quả của kiểm tra không chỉ đánh giá HS mà còn

đánh giá chính bản thân GV cả về vốn tri thức, trình độ chuyên môn, năng lực sphạm, nhân cách và uy tín của mình đối với HS Trên cơ sở đó, GV không ngừngnâng cao và hoàn thiện cả về học vấn, về nghiệp vụ s phạm và nhân cách ngời

GV Đặc biệt là việc điều chỉnh cách dạy cho phù hợp để HS phát huy tính tíchcực, chủ động của mình Nh vậy, kiểm tra - đánh giá có vai trò quan trọng đốivới GV và đợc cụ thể hoá qua sơ đồ sau:

1.1.2.3.Đối với phụ huynh

Ba thành tố: gia đình - nhà trờng - xã hội phải gắn bó chặt chẽ với nhautrong quá trình giáo dục HS Kết quả của kiểm tra - đánh giá là thông tin mà nhàtrờng cung cấp cho phụ huynh để phụ huynh nắm đợc tình hình học tập của con

em mình Từ đó gia đình sẽ có biện pháp uốn nắn động viên kịp thời Và ngợclại, phụ huynh thông báo cho GV để GV nắm đợc tình hình tự học ở nhà của HS

1.1.2.4.Đối với các cấp quản lý giáo dục

Sự thất bại Hi vọng đạt kết qủa

Quá trình kiểm tra- đánh giá

Phản hồi

ý thức về bản thân

Điều chỉnh hoạt động dạy

Kết quả kiểm tra - đánh giá là thông tin cơ bản, là cơ sở thực tế về thựctrạng dạy học trong một đơn vị giáo dục cả về định lợng lẫn định tính Quantrọng hơn, đó là cơ sở thực tiễn đáng tin cậy để xây dựng chiến lợc giáo dục vềmục tiêu, về vấn đề đổi mới nội dung, phơng pháp, hình thức tổ chức dạy học và

đội ngũ GV,… và đổi

Nh vậy, kiểm tra - đánh giá có vai trò quan trọng đối với HS, GV, phụhuynh và các cấp quản lý, giáo dục, góp phần không nhỏ trong đổi mới PPDH vànâng cao chất lợng giáo dục Đây là khâu cuối cùng của quá trình dạy học vàcũng là cơ sở mở đầu cho quá trình dạy học tiếp theo Kiểm tra - đánh giá là thớc

đo cơ bản để đánh giá năng lực của ngời học cũng nh ngời dạy ở các cấp học,ngành học, các nhà trờng nếu làm tốt công tác kiểm tra - đánh giá chất lợng dạyhọc sẽ tạo ra một trong những động lực quan trọng để đẩy mạnh quá trình thi

đua dạy tốt, học tốt Đặc biệt nó còn tạo nên sự công bằng, dân chủ và phát triểnbền vững giáo dục đào tạo Kết quả kiểm tra - đánh giá là chỗ dựa cơ bản cho

Đảng, chính quyền các cấp, các nhà quản lý giáo dục và nhân dân đánh giá đúngmức, công bằng, chính xác về chất lợng mỗi ngành học, mỗi bậc học, mỗi nhà tr-ờng, mỗi địa phơng, mỗi ngời học nói riêng và sự nghiệp giáo dục đào tạo trongcả nớc nói chung

1.1.3.Nguyên tắc của kiểm tra- đánh giá trong dạy học

Lý luận và thực tiễn dạy học ngày nay chứng tỏ rằng việc kiểm tra - đánhgiá kết qủa dạy học chỉ có tác dụng khi thực hiện quá trình đó dựa trên cácnguyên tắc Cũng nh các môn khoa học khác, môn Địa lý bậc THPT cũng dựavào một số nguyên tắc nhất định trong quá trình kiểm tra - đánh giá Cụ thể:

- Nguyên tắc 1: Đảm bảo tính khách quan

Tính khách quan là nguyên tắc đặc biệt quan trọng nhằm nâng cao hiệu quảcông tác kiểm tra - đánh giá Đây là sự phản ánh trung thực kết quả lĩnh hội nộidung tài liệu học tập của HS so với yêu cầu do chơng trình môn học quy định.Nếu không đảm bảo tính khách quan thì quá trình kiểm tra - đánh giá vô tình đãlàm triệt tiêu động lực học tập của HS

Tính khách quan trong quá trình kiểm tra - đánh giá thể hiện ở chỗ:

+ Nội dung kiểm tra - đánh giá phải phù hợp với yêu cầu chung của chơngtrình đề ra, không thể theo ý chủ quan của GV hay ngời ra đề thi

+ Tổ chức kiểm tra phải nghiêm minh theo đúng quy định của cấp trên đề ra

nh bí mật đề thi, coi thi nghiêm túc, tránh những hiện tợng tiêu cực có thể xảy ra

+Chuẩn đánh giá đúng đắn, rõ ràng, toàn diện.

+ Chấm bài phải nghiêm minh, ngời chấm bài phải có tinh thần trách nhiệmtrong việc đánh giá

- Nguyên tắc 2: Đảm bảo tính toàn diện

Yêu cầu đảm bảo tính toàn diện trong quá trình kiểm tra - đánh giá kết quảdạy học bao gồm nhiều lĩnh vực: về khối lợng và chất lợng chiếm lĩnh tri thức,

kỹ năng, kỹ xảo; về kết quả phát triển năng lực hoạt động trí tuệ đặc biệt là nănglực t duy, độc lập, sáng tạo… và đổi; về ý thức tinh thần thái độ học tập tự giác, tíchcực… và đổi trong đó cần chú ý đánh giá cả số lợng và chất lợng cả nội dung và hìnhthức

- Nguyên tắc 3: Đảm bảo tính thờng xuyên và có hệ thống.

