Phương pháp kiểm tra, đánh giá trong dạy học địa lí lớp 11 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh (tt0

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THAVON SENGXAYNHAVONG PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH C

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

THAVON SENGXAYNHAVONG

PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC

ĐỊA LÍ LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học môn Địa lí

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN ĐỨC VŨ

Thừa Thiên Huế, Năm 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Thavon Sengxaynhavong

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành luận văn, tác giả xin bày tỏ sự tri ân sâu sắc đối với sự hướng dẫn tận tình của thầy giáo PGS.TS Nguyễn Đức Vũ

Xin trân trọng cảm ơn Ban chủ nhiệm, các thầy giáo bộ môn Phương pháp dạy học - Khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm Huế

Xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô giáo đã giảng dạy cho lớp cao học Lí luận và Phương pháp dạy học môn Địa lí - Khóa XXIV

Xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu và các thầy, cô giáo dạy Địa lí ở trường THPT Đặng Trần Côn tỉnh Thừa Thiên Huế đã tạo điều kiện và nhiệt tình giúp đỡ cho việc thực nghiệm của luận văn

Xin gửi lời cảm ơn chân thành những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, cùng các bạn học viên lớp Lí luận và Phương pháp dạy học môn Địa lí Khóa XXIV trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế …đã luôn sẻ chia, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện luận văn

Thừa Thiên Huế, tháng 8 năm 2017

Thavon Sengxaynhavong Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC 1

DANH MỤC VIẾT TẮT 4

DANH SÁCH BẢNG BIỂU 5

DANH SÁCH HÌNH 6

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Mục tiêu nghiên cứu đề tài 8

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Giới hạn đề tài 8

5 Phương pháp nghiên cứu đề tài 9

6 Lịch sử nghiên cứu 10

7 Cấu trúc nội dung đề tài 11

NỘI DUNG 12

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 12

1.1 Kiểm tra, đánh giá 12

1.1.1 Kiểm tra 12

1.1.2 Đánh giá 13

1.1.3 Mục đích của kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học 13

1.1.4 Ý nghĩa của kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học 14

1.1.5 Mối quan hệ giữa kiểm tra và đánh giá 14

1.2 Kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực 15

1.2.1 Khái niệm năng lực, năng lực học sinh 15

1.2.2 Khái niệm đánh giá năng lực 16

1.2.3 Đặc điểm năng lực 17

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.4 Các loại năng lực 17

1.2.5 Mục tiêu kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực 23

1.2.6 Phân biệt đánh giá năng lực với đánh giá chuẩn kiến thức kĩ năng 23

1.3 Chương trình và sách giáo khoa môn Địa lí 11 trung học phổ thông 29

1.3.1 Mục tiêu chương trình Địa lí 11 trung học phổ thông 29

1.3.2 Đặc điểm cấu trúc và nội dung chương trình Địa lí 11 trung học phổ thông 30

1.3.3 Đặc điểm sách giáo khoa Địa lí 11 trung học phổ thông 31

1.4 Đặc điểm tâm sinh lí học sinh lớp 11 trung học phổ thông 33

1.4.1 Đặc điểm tâm lí học sinh 33

1.4.2 Đặc điểm về hành động và phát triển trí tuệ ở học sinh lớp 11 34

1.5 Thực trạng kiểm tra, đánh giá trong môn Địa lí 11 trung học phổ thông hiện nay 35

Chương 2 KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 38

2.1 Mục tiêu và nguyên tắc của biên soạn câu hỏi, đề kiểm tra trong dạy học Địa lí 11 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực 38

2.1.1 Mục tiêu của biên soạn câu hỏi, đề kiểm tra trong dạy học Địa lí 11 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực 38

2.1.2 Nguyên tắc của biên soạn câu hỏi, đề kiểm tra trong dạy học Địa lí 11 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực 39

2.2 Yêu cầu và tiêu chí biên soạn câu hỏi, đề kiểm tra trong dạy học Địa lí 11 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh 41

2.2.1 Tiêu chuẩn hóa kiến thức, năng lực 41

2.2.2 Yêu cầu đối với việc lựa chọn chuẩn để đánh giá 45

2.2.3 Yêu cầu đối với việc biên soạn câu hỏi để đo đúng mức độ cần đạt của chuẩn 46

2.2.4 Yêu cầu, tiêu chí đối với một đề kiểm tra 47

2.2.5 Quy trình chung về xây dựng câu hỏi, bài tập kiểm tra, đánh giá học sinh theo định hướng năng lực trong dạy học Địa lí 11 trung học phổ thông 49

