Tiềm năng du lịch văn hoá hà nội

Trong đó, Điều 4 của Luật Di sản văn hóa cũng ghi rõ: Di sản văn hoá phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hoá liên quan; có giá tr

Bé gi¸o dôc vμ ®μo t¹o bé v¨n ho¸ thÓ thao vμ du lÞch

Tr−êng §¹i häc v¨n ho¸ Hμ Néi

" #

TRẦN THỊ MINH HUỆ

TiÒm n¨ng du lÞch v¨n ho¸ hμ néi

LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HOÁ HỌC

Hà Nội - 2011

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HÀ NỘI VÀ DI SẢN VĂN HOÁ HÀ NỘI 9 1.1 Một số khái niệm liên quan 9

1.1.1 Văn hoá và di sản văn hoá 9

1.1.2 Du lịch văn hoá 11

1.2 Điều kiện tự nhiên và dân cư thành phố Hà Nội 13

1.2.1 Vị trí địa lý và đặc điểm địa hình 13

1.2.2 Đặc điểm khí hậu 14

1.2.3 Chế độ thủy văn 15

1.2.4 Đặc điểm dân cư 16

1.3 Các vấn đề kinh tế - xã hội 17

1.3.1 Tình hình sản xuất kinh tế 17

1.3.2 Các vấn đề xã hội 20

1.4 Tổng quan về lịch sử và di sản văn hoá Hà Nội 22

1.4.1 Truyền thống lịch sử 22

1.4.2 Di sản văn hoá Hà Nội 27

Tiểu kết chương 1 34

CHƯƠNG 2 GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA HÀ NỘI VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH 35

2.1 Các giá trị văn hóa vật thể 35

2.1.1 Di tích khảo cổ 35

2.1.2 Các di tích cách mạng kháng chiến 41

2.1.3 Di tích kiến trúc nghệ thuật 44

2.2 Các giá trị văn hóa phi vật thể 56

2.3.1 Lễ hội truyền thống 58

2.3.2 Nghề thủ công truyền thống 60

2.3.3 Nghệ thuật truyền thống 62

2.3.4 Văn hóa ẩm thực 67

2.3 Hệ thống các bảo tàng tại Hà Nội 71

Tiểu kết chương 2 75

CHƯƠNG 3 BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA NHẰM PHÁT TRIỂN DU LỊCH HÀ NỘI 76

3.1 Thực trạng bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa tại Hà Nội 76

3.2 Một số giải pháp bảo tồn giá trị các di sản văn hóa 81

3.3 Phát huy giá trị các di sản văn hóa tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển du lịch Hà Nội 84

3.3.1 Thực trạng du lịch thành phố Hà Nội 84

3.3.2 Định hướng quản lý và tổ chức khai thác tiềm năng du lịch Hà Nội 90 3.3.3 Những giải pháp cơ bản để phát triển du lịch văn hóa Hà Nội 92

Tiểu kết chương 3 103

KẾT LUẬN 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100 PHỤ LỤC

hề thay đổi Vị trí trung tâm văn hóa ấy có được là nhờ một bề dày truyền thống văn hóa với rất nhiều loại hình di sản văn hóa

Hà Nội là mảnh đất lịch sử với các di tích, các danh lam thắng cảnh, các đền thờ, chùa tháp Hà Nội là mảnh đất với những phường nghề, làng nghề thủ công truyền thống Hà Nội còn là nơi nổi tiếng với vốn văn hóa tinh thần, với những con người thanh lịch hào hoa, với những món ăn được chế biến khéo léo,

ai đã một lần thưởng thức sẽ khó quên Không địa phương nào trên đất nước Việt Nam có nhiều di sản văn hóa thế giới được tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) công nhận như Hà Nội Những di sản