Trong quá trình dạy học, việc kiểm tra - đánh giá tri thức, kỹ năng kỹ xảocủa HS cần đợc tiến hành thờng xuyên, liên tục kịp thời và có hệ thống Có nhvậy, GV mới thu đợc những thông tin ngợc về kết quả học tập của HS và kết quảdạy của GV để từ đó có cơ sở thực tiễn kịp thời đánh giá và điều chỉnh hoạt độnghọc tập của HS nói riêng và quá trình dạy học nói chung Mặt khác, kiểm tra th -ờng xuyên và có hệ thống còn tạo nên nguồn kích thích tích cực học tập, khôngngừng vơn lên đạt những thành tích mới trong môn học Chính vì vậy, quá trìnhdạy học ở trờng THPT, trong đó có môn Địa lý đã qui định chế độ kiểm tra và thimột cách nghiêm túc gồm: kiểm tra thờng xuyên, kiểm tra định kỳ… và đổi

- Nguyên tắc 4: Đảm bảo tính phát triển

Quá trình dạy học luôn luôn vận động và phát triển Kiểm tra - đánh giá trithức, kỹ năng, kỹ xảo là một khâu quan trọng của quá trình dạy học nên khi tiếnhành qui trình kiểm tra - đánh giá cần nhìn chung cả quá trình trên cơ sở xem xét

đánh giá từng giai đoạn, từng khâu của hoạt động học tập Tuyệt đối không nênnhầm lẫn giữa kết quả có thể cha tốt ở những thời điểm nhất định với kết quả khảquan chung của cả quá trình học tập Trong quá trình dạy học, ngời GV có lơngtâm, có phơng pháp s phạm là ngời biết tôn trọng sự cố gắng, biết đánh giá caonhững tiến bộ trong học tập của HS mình dù đó là những dấu hiệu, những mầmmống, những tia hy vọng nhỏ bé GV phải thờng xuyên động viên giúp đỡ các

em tiếp tục vơn lên đạt kết quả cao với sự nỗ lực cá nhân cao nhất

Nh vậy, đó là bốn nguyên tắc cơ bản cần đảm bảo trong quá trình kiểm tra

-đánh giá dạy học nói chung và môn Địa lý nói riêng Các nguyên tắc này bổ

sung, hỗ trợ nhau với mục đích cuối cùng là đạt hiệu quả cao nhất trong quátrình kiểm tra - đánh giá.

1.1.4.Nội dung kiểm tra - đánh giá trong dạy học Địa lý bậc THPT

Mỗi môn khoa học có nội dung đánh giá riêng Và đối với môn Địa lý ở bậcTHPT nói chung và lớp 10 CB nói riêng, quá trình kiểm tra - đánh giá cơ bảngồm 3 nội dung:

1.1.4.1.Về kiến thức

Kiến thức Địa lý bao gồm kiến thức lý thuyết (tức là các khái niệm, mốiquan hệ nhân quả, các thuyết, các quan điểm… và đổi) và kiến thức thực tiễn (tức làcác sự kiện, số liệu, biểu tợng Địa lý… và đổi)

Kiểm tra - đánh giá kiến thức Địa lý nghĩa là cần xem xét HS lĩnh hội kiếnthức đến mức độ nào

Theo B.loom, dựa vào mục đích học tập, chia mức độ nhận thức của HSlàm 6 mức:

- Mức 1: Biết

Đây là mức độ đơn giản của nhận thức, tức là biết đợc những dấu hiệu cơbản của đối tợng Địa lý, ghi nhớ đợc một số địa danh, số liệu,… và đổi

- Mức 2: Hiểu

Tức là so sánh đợc những nét giống nhau và khác nhau giữa các đối tợng

Địa lý, giải thích đợc nguyên nhân sự khác nhau đó

HS vận dụng phối hợp các kiến thức đã có để giải đáp một vấn đề khái quáthơn bằng sự suy nghĩ sáng tạo của bản thân.

- Mức 6: Đánh giá

Đây là mức độ cao nhất của quá trình nhận thức của HS ở mức độ này, HS

đã biết nhận định phán đoán về ý nghĩa của một kiến thức, giá trị của một t tởng,vai trò của học thuyết, giá trị của cách giải quyết một vấn đề mới đợc đạt ratrong chơng trình học tập

1.1.4.2.Về kỹ năng

Kỹ năng Địa lý cần rèn luyện cho HS là kỹ năng đọc và sử dụng bản đồ, kỹnăng đo vẽ ngoài trời, kỹ năng sử dụng số liệu thống kê, kỹ năng lập biểu đồ, kỹnăng quan sát, điều tra,… và đổi

Kiểm tra - đánh giá kỹ năng Địa lý của HS nghĩa là đánh giá mức độ hiểu

và vận dụng các kỹ năng Đồng thời, kiểm tra khả năng HS biết cách khai tháckiến thức Địa lý từ nhiều nguồn tri thức khác nhau

1.1.4.3.Về thái độ

Thái độ trong dạy học Địa lý là thái độ ứng xử với môi trờng, với các vấn

đề của địa phơng… và đổi cũng nh khả năng vận dụng những kiến thức Địa lý vào giảiquyết những vấn đề thực tiễn đặt ra

Kiểm tra - đánh giá thái độ tức là xem mức độ vận dụng những kiến thức,những thao tác t duy (so sánh, phân tích, khái quát, tổng hợp), xem xét thái độ(tôn trọng ứng xử đúng mực với môi trờng… và đổi) quan tâm đến các vấn đề của địaphơng, của đất nớc

1.2.Xu hớng đổi mới trong kiểm tra - đánh giá hiện nay

1.2.1.Tại sao phải đổi mới phơng pháp kiểm tra- đánh giá?

Kiểm tra - đánh giá là một khâu quan trọng có ý nghĩa hàng đầu đối vớiviệc nâng cao chất lợng giáo dục Hiện nay, trong qúa trình chấn hng nền giáodục thì việc kiểm tra - đánh giá kết quả dạy học cần phải đợc đổi mới vì những

lý do cơ bản sau đây:

 Trớc sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng KHKT thì những yêucầu về năng lực,phẩm chất của ngời công dân cũng có nhiều thay đổi Đó lànhững con ngời không chỉ có những hiểu biết cơ bản về các vấn đề trong cuộc

sống mà phải có t duy so sánh sáng tạo, phê phán… và đổi để có thể phân tích và ứng

xử trớc những vấn đề mà thực tiễn đặt ra Từ những yêu cầu đó thì mục tiêu đàotạo con ngời cũng có nhiều thay đổi

Trong kế hoạch chiến lợc giáo dục đợc Chính phủ phê duyệt đã nhấnmạnh những chỉ số về kết quả học tập bao gồm nhiều chỉ số khác nhau, khôngchỉ có chỉ số duy nhất về kiến thức Đó là: khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn,

t duy sáng tạo, linh hoạt và biết thích ứng để đáp ứng với những thay đổi nghềnghiệp, khả năng làm việc theo nhóm, biết sử dụng công nghệ,… và đổi Đây cũng lànhững năng lực cần hình thành và rèn luyện cho HS qua môn Địa lý ở nhà tr ờngPT.Việc giúp HS phát triển những khả năng này đòi hỏi phải có sự thay đổi trongkiểm tra - đánh giá ở cấp độ nhà trờng, lớp học cũng nh ở cấp độ rộng hơn vớinhững nguyên tắc đánh giá cao hơn