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.3 Thiết kế về câu hỏi, đề kiểm tra trong dạy học Địa lí 11 trung học phổ

thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh 51

2.3.1 Các bước tiến hành xây dựng đề kiểm tra, đánh giá trong dạy học địa lí 11 trung học phổ thông 51

2.3.2 Thiết kế minh họa đề kiểm tra 54

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Mục tiêu, nguyên tắc, phương pháp thực nghiệm 77

3.1.1 Mục tiêu thực nghiệm 77

3.1.2 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm 77

3.1.3 Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm 77

3.1.4 Phương pháp thực nghiệm 78

3.2 Tổ chức thực nghiệm 79

3.3 Kết quả và đánh giá thực nghiệm 79

3.3.1 Về mặt định lượng 79

3.3.2 Nhận xét về định tính 83

KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 85

1 Kết quả đạt được 85

2 Hạn chế 85

3 Kiến nghị 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC VIẾT TẮT

CT : Chương trình

ĐC : Đối chứng

ĐG : Đánh giá

ĐGLH : Đánh giá lớp học

ĐGQT : Đánh giá qúa trình

GD&ĐT : Giáo dục và đào tạo

GV : Giáo viên

HS : Học sinh

KT : Kiểm tra

KTXH : Kinh tế - xã hội

OECD : Organisation for Economic Co-operation and Development SGK : Sách giáo khoa

TN : Thực nghiệm

THCS : Trung học cơ sở

THPT : Trung học phố thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH SÁCH BẢNG BIỂU

Trang

Bảng 1.1 Bảng mô tả các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí 18

Bảng 1.2 Bảng về một số tiêu chí phân biệt đánh giá năng lực với đánh giá chuẩn kiến thức kĩ năng 24

Bảng 1.3 Bảng các mức độ về quá trình nhận thức và bậc trình độ nhận thức 28

Bảng 1.4 Nhận thức của giáo viên về việc đổi mới KT, ĐG trong môn Địa lí 11 35 Bảng 1.5 Mức độ đổi mới kiểm tra, đánh giá trong môn Địa lí 11 36

Bảng 2.1 Tiêu chí hóa từng mức độ của các mục tiêu nhận thức 42

Bảng 2.2 Xây dựng ma trận đề kiểm tra 15 phút hình thức tự luận 55

Bảng 2.3 Xây dựng hướng dẫn chấm và biểu điểm đề kiểm tra 15 phút 55

hình thức tự luận 55

Bảng 2.4 Xây dựng ma trận đề kiểm tra 15 phút hình thức trắc nghiệm 57

Bảng 2.5 Xây dựng ma trận đề kiểm tra 1 tiết 59

Bảng 2.6 Đáp án đề kiểm tra 1 tiết 66

Bảng 2.7 Xây dựng ma trận đề kiểm tra học kì 69

Bảng 3.1 Những thông tin chung về lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 78

Bảng 3.2 Phân loại điểm qua các lần kiểm tra trong thực nghiệm 80

Bảng 3.3 Phân phối tần suất và tần suất lũy tích tổng hợp 80

Bảng 3.4 Tổng hợp tham số 81

Bảng 3.5 Phân loại trình độ học sinh qua các lần kiểm tra 82

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH SÁCH HÌNH

Trang

Hình 1.1 Sơ đồ các hình thức kiểm tra, đánh giá theo định hướng năng lực của học sinh 20 Hình 2.1 Quy trình xây dựng bộ câu hỏi KT ĐG theo định hướng tiếp cận năng lực người học 49 Hình 3.1 Phân bố điểm qua các lần kiểm tra của hai nhóm thực nghiệm 80

và đối chứng 80 Hình 3.2 Đường tần suất các điểm của lớp thực nghiệm và đối chứng 81 Hình 3.3 So sánh kết quả kiểm tra của 2 nhóm thực nghiệm và đối chứng 81 Hình 3.4 Biểu đồ so sánh kết quả phân loại trình độ của học sinh qua các lần kiểm tra 82

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Kiểm tra (KT), đánh giá (ĐG) chất lượng học tập là một khâu quan trọng trong quá trình dạy học ở nhà trường phổ thông, giúp ĐG năng lực người học và điều chỉnh phương pháp dạy học