ấy phải kể đến như: khu di tích Hoàng thành Thăng Long, hát ca trù, Văn bia Tiến sĩ tại Văn miếu Quốc Tử Giám, lễ hội đền Gióng Tất cả những di sản văn hóa của Hà Nội có những giá trị vô cùng lớn và có thể phát huy khai thác phục

vụ công cuộc xây dựng đất nước trong đó có việc phát triển du lịch

Du lịch trước hết là một hoạt động văn hóa nhằm thỏa mãn các nhu cầu

về nghỉ ngơi, giải trí, nghiên cứu học tập của con người Du lịch còn là một ngành kinh tế quan trọng đưa lại một nguồn thu lớn đóng góp vào nền kinh tế

quốc dân Tuy nhiên, với một hệ thống di sản văn hóa lớn như hiện nay, ngành du lịch văn hóa ở Hà Nội chưa khai thác hết các giá trị vốn có của các

di sản văn hóa ấy Hầu như ngành du lịch chỉ tập trung khai thác tại một số điểm du lịch gắn với các di tích văn hóa nổi tiếng tiêu biểu, còn khá nhiều di tích nổi tiếng vẫn chưa được biết đến Ngay tại các di tích lớn, việc khai thác

du lịch vẫn chưa được đầy đủ Với các di sản văn hóa phi vật thể hầu như còn

ở dạng tiềm năng Có thể nói, di sản văn hóa ở Hà Nội cần phải được nghiên cứu một cách có hệ thống kỹ lưỡng hơn mới phục vụ hết cho ngành du lịch

Chính từ thực tế trên, tôi lựa chọn đề tài: “Tiềm năng du lịch văn hóa Hà

Nội” làm đề tài tốt nghiệp chương trình đào tạo cao học văn hóa học của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước, Hà Nội trở thành một địa danh quen thuộc với mọi người Các lĩnh vực đời sống xã hội, các ngành kinh tế của Hà Nội đều được nghiên cứu tìm hiểu kỹ lưỡng trong nhiều tài liệu Truyền thống văn hóa Hà Nội không nằm ngoài tình hình đó

Liên quan đến đề tài có thể phân loại các tài liệu thành hai nhóm sau: 1- Nhóm tài liệu ghi chép về văn hóa Hà Nội: Ngay từ thời phong kiến

đã có nhiều ghi chép về văn hóa Thăng Long - Hà Nội Những ghi chép ấy

nằm trong các bộ Quốc sử, các bộ Địa chí lớn như Đại Nam nhất thống chí

cho đến những sách Huyện chí, Xã chí Tại các tài liệu này đều có những ghi chép bước đầu về những danh lam thắng cảnh của Hà Nội Cũng có những tài

liệu là công trình chuyên viết về các di tích như: Thăng Long cổ tích khảo tịch hội đồ Phạm Đình Hổ trong Vũ Trung tùy bút cũng có những ghi chép cả về

phong tục tập quán, ứng xử của người Hà Nội

Thời kỳ sau này, bên cạnh những ghi chép về các di tích, lễ hội, nghề nghiệp có rất nhiều những ghi chép về những di sản văn hóa phi vật thể khác như: âm nhạc, ẩm thực Chỉ riêng về món phở đã có những ghi chép đặc sắc của các nhà văn: Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng Những năm gần đây,

công tác quản lý nghiên cứu văn hóa Hà Nội được đặc biệt chú ý nên có rất nhiều tài liệu về văn hóa Hà Nội, trên sách, báo, truyền hình, truyền thanh Năm 2010, nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, Nhà xuất bản

Hà Nội ấn hành một bộ sách về Hà Nội, trong đó mỗi tập sách giới thiệu về một giá trị của văn hóa Hà Nội Những học giả có nhiều đóng góp cho việc nghiên cứu văn hóa Hà Nội, phải kể đến như: Hoàng Đạo Thúy, Vũ Tuấn Sán, Trần Quốc Vượng và đặc biệt là Nguyễn Vinh Phúc

Có thể nhận xét chung về những tài liệu ghi chép về văn hóa Hà Nội là

đa dạng và lâu đời Nhiều tài liệu mang tính tổng hợp, lại có tài liệu mang tính nghiên cứu riêng biệt Có tài liệu ghi về văn hóa vật thể lại có tài liệu viết về các giá trị phi vật thể Có tài liệu là những công trình của Nhà nước lại có những tài liệu là những ghi chép cá nhân Có tài liệu là những ghi chép tổng quan lại có tài liệu mang tính đặc tả Tuy nhiên các ghi chép kể trên chỉ là những ghi chép khảo tả văn hóa, đề xuất các giải pháp bảo quản, phát huy giá trị Một số tài liệu lại là những tùy bút, tản văn của những nghệ sĩ Các tài liệu