 Qúa trình dạy học bao gồm các yếu tố sau: mục đích, nội dung, phơngpháp, phơng tiện, hình thức và kiểm tra - đánh giá Các yếu tố này có mối quan

hệ qua lại mật thiết với nhau trong quá trình dạy học Hiện nay, việc đổi mớimục tiêu, nội dung và phơng pháp đang đợc quan tâm mạnh mẽ nên không thểkhông đổi mới phơng pháp kiểm tra - đánh giá Đặc biệt, việc đổi mới kiểm tra -

đánh giá có ý nghĩa thúc đẩy quá trình đổi mới PPDH và góp phần nâng cao chấtlợng giáo dục Kiểm tra - đánh giá có tác động việc cách tân trong đào tạo Đúng

nh G.K.Miller đã khẳng định: “Thay đổi một chơng trình hoặc những kỹ thuậtgiảng dạy mà không thay đổi hệ thống đánh giá chắc chắn là chẳng đi tới đâu!Thay đổi hệ thống đánh giá mà không thay đổi chơng trình giảng dạy có thể cómột tiếng vang đến chất lợng học tập hơn là một sự sửa đổi chơng trình màkhông hề sờ đến kiểm tra - đánh giá, thi cử”

Đổi mới PPDH đang là vấn đề cấp bách của giáo dục, trong đó đổi mớiphơng pháp kiểm tra - đánh giá là một biện pháp có tác dụng không nhỏ Mặtkhác, hiện nay trong giáo dục đang tích cực thực hiện phong trào “hai chống”:

“Chống tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục” nên việc kiểmtra - đánh giá cần phải đợc quan tâm đổi mới đặc biệt

 Trớc những yêu cầu của xã hội cũng nh môn học đặt ra thì việc đổi mớiphơng pháp kiểm tra - đánh giá là rất quan trọng Và nó còn quan trọng hơntrong điều kiện phơng pháp kiểm tra - đánh giá còn tồn tại một số vấn đề

Phơng pháp kiểm tra - đánh giá hiện nay nhìn chung còn tồn tại một số bấtcập:

+ Về nội dung: Nội dung kiểm tra - đánh giá chủ yếu tập trung vào kiểm trakiến thức, gần đây nhiều GV đã quan tâm đến việc đánh giá kỹ năng nhng chaphải là thờng xuyên Vấn đề đánh giá năng lực và thái độ cha đợc chú ý.

+ Về hình thức: Hình thức kiểm tra - đánh giá còn đơn điệu, chủ yếu tự luậnnên phạm vi kiểm tra hạn chế và ít nhiều mang tính chủ quan

+ Đánh giá chủ yếu qua hình thức kiểm tra

+ Phần lớn giáo viên cha quan tâm đến quy trình biên soạn đề kiểm tra nên

ít nhiều bài kiểm tra còn mang tính chủ quan của ngời dạy và mới chỉ kiểm tra

đ-ợc những gì HS nhớ từ SGK, từ GV, bỏ qua những kiến thức học tập quan trọngkhác

+ GV độc quyền đánh giá, HS tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau rất ít

Nh vậy, do những nguyên nhân cơ bản trên nên đổi mới phơng pháp kiểmtra - đánh giá trong dạy học nói chung và dạy học Địa lý nói riêng là công việccần thiết và cấp bách

1.2.2 Xu hớng đổi mới phơng pháp kiểm tra- đánh giá

Trớc sự đổi mới của mục tiêu, nội dung cũng nh PPDH thì đổi mới phơngpháp kiểm tra - đánh giá là một điều tất yếu phải tiến hành trong quá trình dạyhọc Tuy nhiên, đổi mới nh thế nào mới là điều quan trọng và đó mới là điềuchúng ta cần quan tâm Liệu có phải “đổi mới” là thay đổi hoàn toàn hay không?Theo tôi, bất cứ sự cải tiến, sự đổi mới nào cũng phải tôn trọng nguyên tắc “kếthừa và phát triển” Nh vậy, nhìn chung đổi mới phơng pháp kiểm tra - đánh giákết quả dạy học thờng có hai xu hớng chủ yếu:

Xu h ớng 1 : Sử dụng các hình thức mới vào quá trình kiểm tra - đánh giá nh

hình thức trắc nghiệm khách quan

Xu h ớng 2: Cải tiến, đổi mới các hình thức kiểm tra truyền thống nh hình

thức tự luận, vấn đáp… và đổi từ khâu ra đề thi đến coi thi và chấm thi

Và dù là xu hớng nào đi nữa thì cũng phải vừa làm, vừa rút kinh nghiệm bổsung và hoàn thiện Đặc biệt, tránh tuyệt đối hoá một cách làm thế nào đó màphải phối hợp linh hoạt, đồng bộ để mang lại hiệu quả cao nhất cho quá trình dạyhọc

1.3.Hình thức tự luận trong kiểm tra- đánh giá

Kiểm tra - đánh giá gồm nhiều hình thức: quan sát, vấn đáp, trắc nghiệmkhách quan, tự luận,… và đổi Trong đó, tự luận là một trong những hình thức kiểm tra

- đánh giá truyền thống và phổ biến nhất từ trớc đến nay Hay nói cách khác,trong kiểm tra - đánh giá kết qủa dạy học ở THPT nói chung và môn Địa lý lớp

10 CB nói riêng thì đây là hình thức không thể thay thế đợc từ kiểm tra 15 phút,

1 tiết đến kiểm tra học kỳ Mỗi hình thức kiểm tra - đánh giá đều có u, nhợc

điểm riêng và hình thức tự luận có một số u, nhợc điểm sau:

1.3.1.Ưu điểm

Tự luận là một trong những hình thức kiểm tra - đánh giá truyền thống đ ợc

sử dụng rộng rãi đặc biệt là những môn xã hội, mà theo quan niệm trong đó cómôn Địa lý Bởi nó có một số u điểm sau:

- Bài làm của HS không những thể hiện nội dung kiến thức mà qua đó cóthể kiểm tra khả năng lập luận, t duy logic, so sánh… và đổi của HS Bởi vì để làm đợcmột câu tự luận, HS không phải chỉ nhớ lại kiến thức mà quan trọng hơn cònphải lựa chọn và sắp xếp kiến thức phù hợp với yêu cầu câu hỏi Hay nói cáchkhác, câu hỏi tự luận tạo điều kiện để HS tự do diễn đạt t tởng và kiến thức nênloại câu hỏi này không chỉ cho phép đánh giá khả năng ghi nhớ, tái hiện kiếnthức mà còn cho phép đánh giá năng lực sáng tạo, khả năng phán đoán, phê phán

và suy luận của HS Đặc biệt, qua bài kiểm tra - đánh giá bằng hình thức tự luận

GV cũng có thể biết đợc thái độ của HS trớc các vấn đề KT-XH

- Hình thức tự luận cùng một lúc kiểm tra đợc nhiều HS, giống hình thức trắcnghiệm khách quan Nhng ở đây lại là điều mà hình thức vấn đáp không có đợc

Đặc biệt, hình thức này có thể lu đợc bài của HS Nghĩa là luôn có minh chứng

cụ thể cho kết quả đã kiểm tra

- Ra đề thi ít tốn thời gian

Nếu so sánh với hình thức TNKQ, trong bài kiểm tra một tiết (45 phút) việc

ra ba câu hỏi TL ít tốn thời gian hơn rất nhiều so với việc soạn ra 45 câu hỏiTNKQ

1.3.2.Nhợc điểm

Tuy nhiên, hình thức này còn tồn tại một số nhợc điểm là:

- Nội dung kiểm tra có chọn lựa trên phạm vi hẹp nên dễ dẫn đến tình trạnghọc lệch, học tủ của HS

- GV chấm bài mất nhiều thời gian Mỗi HS có ý tởng riêng và cách diễn

đạt không giống nhau nên việc GV đọc và tìm ý của bài làm HS là rất khó khăn

Và càng mất thời gian hơn khi bài làm của HS có lỗi chính tả nhiều hay chữ xấu

- Tính khách quan và độ tin cậy không cao Đây là nhợc điểm lớn nhất củahình thức TL Bởi vì cùng một bài kiểm tra TL nhng 2 GV chấm thậm chí một

GV chấm trong hai thời điểm khác nhau thì kết quả có thể khác nhau Hay nóikhác đi, khi chấm bài thi TL, kết quả chịu ảnh hởng rất lớn tính chủ quan củaGV

2.Cơ sở thực tiễn

2.1.Tình hình sử dụng hình thức tự luận trong kiểm tra - đánh giá

Trong nhà trờng PT, đánh giá chủ yếu thông qua hình thức kiểm tra Vàtrong kiểm tra thì hình thức TL đợc sử dụng phổ biến, khó thay thế đợc đặc biệt

là đối với môn Địa lý- một môn học mà từ lâu ngời ta xếp vào môn xã hội Hìnhthức này đợc sử dụng trong kiểm tra Địa lý từ bài kiểm tra 15 phút, kiểm tra 1tiết đến kiểm tra cuối kỳ

Tuy nhiên, việc sử dụng hình thức TL vào kiểm tra - đánh giá không phảibất cứ GV nào cũng phát huy hết u điểm của nó Có một số GV đã biết cách ra

đề mở, phát huy tính sáng tạo của HS Đặc biệt có một số GV đã đa HS vào tìnhhuống có vấn đề buộc HS phải giải quyết nh thái độ đối với môi trờng xungquanh,… và đổi Nhng nhìn chung qua tìm hiểu GV và HS trờng tôi kiến tập (TrờngTHPT Nguyễn Đức Mậu - Quỳnh Lu - Nghệ An) và thực tập (Trờng THPT LêHồng Phong - Hng Nguyên - Nghệ An), tôi thấy việc sử dụng hình thức TL trongkiểm tra - đánh giá kết quả dạy học môn Địa lý còn tồn tại một số vấn đề:

 Ra đề thi:

Mặc dù đây là khâu rất quan trọng nhng lại ít GV quan tâm và đầu t thờigian GV chủ yếu ra đề theo kiểu: “Em hãy trình bày… và đổi”; “Em hãy nêu… và đổi”; “Emhãy liệt kê… và đổi … và đổi”; Một số ít thì “Giải thích tạo sao… và đổi?” nhng cũng cha phát huyhết tính sáng tạo của HS Và cũng có một số GV đã rèn luyện kỹ năng thực hành

nh vẽ biểu đồ,… và đổi nhng chủ yếu chỉ làm lại theo quy trình GV đã hớng dẫn Còncách ra đề “làm nh thế nào… và đổi”; “có cách giải quyết nào khác không?”… và đổi hầu nhkhông có Hay nói khác đi, cách ra đề của GV mới chỉ yêu cầu HS tái hiện, ghinhớ kiến thức SGK và lời GV dạy chứ cha yêu cầu cao đối với HS trong việcsáng tạo, tích cực t duy để tìm ra kiến thức mới

Đã thế cùng một GV dạy ở một số lớp nhất định thì đã xảy ra tình trạngchung đề Mà các giờ kiểm tra của các lớp sẽ không trùng nhau nên HS lớp kiểmtra sau sẽ biết trớc đề thông qua HS lớp kiểm tra trớc Và chính điều đó đã làmgiảm tính khách quan và công bằng trong thi cử

 Coi thi:

Coi thi là một khâu rất quan trọng trong việc đánh giá kết quả học tậpcủa HS nhng hầu nh ít GV quan tâm Thông thờng sau khi viết đề kiểm tra lênbảng thì GV ngồi ở lớp tranh thủ chấm bài lớp khác hoặc tranh thủ làm một việcgì đó có thể nh cộng điểm, viết sổ liên lạc… và đổi hoặc thậm chí có một số GV còn đểlớp tự quản hoặc nhờ GV khác xem hộ vì bận việc riêng Chính những sai lầm đó

đã dẫn đến tình trạng gian lận trong thi cử là điều khó tránh khỏi, làm giảm đitính công bằng và khách quan trong thi cử

 Chấm thi:

Dù là một khâu không kém phần quan trọng nhng nhìn chung GV ít có

đáp án và thang điểm sẵn mà chủ yếu là chấm theo cảm tính và ít có GV chấm

điểm thành phần Đặc biệt, lời nhận xét của GV trong ô điểm còn sơ sài Hầu hết

là không nhận xét Nếu có thì chỉ nhận xét chung chung, ít khi chỉ rõ chỗ sai của

HS cả nội dung kiến thức lẫn hình thức Có một số GV phê: “Em cần cố gắnghơn”, nhận xét nh thế thì HS cũng không biết mình yếu chỗ nào và mình nên cốgắng mặt nào Thậm chí có một số GV còn nhận xét: “tốt”, “rất tốt”, hay “tuyệtvời”… và đổi đã làm cho HS nảy sinh tâm lý tự mãn, tự bằng lòng với kết quả của mình

và không có ý thức vơn lên hơn nữa trong học tập

 Tổng kết:

Từ xa đến nay, trong tâm lý của hầu hết GV là mình đã hết trách nhiệm khichấm bài xong Và xem trả bài chỉ là khâu phụ Sau khi chấm xong, GV trả bàicho HS tranh thủ ít phút ở đầu tiết tiếp theo hoặc giờ ra chơi chứ không có mộttiết trả bài riêng trong phân phối chơng trình Khi trả bài GV ít trực tiếp trả bàicho HS mà chủ yếu đa cho lớp trởng hoặc lớp phó để trả cho các bạn HS phầnlớn phải tự chấp nhận với kết quả đó dù đôi lúc không biết vì sao mình có kếtquả nh vậy và có tâm lý: “Cô cho bao nhiêu thì nhận bấy nhiêu” Nếu có thắcmắc gì thì cũng ít giám trao đổi với GV vì sợ GV sẽ trừ điểm

Nh vậy, hình thức TL trong kiểm tra - đánh giá kết quả dạy học Địa lý ở bậcTHPT nói chung và lớp 10 nói riêng còn tồn tại nhiều nhợc điểm cần khắc phục.Chính những hạn chế trong khâu ra đề, coi thi và chấm thi đó đã làm cho hiệuquả các bài kiểm tra Địa lý không cao, giảm đi tính khách quan và độ tin cậytrong kiểm tra - đánh giá Đó là một hiện tợng khá phổ biến trong kiểm tra -

đánh giá nói chung và Địa lý ở bậc THPT nói riêng

2.2.Nguyên nhân của việc sử dụng hình thức tự luận thiếu hiệu quả trong kiểm tra - đánh giá

TL là hình thức kiểm tra - đánh giá có nhiều u điểm đặc biệt là đối với môn

Địa lý Tuy nhiên, hiện nay việc sử dụng hình thức này trong kiểm tra - đánh giákết quả dạy học Địa lý ở trờng THPT còn thiếu hiệu quả Có nhiều nguyên nhândẫn đến tình trạng trên, thuộc về cả GV lẫn HS

2.2.1.Về phía giáo viên

Kiểm tra là công việc trực tiếp của ngời GV để đánh giá quá trình học của

HS và quá trình dạy của GV Và việc sử dụng hình thức TL trong kiểm tra - đánhgiá kết quả dạy học môn Địa lý ở bậc THPT còn nhiều hạn chế do nhiều nguyênnhân mà trớc hết là từ phía GV

Quan niệm dạy học “Lấy giáo viên làm trung tâm” còn tồn tại trong tâm lýrất nhiều GV Theo họ thì qúa trình dạy học là quá trình GV truyền thụ kiến thứccòn HS thụ động tiếp thu kiến thức Và kết quả của quá trình dạy học là do GV

tự quyết định, không quan tâm nhiều đến quá trình nhận thức của HS Mặt khác,một số GV lại cha hiểu hết vai trò của công tác kiểm tra - đánh giá đối với HScũng nh đối với chính bản thân mình Từ xa đến nay, theo quan niệm của một số

GV thì kết quả bài kiểm tra của HS đạt điểm kém là do HS lời học chứ mìnhkhông có lỗi gì cả Chính những quan niệm đó nên trong quá trình sử dụng hìnhthức kiểm tra - đánh giá nói chung và TL nói riêng còn có nhiều hạn chế từ khâu

ra đề đến khâu chấm thi Ngay từ khâu ra đề, GV cha xác định đúng nội dungcần đánh giá theo mục tiêu bài học mà GV chỉ ra theo chiếu lệ nghĩa là chỉ cầnyêu cầu HS nêu tái hiện những kiến thức mà GV đã truyền thụ Và GV ít coitrọng công tác coi thi cũng nh chấm thi, miễn rằng cuối kỳ có điểm của HS đểtổng kết là đợc

Mặt khác, trong hoàn cảnh bệnh thành tích trong giáo dục còn khá phổ biếnnên việc thi đua giữa các GV, các lớp… và đổi giảm đi ý nghĩa tích cực của nó Đặcbiệt, khi chấm bài những tình cảm cá nhân của GV đã ảnh hởng đến số điểm của

HS làm cho kiểm tra - đánh giá giảm tính khách quan, độ tin cậy lớn Đúng nhnhận xét của Jean Cardinet- chuyên gia tại viện nghiên cứu và t liệu s phạmThuỵ Sĩ đã khẳng định: “Có bao nhiêu thầy giáo thì có thể có bằng ấy cách cho

điểm”

2.2.2 Về phía học sinh

Không những chỉ do GV mà còn một phần là lỗi của HS làm cho hình thức

TL trong kiểm tra - đánh giá kém hiệu qủa Trớc hết Địa lí theo tâm lý của hầu

hết HS là môn phụ, môn học thuộc Đó là câu trả lời của đa phần HS lớp 10 trờngtôi kiến tập (Trờng Nguyễn Đức Mậu – Quỳnh Lu- Nghệ An) khi tôi hỏi:

“Quan niệm của các em về môn Địa lý?” Đặc biệt, đối với những em không thikhối C lại trong hoàn cảnh thi tốt nghiệp rất hiếm có môn Địa lý thì các em rất ítchú trọng môn này Hầu hết các em đều nghĩa rằng: “Thi cho đủ 5 điểm là đợc”

Từ quan niệm đó nên trong các em ít có động cơ học tập đúng đắn và ít hứng thúkhi học giờ Địa lý

Mặt khác, cách kiểm tra đã chi phối rất lớn đến cách học Kiểm tra đối phóthì học cũng đối phó là điều tất nhiên Nhất là khâu ra đề thi đến khâu coi thi vẫncòn nhiều khoảng trống để cho ngời học nảy sinh t tởng “quay bài” Đây cũng làtâm lý chung của ngời đi học từ xa đến nay Trong kiểm tra, thi cử nếu có điềukiện là “quay bài” Có nhiều lý do để biện minh cho việc này: “nào là nội dungkiến thức quá rộng mà trớc khi kiểm tra lại không đợc giới hạn chơng trình nênngời học không đủ thời gian và sức lực để học; nào là nếu điểm kiểm tra thấp sẽdẫn tới nhiều hậu quả xấu nh không đợc học sinh tiên tiến,… và đổi” Đặc biệt, cónhững thầy cô coi thi quá dễ, những ngời học dốt, lời học có tài liệu để chép đợcthì đợc điểm cao Ngợc lại, những ngời học hành nghiêm túc, chăm chỉ, làm bàibằng chính khả năng của mình thì điểm thi có khi lại không bằng của những ng-