Việc đổi mới KT, ĐG được thể hiện trong quan điểm và đường lối chỉ đạo của Nhà nước về đổi mới giáo dục nói chung và giáo dục Trung học phổ thông (THPT) nói riêng Điều này được thể hiện rất rõ trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương khóa XII về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Nghị quyết đã nêu rõ: “Xác định đúng mục tiêu KT, ĐG phù hợp với đối tượng và yêu cầu; xây dựng nội dung và hình thức KT, thi, ĐG theo chuẩn năng lực; ĐG được

sự tiến bộ của người học; đổi mới việc ra đề thi, phương pháp xử lý kết quả và sử dụng kết quả Cần làm rõ KT, ĐG không chỉ tập trung vào việc xem học sinh (HS) học cái gì mà quan trọng hơn là KT HS đó học như thế nào, có biết vận dụng kiến thức hay không Định hướng này buộc đề thi không thể chỉ KT trí nhớ

mà phải yêu cầu vận dụng, thực hành, KT năng lực sáng tạo… Cần kết hợp kết quả của ĐG thường xuyên với kết quả ĐG cuối cùng Học đến đâu KT, ĐG đến

đó, với các kỳ thi quan trọng, đề bài sẽ yêu cầu vận dụng tổng hợp kiến thức và

kỹ năng của nhiều lĩnh vực/môn học để giải quyết một vấn đề chung, liên quan nhiều đến thực tiễn” Qua Nghị quyết Hội nghị Trung ương khóa XII có thể thấy được rằng vai trò quan trọng của hoạt động KT, ĐG trong nhà trường phổ thông, bởi đây là một mắt xích trọng yếu, một khâu cần “đột phá” của đổi mới giáo dục

và đào tạo Cần đổi mới KT, ĐG một cách mạnh mẽ, nhằm bảo đảm độ tin cậy, chính xác, tính khách quan, trung thực về kết quả học tập của HS; làm cơ sở cho việc điều chỉnh cách dạy, cách học

Hiện nay, việc KT, ĐG chất lượng học tập các môn học nói chung và môn Địa lí nói riêng ở bậc THPT chưa KT được năng lực người học và chưa góp phần điều chỉnh, đổi mới phương pháp dạy học Các đề KT thường xuyên, đề KT cuối học kỳ, đề KT cuối năm học và đề thi tốt nghiệp hầu như được ra theo dạng “đề đóng”, tính tích hợp chưa cao Các câu hỏi chủ yếu ĐG HS ở 2 mức nhận biết và

Demo Version - Select.Pdf SDK

thông hiểu Để làm bài, HS thường phải ghi nhớ máy móc nội dung bài học Nhiều HS phổ thông còn thụ động trong việc học tập, khả năng sáng tạo và năng lực vận dụng tri thức khoa học nói chung và Địa lí nói riêng đã học để giải quyết các tình huống thực tiễn cuộc sống còn kém

Trước yêu cầu đổi mới KT, ĐG trong môn Địa lí ở bậc THPT và những

bất cập trong KT ĐG hiện nay, tôi chọn đề tài “Phương pháp kiểm tra, đánh

giá trong dạy học Địa lí lớp 11 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh” nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học là một

việc làm rất cần thiết

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Nghiên cứu được các phương pháp, hình thức đổi mới kiểm tra, đánh giá trong dạy học Địa lí lớp 11 theo định hướng phát triển năng lực học sinh nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí lớp 11 THPT

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về các hình thức kiểm tra, đánh giá học sinh theo định hướng phát triển năng lực trong dạy học Địa lí 11 THPT

- Khảo sát thực trạng kiểm tra, đánh giá học sinh theo định hướng phát triển năng lực trong dạy học Địa lí ở THPT

- Xây dựng và sử dụng các hình thức kiểm tra, đánh giá học sinh theo định hướng phát triển năng lực trong dạy học Địa lí 11 THPT

- Thực nghiệm (TN) sư phạm ở trường phổ thông Rút ra những kết luận

và đề xuất liên quan đến đề tài

4 GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Các hình thức kiểm tra, đánh giá

- Định hướng phát triển năng lực

- Giáo viên Địa lí, học sinh lớp 11 THPT

4.2 Phạm vi nghiên cứu

* Phạm vi về nội dung:

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Địa lí lớp 11

* Phạm vi không gian:

- Một số trường Trung học phổ thông ở Tỉnh Thừa Thiên Huế

* Phạm vi về thời gian: Đề tài thực hiện từ tháng 12/2016 đến tháng 9/2017

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

5.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí thuyết

5.1.1 Phương pháp sưu tầm tài liệu

Thu thập các nguồn tài liệu liên quan để xây dựng cơ sở lí luận của đề tài

5.1.2 Phương pháp phân tích tài liệu

Tiến hành xem xét, xác định và lựa chọn tư liệu, thông tin liên quan đến

đề tài, được biên soạn, đăng tải từ các nguồn đáng tin cậy

5.1.3 Phương pháp tổng hợp tài liệu

Phân loại, hệ thống các nguồn tài liệu liên quan đến các phần, mục của đề tài làm cho cơ sở tóm tắt khoa học, sau khi đã được phân tích

5.1.4 Phương pháp thống kê toán học

Xử lí các số liệu, định lượng giá trị nguồn thông tin thu được, qua khảo sát thực tiễn khác một cách chính xác, khách quan

5.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

5.2.1 Phương pháp quan sát

Quan sát các hoạt động của thầy - trò, trò - trò, các biểu hiện tâm lí, kỹ năng làm việc của HS với phương tiện, tài liệu học tập trong các tiết học

5.2.2 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Tiến hành tổng hợp, phân tích, đánh giá các kinh nghiệm của bản thân, đồng nghiệp trong quá trình dạy học Địa lí lớp 11 Trung học phổ thông

5.2.3 Phương pháp phiếu điều tra bằng câu hỏi

Tiến hành khảo sát, điều tra về chất lượng, hiệu quả dạy học trước và sau khi tiến hành nghiên cứu, TN đề tài ở địa bàn nghiên cứu

5.2.4 Phương pháp phỏng vấn

Trao đổi trực tiếp, tiếp nhận được nguồn thông tin phản hồi từ chủ thể dạy học, chủ thể học, quản lí nhà trường về các vấn đề liên quan đến cơ sở thực tiễn,

Demo Version - Select.Pdf SDK

5.2.5 Phương pháp thực nghiệm giáo dục

Tiến hành hoạt động dạy học một số bài Địa lí 11, một số hoạt động khác khi TN các phương pháp dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

6 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU

Trong những năm gần đây, nhiều nhà nghiên cứu giáo dục đã quan tâm đến vấn đề đổi mới, sử dụng các hình thức KT, ĐG trong môn Địa lí nhằm phát huy khả năng, năng lực cho học như:

- Nguyễn Minh Tuệ, Nguyễn Đức Vũ, Trần Thị Tuyết Mai, “Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm và bài tập tự luận Địa lí lớp 10” bao gồm hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan và câu hỏi tự luận cho các bài Địa lí 10, dùng cho HS tự học

- Phạm Thị Sen, Nguyễn Việt Hùng, “Câu hỏi và bài tập chọn lọc bám sát chuẩn kiến thức, kĩ năng” Xây dựng câu hỏi và bài tập cho nhiều khâu của quá trình dạy học, dùng để thực hiện cho nhiều phương pháp dạy học khác nhau như

vẽ biểu đồ, điền bảng trống…

- Tác giả Phạm Quang Tiến với bài: “Hướng dẫn GV một vài kĩ thuật đặt câu hỏi phát triển tư duy HS” (Tạp chí dạy và học ngày nay số tháng 2/2008)

Theo các tác giả Nguyễn Hải Châu, Phạm Thị Sen, Nguyễn Đức Vũ, Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục THPT môn Địa lí, NXB Giáo dục

2007 Đây là tài liệu trang bị cho người học những hiểu biết cơ bản về chương trình (CT) giáo dục phổ thông môn Địa lí, Chuẩn kiến thức và kỹ năng môn Địa

lí THPT, hướng dẫn về việc đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo thích hợp và đúng chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo

- Tài liệu tập huấn: “Dạy học và kiểm tra, ĐG kết quả học tập theo định hướng năng lực HS môn Địa lí cấp THPT năm 2014” của Vụ giáo dục trung học Tài liệu trên đã chỉ rõ CT giáo dục định hướng năng lực cũng như đưa ra các phướng pháp dạy học và KT, ĐG theo định hướng năng lực trong môn Địa lí Đặc biệt trong tài liệu đã đưa ra phần lí luận chung về định hướng xây dựng câu hỏi, bài tập KT, ĐG năng lực HS

- Tài liệu tập huấn: “Xây dựng các chủ đề dạy học và KT ĐG theo định

Demo Version - Select.Pdf SDK