kể trên không hướng đến mục đích định hướng phát triển du lịch

2 - Nhóm tài liệu viết về du lịch trong những năm gần đây đã có được sự tham gia nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước Đáng chú ý có

dự án VIE/89/003 “Kế hoạch chỉ đạo phát triển du lịch Việt Nam thời kỳ 1995 - 2005” do WTO, UNDP và Viện NCPT Du lịch tiến hành (1991) Đề tài cấp Bộ (Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch) “Tổ chức lãnh thổ du lịch Việt Nam” do PTS Vũ Tuấn Cảnh chủ trì (1991) Đề tài nhánh “Đánh giá hiện trạng và định hướng phát triển du lịch vùng đồng bằng Sông Hồng đến năm 2010” do PGS.TS

Vũ Tuấn Cảnh và PTS Đặng Duy Lợi chủ trì thuộc dự án VIE/89/034 “Quy hoạch tổng thể vùng Đồng bằng sông Hồng” (1994) của Bộ KHCN và MT Đề

án “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Hà Nội thời kỳ 1997 - 2010” của sở

Du lịch Hà Nội (1997) Đề án “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Hà Nội và phụ cận thời kỳ 2000 - 2020” của Viện NCPT Du lịch (2001)

Ngoài ra còn có một số sách, bài báo mang nội dung hướng dẫn du lịch, luận văn cao học và khóa luận đại học có đề cập đến tiềm năng du lịch ở nước

ta và một số khu vực Song những công trình nêu trên đề cập đến một phạm vi khá rộng (cả nước, cả vùng đồng bằng sông Hồng ) hoặc đề cập tới toàn bộ tiềm năng du lịch nên không có điều kiện đi sâu phân tích kỹ các đặc điểm của tiềm năng du lịch văn hóa, các điểm du lịch để hình thành nên các tuyến

du lịch cụ thể, hợp lý và có hiệu quả nhất cho kinh doanh du lịch của Hà Nội

- Bước đầu xây dựng một số giải pháp có tính khả thi để vừa giữ gìn bảo tồn kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa, vừa mang lại hiệu quả kinh tế, bảo vệ cảnh quan môi trường tự nhiên

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn lấy những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể và cảnh quan sinh thái nhân văn của thành phố Hà Nội làm đối tượng khoa học để tiếp cận khai thác trong lĩnh vực hoạt động du lịch

5 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu cơ bản được áp dụng trong quá trình thực hiện luận văn này là:

- Phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh

và quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về phát triển văn hóa và du lịch Đây được xem là cơ sở phương pháp luận, lý luận trong việc nhìn nhận đề tài, xử lý nội dung và cấu trúc Luận văn

- Phương pháp Văn hóa học, Du lịch học: Các phương pháp này được

áp dụng trong việc tiếp cận và xử lý các đối tượng, hoạt động chuyên môn của văn hóa du lịch

- Phương pháp tổng hợp và phân tích thông tin: Đề tài nghiên cứu có sử dụng thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, đòi hỏi phải được phân tích một cách hệ thống và tổng hợp nhằm rút ra những nhận định, đánh giá xác đáng phù hợp với thực tiễn

- Phương pháp khảo sát điều tra thực địa nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, điểm du lịch, tuyến du lịch trong phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp liên ngành như: Bảo tàng học, Dân tộc học và kế thừa các nguồn tài liệu, những công trình nghiên cứu trước đây của các nhà khoa học, học giả khác

6 Đóng góp của luận văn

- Luận văn tập hợp, phân tích, đánh giá, hệ thống giá trị văn hóa của thành phố Hà Nội và tiềm năng du lịch văn hóa Hà Nội

- Luận văn đưa ra những giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy và khai thác tối ưu các giá trị văn hóa của thành phố Hà Nội để phục vụ sự nghiệp xây dựng kinh tế - xã hội nói chung và ngành du lịch Hà Nội nói riêng

7 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn

có kết cấu nội dung chính gồm 3 chương:

Chương 1 Tổng quan về Hà Nội và di sản văn hoá Hà Nội

Chương 2 Giá trị di sản văn hoá Hà Nội với phát triển du lịch

Chương 3 Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá nhằm phát triển

du lịch Hà Nội

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HÀ NỘI VÀ DI SẢN VĂN HOÁ HÀ NỘI