ời kia Từ đó, trong các em nảy sinh tâm lý: Đã đi thi dù ngời học giỏi, học khácũng có khi vẫn mang theo tài liệu để dự phòng nếu có điều kiện thì “quay bài”cho đỡ thiệt

Hơn nữa, ý thức chủ quan của GV đã chi phối đến điểm số của HS làm chocác em giảm hứng thú khi kiểm tra Các em luôn có tâm lý: “Mình không đợc côthích, dù bài làm tốt đến đâu thì cũng thấp điểm” Trong thi cử, vi phạm tínhkhách quan đã làm giảm động cơ học tập của HS

Nh vậy, đó là những nguyên nhân cơ bản làm cho hình thức TL trong kiểmtra - đánh giá môn Địa lý ở bậc THPT giảm đi tính khách quan cao và độ tin cậylớn

Chơng II

Định hớng đổi mới hình thức tự luận trong

kiểm tra- đánh giá dạy học Địa lý lớp 10 CB

1 Điểm mới của cấu trúc chơng trình Địa lý lớp 10 CB

thuyết

Thựchành

1 Bản đồ

2 Vũ trụ Hệ quả các chuyển động của TĐ 22 2 0

3 Cấu trúc của TĐ Các quyển của lớp vỏ Địa lý 14 12 2

Thựchành5.Địa lý dân c

313452

101110

Đó là cấu trúc chơng trình Địa lý lớp 10 (Ban cơ bản) Còn chơng trình Địa

lý lớp 10 (Nâng cao) nhìn chung giống với ban cơ bản nhng nội dung sâu hơn và

số tiết nhiều hơn Phần TN gồm 7 chơng với 29 bài và phần Địa lý KT-XH gồm

6 chơng với 29 bài

Nh vậy, về nội dung, toàn bộ SGK Địa lý lớp 10 CB đợc thể hiện thông quakênh chữ, kênh hình và hệ thống câu hỏi- bài tập Các thành tố này tuy có vai tròriêng nhng lại tạo nên nội dung hoàn chỉnh, thống nhất của SGK

+Kênh chữ:

Kênh chữ chiếm tỷ trọng lớn nhất trong khối lợng của SGK Đây có thể coi

là kiến thức rất cơ bản, dợc chọn lọc kỹ lỡng sao cho vừa cô đọng, vừa phù hợpvới trình độ của HS

+Kênh hình

Trong SGK Địa lý lớp 10 CB có hệ thống kênh hình đa dạng bao gồm nhiềubản đồ, biểu đồ và các hình ảnh Trong quá trình biên soạn kênh hình nhất là cáchình ảnh đã đợc lựa chọn từ các cuốn SGK hay giáo trình có liên quan của một

số nớc trên thế giới nhằm vừa đảm bảo tính mỹ thuật, tính khoa học và tính sphạm Đặc biệt đối với phần Địa lý TN, kênh hình có ý nghĩa quan trọng đối với

quá trình nhận thức của HS Kênh hình đa dạng và màu sắc rất trực quan, đó là u

điểm nổi bật nhất của SGK Địa lý lớp 10 CB so với SGK Địa lý 10 trớc năm học2005-2006

+ Hệ thống câu hỏi- bài tập:

Các câu hỏi- bài tập dợc thiết kế hoặc là xen với kênh chữ để định hớnggợi mở cho HS hoặc là ở cuối bài nhằm chốt lại kiến thức cơ bản, cũng cố và rènluyện kỹ năng cho HS Đây cũng là một nét mới của chơng trình Địa lý 10 CBcần đợc khai thác có hiệu quả trong tiến trình dạy- học

1.2 Những nội dung mới và khó của chơng trình Địa lý lớp 10 CB

1.2.1 Phần Địa lý tự nhiên

Nếu nh so với chơng trình SGK Địa lý lớp 10 trớc năm học 2005-2006 thìphần Địa lý TN là nội dung mới Cái mới hiểu theo nghĩa tơng đối thờng gắn liềnvới cái khó Cái mới và cái khó thể hiện ở chỗ:

- Bản thân nội dung kiến thức là tơng đối trừu tợng, đòi hỏi phải t duy nhiềuhơn

- GV Địa lý bậc THPT trớc năm học 2005-2006 không dạy phần Địa lý TN.Vì thế, khi phải dạy phần này một số GV có thể còn lúng túng đặc biệt lànhững ngời công tác khá lâu trong ngành

- HS phải kế thừa kiến thức đã có từ lớp 6, 7 thì mới tiếp thu đợc nội dungcủa phần này Hơn nữa, về mặt tâm lý lâu nay môn Địa lý ở bậc THPT đợcxếp vào các môn xã hội Do vậy, đối với HS không học tốt các môn TN và

HS vùng sâu, vùng xa sẽ gặp nhiều khó khăn

1.2.2.Phần Địa lý kinh tế - xã hội

Nội dung SGK Địa lý lớp 10 trớc năm học 2005-2006 và SGK Địa lý lớp 10

CB phần KT-XH về đại thể gần giống nhau Tuy nhiên, sách Địa lý 10 CB cómột số điểm mới và khó

- Bổ sung những nội dung trớc đây cha đa vào SGK

+ Cơ cấu kinh tế

+ Địa lý dịch vụ, có thêm ngành thông tin liên lạc

+ Môi trờng và sự phát triển bền vững

+ Riêng SGK Địa lý lớp 10 (nâng cao) còn có thêm các nội dung dới góc độ Địa

lý nh Địa lý chủng tộc, Địa lý ngôn ngữ, Địa lý tôn giáo… và đổi

- Hiện đại hóa và cập nhật kiến thức

So với SGK hiện hành trớc năm học 2005-2006 thì ở SGK Địa lý 10 CBhầu nh từng chơng, từng bài, từng nội dung đều có sự HĐH và cập nhật hoá

Ví dụ:

Chơng “Địa lý Công nghiệp” đã cập nhật khái niệm : “công nghiệp hoá”.

Hoặc tách công nghiệp điện tử- tin học khỏi ngành công nghiệp cơ khí

Chơng “Môi trờng và sự phát triển bền vững”, các sự kiện, hiện tợng và

số liệu thống kê cũng đợc cập nhật ở thời điểm gần đây nhất

Nh vậy, cùng với sự đổi mới một số nội dung trong chơng trình Địa lý lớp

10 CB và đặc biệt là sự xuất hiện của hệ thống câu hỏi và bài tập thực hành cùngvới các mối quan hệ nhất là mối quan hệ nhân quả đã buộc phải đổi mới hìnhthức kiểm tra - đánh giá trong đó có hình thức TL

1.3 Một số lu ý khi sử dụng sách giáo khoa Địa lý lớp 10 CB

 Điều chỉnh lại một số câu hỏi trong SGK

Sự xuất hiện của hệ thống câu hỏi giữa hoặc cuối bài là một u điểm nổi bậttrong chơng trình SGK Địa lý lớp 10 CB Các câu hỏi đó đã giúp cho quá trìnhdạy học trở nên tích cực hơn, phát huy đợc tính tích cực, tự giác của HS Tuynhiên, một điều cần lu ý là ngôn ngữ cũng nh sắc thái diễn đạt câu hỏi có sức chiphối rất lớn đến ngời học

Nhìn chung các câu hỏi trong SGK không phải hợp với tất cả mọi ngời

Đặc biệt ở đây đối tợng HS là lớp 10 thì có một số câu hỏi mang tính quan liêukhông gần với HS đã tạo tâm lý không thoải mái khi HS trả lời và kết quả làgiảm hiệu quả câu trả lời của HS

Ví dụ:

Bài 32- Địa lý các ngành công nghiệp (tiếp theo) có một số câu hỏi:

- “Em hãy chỉ ra sự khác biệt cơ bản của 4 phân ngành trên?” (Trang 126)

- “Em hãy kể tên những mặt hàng của ngành công nghiệp thực phẩm đang

đợc tiêu thụ trên thị trờng Việt Nam?” (Trang 130)

Về mặt nội dung tôi hoàn toàn đồng ý Tuy nhiên, về mặt hình thức có một

số từ mang sắc thái mệnh lệnh: “hãy”, “chỉ ra”,… và đổi tạo nên sự cách biệt giữa GV

và HS Có thể do dung lợng kênh chữ SGK có hạn nên câu hỏi càng ngắn càngtốt Tuy nhiên, trong ngôn ngữ nói GV nên chú ý đến cách diễn đạt của mình.Nếu GV chỉ đơn thuần phát vấn y nguyên bằng các câu hỏi có sẵn với những từ

“hãy”, “chỉ ra”,… và đổi thì HS dễ nảy sinh cảm giác GV đang “kiểm tra” mình chứkhông phải tìm hiểu những hiểu biết của mình, tạo tâm lý lo sợ cho HS Là mộtngời GV có nghệ thuật sự phạm, cũng là nội dung câu hỏi nh thế nhng GV có thểdiễn đạt dới một hình thức khác dễ hiểu và gần gũi hơn, nh:

- “Dựa vào sơ đồ SGK trang 126 cùng những hiểu biết của bản thân em nào

có thể cho cô biết sự khác nhau cơ bản của 4 phân ngành trên?”

- “Hằng ngày, gia đình, ngời thân cũng nh hàng xóm của các em có sử dụngsản phẩm của ngành công nghiệp thực phẩm Em nào có thể kể ra cho cả lớp vàcô biết một số sản phẩm của công nghiệp thực phẩm mà các em thờng thấy?”

Nh vậy, cũng là nội dung câu hỏi nh thế nhng ngôn ngữ diễn đạt gần gũicủa GV đã có tác dụng không nhỏ trong việc nâng cao hiệu quả câu trả lời củaHS

 Liên hệ thực tiễn Việt Nam

Toàn bộ chơng trình SGK Địa lý lớp 10 CB là phần đại cơng về TN và

KT-XH Những kiến thức đó xa lạ đối với các em đặc biệt là HS lớp 10 Vì thế, việc

GV liên hệ thực tiễn Việt Nam giúp các em một mặt dễ dàng tiếp thu các kiếnthức đại cơng, mặt khác giúp các em hiểu hơn về điều kiện TN cũng nh KT-XHcủa đất nớc, của quê hơng Đó là cách GV “kéo” các kiến thức Địa lý xa lạ vềgần với các em

Ví dụ:

Bài 9- Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt TĐ.

Trong bài này có nhiều khái niệm rất trừu tợng, nh phong hoá vật lý, phonghoá hoá học, phong hoá sinh học… và đổi Đối với khái niệm “phong hoá hoá học”,việc giảng giải cho HS hiểu đợc tính chất, cơ chế hoạt động… và đổi là rất khó khăn.Vì thế không còn cách nào tối u hơn bằng những hình ảnh về trụ đá, ngọc

động… và đổi của hang động ở Phong Nha- Quảng Bình, hay Vịnh Hạ Long thì GV sẽ

dễ dàng hơn trong quá trình dạy học Hình ảnh kết hợp với lời giải thích của GVgiúp HS dễ hình dung và tiếp thu nhanh hơn.

Đây là một công việc rất khó khăn không phải GV nào cũng làm đợc, vàkhông phải GV nào cũng thành công, đòi hỏi GV phải có sự am hiểu về thực tếkhá chắc chắn

Đặc biệt khi học về các ngành kinh tế cụ thể nh CN, NN, … và đổi thì việc liên hệthực tiễn Việt Nam là điều không thể không có trong quá trình dạy học

 Thuật ngữ Địa lý

Nh chúng ta đã biết toàn bộ chơng trình Địa lý lớp 10 CB là phần đại cơng

về TN và KT-XH nên có rất nhiều khái niệm mới, trừu tợng và dễ lẫn lộn Vì thế,khi giảng dạy có một số khái niệm khó hiểu GV nên cắt nghĩa cho HS hiểu bằngcách giải thích và cho ví dụ đặc biệt là đối với những khái niệm trừu tợng

Ví dụ: Chơng Địa lý công nghiệp có rất nhiều khái niệm mới mẻ đối với

các em, đòi hỏi GV phải giải thích kỹ để HS phân biệt các khái niệm ở đây, GVphải giúp HS hiểu rõ hai khái niệm “trữ lợng” và “sản lợng”

“Trữ lợng” là tiềm năng cha khai thác

2 Định hớng đổi mới hình thức tự luận trong kiểm tra- đánh giá kết quả dạy học Địa lý lớp 10 chuyên ban

Tự luận là hình thức kiểm tra - đánh giá truyền thống và phổ biến ở trờngTHPT, trong đó có môn Địa lý lớp 10 CB Để hình thức này phát huy hết những -

u điểm và bớc đầu hạn chế những nhợc điểm nhằm nâng cao hiệu quả dạy họcthì có nhiều biện pháp khác nhau.ở đề tài này, tôi chỉ mạnh dạn nêu ra một số

định hớng đổi mới cơ bản là:

- Định h ớng 1 : Đổi mới quy trình thực hiện hình thức tự luận.