1.1 Một số khái niệm liên quan

1.1.1 Văn hoá và di sản văn hoá

Bác Hồ đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viêt, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá”.[36,431]

Ngày nay, văn hoá đã trở nên ngày càng có ý nghĩa trong đời sống và giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của xã hội, cả ở quy mô toàn cầu cũng như trong từng quốc gia Thập kỉ phát triển văn hoá thế giới (1988 - 1997) và Nghị quyết Hội nghị Trung ương V, Đảng Cộng Sản Việt Nam bàn

về văn hoá (1998) đã chứng tỏ điều đó Văn hóa là tổng thể các giá trị vật chất, tinh thần được hình thành trong quá trình lao động, sáng tạo của con người Những thành tựu của những hoạt động sáng tạo ấy bất kể là vật thể hay phi vật thể, hữu hình hay vô hình, qua sự sàng lọc thử thách của thời gian, đọng lại trở thành di sản văn hoá

Cho đến nay, có nhiều định nghĩa về di sản văn hoá, tuy nhiên ở luận văn này, chúng tôi coi định nghĩa về di sản văn hoá được quy định trong Điều

1 Luật Di sản văn hoá năm 2001 (được sửa đổi, bổ sung năm 2009)là định

nghĩa chính của Việt Nam, định nghĩa ấy như sau: “Di sản văn hoá bao gồm

di sản văn hoá phi vật thể và di sản văn hoá vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, được lưu truyền thừ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [33,32]

Trong đó, Điều 4 của Luật Di sản văn hóa cũng ghi rõ:

Di sản văn hoá phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng

hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hoá liên quan; có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng; không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác

Di sản văn hoá vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá,

khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia

- Di tích lịch sử - văn hoá là công trình xây dựng, địa điểm và các di

vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học

- Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự

kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sự, thẩm mỹ, khoa học

- Di vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa

học

- Cổ vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử,

văn hoá, khoa học, có từ một trăm năm tuổi trở lên

- Bảo vật quốc gia là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị đặc biệt

quý hiếm tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hoá, khoa học [33,32]

Có thể nói, di sản văn hoá là sự tồn tại hiện thực của văn hoá Nói bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc, cũng tức là phải giữ gìn và phát huy vốn di sản văn hoá của dân tộc Trong đó, bảo tồn di tích là những hoạt động nhằm đảm bảo sự tồn tại lâu dài, ổn định của di tích để sử dụng và phát huy giá trị của di tích đó Hay nói cách khác, bảo tồn di tích là tất cả những nỗ lực nhằm hiểu biết di sản văn hoá và lịch sử, cùng với những ý nghĩa của nó,

nhằm đảm bảo sự an toàn về vật chất của di tích và khi cần đến, đảm bảo việc giới thiệu, trưng bày và khôi phục [9,20]

Điều 4 Luật Di sản văn hoá cũng ghi rõ:

- Bảo quản di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia là hoạt động nhằm phòng ngừa và hạn chế những nguy

cơ làm hư hỏng mà không làm thay đổi những yếu tố nguyên gốc vốn có của

di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia

- Tu bổ di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh là hoạt động

nhằm tu sửa, gia cố, tôn tạo di tích lịch sử văn hoá, danh lam thắng cảnh

- Phục hồi di tích lịch sử văn hoá, danh lam thắng cảnh là hoạt động

nhằm phục dựng lại di tích lịch sử văn hoá, danh lam thắng cảnh đã bị huỷ hoại trên cơ sở các cứ liệu khoa học về di tích lịch sử văn hoá, danh lam thắng cảnh đó.[33,34]

Đối với việc bảo tồn các di sản văn hoá phi vật thể, Công ước về bảo vệ

di sản văn hoá phi vật thể của UNESCO cũng nêu rõ “đó là các biện pháp có mục tiêu đảm bảo khả năng tồn tại của di sản văn hoá phi vật thể, bao gồm việc nhận diện, tư liệu hoá, nghiên cứu, bảo tồn, bảo vệ, phát huy, củng cố, truyền dạy, đặc biệt là thông qua hình thức giáo dục chính thức hoặc không chính thức cũng như việc làm sống lại các phương diện khác nhau của loại hình di sản này”.[76]