- Định h ớng 2 : Kết hợp hình thức TL với hình thức TNKQ.

2.1.Đổi mới quy trình thực hiện hình thức tự luận

Đổi mới quy trình thực hiện hình thức TL không có nghĩa là bỏ qua tất cảcác bớc mà từ trớc đến nay các GV đã thực hiện Điều đó có nghĩa là hình thức

TL trong kiểm tra - đánh giá phải đợc tiến hành với nguyên tắc kế thừa theo quitrình nhất định và thống nhất, đặc biệt trong mỗi khâu cần phải thêm và nâng caohiệu quả một số bớc với mục đích cuối cùng là nhằm nâng cao hiệu quả quátrình dạy học

2.1.1.Khâu ra đề thi

Đề kiểm tra là phơng tiện đánh giá kết quả học tập của HS sau khi học xongmột chủ đề, một chơng, một số chơng hay toàn bộ chơng trình một lớp Đề kiểmtra phản ánh rất rõ trình độ của ngời GV cũng nh bớc đầu dự đoán đợc kết quảbài kiểm tra và mức độ chính xác hay không của bài kiểm tra Đặc biệt đối vớihình thức TL thì đề kiểm tra có vai trò rất lớn đến kết quả của công tác kiểm tra -

đánh giá

Việc ra đề kiểm tra cũng cần có những yêu cầu và theo quy trình nhất định:

2.1.1.1.Những yêu cầu của đề kiểm tra

Để bài kiểm tra có hiệu quả thì việc ra đề cần đảm bảo một số yêu cầu cơbản sau:

- Đề kiểm tra phải đảm bảo tính khoa học và hợp lý

Tính khoa học nghĩa là đề kiểm tra có khoa học không cả về nội dung lẫnhình thức

Và đề kiểm tra phải hợp lý, nghĩa là đề kiểm tra đó có đánh giá đợc nhữnggì muốn kiểm tra hay không và nội dung có nằm trong chơng trình học hay hoàntoàn không liên quan

- Đề kiểm tra phải đảm bảo tính vừa sức:

Tuỳ vào chơng trình SGK cũng nh trình độ nhận thức của HS để GV cócách ra đề hợp lý Đề kiểm tra phải đảm bảo cho HS trung bình cũng có thể làm

đủ điểm trung bình nhng mặt khác đề phải có một câu hay một ý khó khoảng 1-2

điểm để phân loại đợc HS

- Đề kiểm tra phải đợc diễn đạt rõ ràng, càng ngắn gọn càng tốt nhng phải

dễ hiểu tránh gây sự hiểu nhầm của HS Và câu hỏi quá tổng quát hay cần câutrả lời quá dài nên đợc phân ra thành nhiều câu hỏi ngắn

- Đề kiểm tra nên nhằm đến việc kiểm tra - đánh giá các mục tiêu quantrọng ở mức trí lực cao Nên dùng các từ “so sánh”, “tơng phản”, “cho biết lýdo”, “trình bày các lý lẽ”, “cho một ví dụ mới về… và đổi”, “giải thích tại sao”, “làmthế nào” để rèn luyện cho HS chọn lựa, sắp đặt và vận dụng kiến thức đã học vàothực tiễn hơn là hỏi những điều vụn vặt chỉ cần trí nhớ Không nên dùng các từ

nh “Anh (chị) nghĩ gì?”, “Theo ý kiến anh (chị) hay “Anh (chị) biết gì về… và đổi … và đổi”

để kiểm tra - đánh giá thành quả học tập của HS Chỉ nên dùng các từ trên đâykhi GV thực sự muốn biết thái độ của HS hay muốn đánh giá lập luận của HS

nh thế nào Trong trờng hợp này, điểm của bài kiểm tra sẽ không căn cứ trên lậptrờng của HS mà chỉ tuỳ thuộc vào khả năng biện minh và chống đỡ cho lập tr-ờng của HS

- Đề kiểm tra không nên ít câu quá Đối với một đề kiểm tra 1 tiết (45 phút)thông thờng có 3-4 câu tự luận GV nên trù liệu cho HS có đủ thời gian để trả lờitốt cả các câu hỏi Một bài kiểm tra TL không phải là một bài chính tả đơn thuầnyêu cầu tốc độ nhanh HS phải có thời gian để tìm hiểu, suy nghĩ về câu hỏi vàviết câu trả lời Và đặc biệt để kiểm tra phải cho HS biết trớc điểm của mỗi câu

để HS biết cách phân phối thời gian khi trả lời, mức độ kiến thức hay khả năngvận dụng, tầm mức quan trọng của loại mục tiêu hay nội dung đề cập trong câuhỏi tránh tình trạng viết tràn lan ở câu này nhng lại sơ sài ở câu khác

- Đề kiểm tra phải kèm theo đáp án và thang điểm cụ thể cho từng nội dung.Nghĩa là sau khi soạn đề kiểm tra thì GV cũng phải chuẩn bị trớc đáp án và điểmcho cả câu, cho từng ý trả lời Thang điểm không nên giới hạn trong điểm kiếnthức mà nên có 0,5-1 điểm cho phần sáng tạo hoặc diễn đạt của HS

Việc xây dựng đáp án và thang điểm cụ thể cho đề kiểm tra có ý nghĩa đặcbiệt quan trọng Trớc hết, đó là cơ sở đáng tin cậy nhất khi GV chấm bài và làmtăng tính khách quan, công bằng của bài kiểm tra Mặt khác, dù ít hay nhiều còngiúp HS hình dung đợc nội dung cũng nh yêu cầu trả lời của câu hỏi

2.1.1.2.Quy trình biên soạn đề kiểm tra

Việc soạn đề kiểm tra muốn đạt hiệu quả cao cần tiến hành theo một quytrình nhất định Cụ thể bao gồm các bớc cơ bản sau:

Bớc 1: Xác định mục tiêu và nội dung kiểm tra