1.1.2 Du lịch văn hoá

Trong những hoạt động văn hóa có hoạt động du lịch Du lịch trước hết

là một hoạt động văn hóa nhằm thỏa mãn nhu cầu nghỉ ngơi, hưởng thụ và sáng tạo Du lịch còn là một ngành hoạt động kinh tế nhằm tạo ra sản phẩm vật chất đóng góp vào thu nhập kinh tế quốc dân Là một ngành kinh tế, du lịch có những định hướng phát triển, khai thác các giá trị di sản văn hóa

Di sản văn hóa tồn tại qua một thời gian dài lịch sử đã và đang được khai thác để phục vụ du lịch Bên cạnh đó, ngành du ngành du lịch vẫn chưa khai thác hết các giá trị vốn có của văn hóa Vì vậy tiềm năng văn hóa để phục vụ cho du lịch là rất lớn Có thể hiểu tiềm năng du lịch văn hóa là tất cả những giá trị văn hóa để phục vụ cho du lịch còn chưa được khai thác hết Tiềm năng du lịch văn hóa ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh tế của hoạt động du lịch, đến việc hình thành các tuyến, điểm du lịch Tiềm năng du lịch bao gồm nhiều thành phần cấu thành như cảnh quan tự nhiên, môi trường văn hóa và đều nằm trong hệ thống tài nguyên du lịch

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch, chúng ta còn phải tìm hiểu một số khái niệm liên quan như văn hóa du lịch và du lịch văn hóa Khái niệm văn hóa du lịch không đồng dạng với các khái niệm văn hóa tộc người hay văn hóa vùng Khi gắn khái niệm văn hóa với các khái niệm tộc người, vùng… nghĩa là văn hóa để chỉ những giá trị để tạo nên đặc trưng tộc người hay đặc trưng vùng Bởi lẽ văn hóa ở đây được hiểu như sản phẩm được hình thành trong quá trình lao động sáng tạo của loài người Khái niệm văn hóa đi liền với các khái niệm doanh nhân, học đường… lại được hiểu như chuẩn mực quy định lên những hành vi ứng xử của con người trong lĩnh vực hay hoạt động ấy Văn hóa du lịch cũng đồng dạng như vậy Văn hóa du lịch

là những chuẩn mực để quy định những ứng xử, quan hệ của con người trong hoạt động du lịch bao gồm ứng xử của con người với tài nguyên du lịch, ứng

xử của người làm du lịch với người được phục vụ du lịch (khách du lịch)… Văn hóa du lịch đã tạo nên những chuẩn mực giá trị ngành du lịch

Khác với khái niệm văn hóa du lịch, khái niệm du lịch văn hóa lại thiên

về nghĩa chỉ sản phẩm Trong rất nhiều tài liệu viết về du lịch như “Quy hoạch du lịch” của G.Cazes, “Địa lý du lịch” của nhóm tác giả Nguyễn Minh Tuệ, Vũ Tuấn Cảnh, các luận án Tiến sĩ của Lê Đức Thắng, Phạm Văn Du …

và ngay cả luận văn thạc sĩ “Tiềm năng du lịch văn hóa huyện Đông Anh - Hà Nội” của tác giả Nguyễn Văn Thắng (năm 2003) có tham khảo các tài liệu của một số tác giả trong và ngoài nước khác đều không nêu định nghĩa du lịch văn hóa Tuy nhiên các tác giả trên đều có phân loại tài nguyên du lịch trong đó thống nhất cách gọi tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn Với cách phân loại như trên, các tác giả đã gián tiếp đưa ra cách hiểu du lịch có thể được phân theo loại hình

Theo Luật Du lịch năm 2005 đã ghi rõ: “Du lịch văn hóa là hình thức

du lịch dựa vào bản sắc văn hoá dân tộc với sự tham gia của cộng đồng nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống.”[34,5]

Trong thực tế ngành du lịch ngày nay có một số loại hình du lịch như:

du lịch tâm linh, du lịch sinh thái, du lịch mạo hiểm… Du lịch văn hóa cũng cần được hiểu như một loại hình du lịch Sở dĩ như vậy, bởi lẽ du lịch là một hoạt động văn hóa và du lịch tâm linh, du lịch sinh thái hay các loại hình du lịch khác đều là những hoạt động văn hóa và thỏa mãn nhu cầu tinh thần cho người du lịch Du lịch văn hóa là một khái niệm chỉ một loại hình du lịch để phân biệt với các loại hình du lịch khác Du lịch văn hóa là một loại hình du lịch trong đó đối tượng khai thác cơ bản là các di sản văn hóa

1.2 Điều kiện tự nhiên và dân cư thành phố Hà Nội

1.2.1 Vị trí địa lý và đặc điểm địa hình

Nằm ở vị trí gần trung tâm miền Bắc, chếch về phía Tây Bắc vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, Hà Nội có vị trí từ 20°53' đến 21°23' vĩ độ Bắc và 105°44' đến 106°02' kinh độ Đông, tiếp giáp với các tỉnh Thái Nguyên, Vĩnh Phúc ở phía Bắc; Hà Nam phía Nam; Bắc Giang, Bắc Ninh và Hưng Yên phía Đông; Hòa Bình cùng Phú Thọ phía Tây Sau đợt mở rộng địa giới hành chính vào tháng 8 năm 2008, thành phố có diện tích 3.324,92 km², nằm ở cả hai bên bờ sông Hồng, nhưng tập trung chủ yếu bên hữu ngạn.[58,52]

Địa hình Hà Nội thấp dần theo hướng từ Bắc xuống Nam và từ Tây sang Đông với độ cao trung bình từ 5 đến 20 mét so với mực nước biển Nhờ phù sa bồi đắp, ba phần tư diện tích tự nhiên của Hà Nội là đồng bằng, nằm ở hữu ngạn sông Đà, hai bên sông Hồng và chi lưu các con sông khác Phần diện tích đồi núi phần lớn thuộc các huyện Sóc Sơn, Ba Vì, Quốc Oai, Mỹ Đức, với các đỉnh như Ba Vì cao 1.281 m, Gia Dê 707 m, Chân Chim 462 m, Thanh Lanh 427 m, Thiên Trù 378 m Khu vực nội thành có một số gò đồi thấp, như gò Đống Đa, núi Nùng [58,60]

Hà Nội hiện có 29 đơn vị hành chính cấp huyện (gồm 10 quận, 18 huyện, 1 thị xã) và 577 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 401 xã, 154 phường và

22 thị trấn) Các quận nội thành gồm: Ba Đình, Cầu Giấy, Đống Đa, Hà Đông, Hai Bà Trưng, Hoàn Kiếm, Hoàng Mai, Long Biên, Tây Hồ, Thanh Xuân; một thị xã là Sơn Tây; mười tám huyện ngoại thành là: Ba Vì, Chương

Mỹ, Đan Phượng, Đông Anh, Gia Lâm, Hoài Đức, Mê Linh, Mỹ Đức, Phú Xuyên, Phúc Thọ, Quốc Oai, Thạch Thất, Thanh Oai, Thường Tín, Thanh Trì,

Từ Liêm, Ứng Hòa [58,61]

Với đặc điểm vị trí như trên, Hà Nội thuận lợi trong việc giao lưu với các khu vực lân cận trước hết là với bốn tiểu vùng văn hóa truyền thống của đồng bằng Bắc Bộ Địa bàn thành phố Hà Nội ngày nay cũng có sự góp mặt của các vùng văn hóa: vùng Ba Vì - Sơn Tây thuộc tiểu vùng văn hóa Sơn Tây Vùng Đông Anh - Gia Lâm thuộc tiểu vùng văn hóa Kinh Bắc Vùng Thường Tín - Ứng Hòa thuộc tiểu vùng văn hóa Sơn Nam Thượng

1.2.2 Đặc điểm khí hậu

Khí hậu Hà Nội tiêu biểu cho vùng Bắc Bộ với đặc điểm của khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm, mùa hè nóng, mưa nhiều và mùa đông lạnh, ít mưa Thuộc vùng nhiệt đới, thành phố quanh nǎm tiếp nhận lượng bức xạ mặt trời rất dồi dào và có nhiệt độ cao Và do tác động của biển, Hà Nội có độ ẩm và

lượng mưa khá lớn, trung bình 114 ngày mưa một năm Một đặc điểm rõ nét của khí hậu Hà Nội là sự thay đổi và khác biệt của hai mùa nóng, lạnh Mùa nóng kéo dài từ tháng 5 tới tháng 9, kèm theo mưa nhiều, nhiệt độ trung bình 28,1 °C Từ tháng 11 tới tháng 3 năm sau là khí hậu của mùa đông với nhiệt

độ trung bình 18,6 °C Cùng với hai thời kỳ chuyển tiếp vào tháng 4 và tháng

10, thành phố có đủ bốn mùa xuân, hạ, thu và đông [55,30]

Trong lịch sử, khí hậu Hà Nội cũng ghi nhận những biến đổi bất thường Vào tháng 5 năm 1926, nhiệt độ tại thành phố được ghi lại ở mức kỷ lục 42,8 °C Tháng 1 năm 1955, nhiệt độ xuống mức thấp nhất, 2,7 °C [55,30]

Khí hậu Hà Nội với bốn mùa điển hình thuận lợi cho việc phát triển các loại đặc sản nông nghiệp phục vụ cho du khách tham quan thưởng thức mỗi khi đến thăm thành phố Có thể kể đến những đặc sản như: cam Canh, bưởi Diễn Cùng với vị trí địa lý thuận lợi, khí hậu Hà Nội có nền nhiệt không quá nóng, cũng không quá lạnh đã tạo thuân lợi cho việc đón khách du lịch trong

cả năm

1.2.3 Chế độ thủy văn

Sông Hồng là con sông chính của thành phố, bắt đầu chảy vào Hà Nội

ở huyện Ba Vì và ra khỏi thành phố ở khu vực huyện Phú Xuyên tiếp giáp Hưng Yên Đoạn sông Hồng chảy qua Hà Nội dài 163 km Hà Nội còn có Sông Đà là ranh giới giữa Hà Nội với Phú Thọ, hợp lưu với dòng sông Hồng tại ngã ba Trung Hà ở phía Bắc huyện Ba Vì Ngoài ra, trên địa phận Hà Nội còn nhiều sông khác như sông Đáy, sông Đuống, sông Cầu, sông Cà Lồ, Các sông nhỏ chảy trong khu vực nội thành như sông Tô Lịch, sông Kim Ngưu, là những đường tiêu thoát nước thải của Hà Nội [76]

Hà Nội cũng là một thành phố đặc biệt nhiều đầm hồ, dấu vết còn lại của các dòng sông cổ Trong khu vực nội thành, hồ Tây có diện tích lớn nhất, khoảng 500 ha, đóng vai trò quan trọng trong khung cảnh đô thị Hồ Gươm

nằm ở trung tâm lịch sử của thành phố, khu vực sầm uất nhất, luôn giữ một vị trí đặc biệt đối với Hà Nội Trong khu vực nội thành có thể kể tới những hồ nổi tiếng khác như Trúc Bạch, Thiền Quang, Thủ Lệ Ngoài ra, còn nhiều đầm hồ lớn nằm trên địa phận Hà Nội như Kim Liên, Linh Đàm, Ngải Sơn - Đồng Mô, Suối Hai, Mèo Gù, Xuân Khanh, Tuy Lai, Quan Sơn, [76]

Do quá trình đô thị hóa mạnh mẽ từ năm 1990 đến nay, phần lớn các sông hồ Hà Nội đều rơi vào tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng Các sông mương nội và ngoại thành, ngoài vai trò tiêu thoát nước còn phải nhận thêm một phần rác thải của người dân và chất thải công nghiệp Những làng nghề thủ công cũng góp phần vào gây nên tình trạng ô nhiễm này

Các sông hồ ở Hà Nội đã góp phần tạo nên những không gian cảnh quan đẹp, phục vụ cho việc phát triển du lịch sinh thái, nghỉ ngơi, dưỡng sức

1.2.4 Đặc điểm dân cư

Có thể nhận thấy một phần rất lớn trong số những cư dân đang sống ở

Hà Nội hiện nay không sinh ra tại thành phố này Lịch sử của Hà Nội cũng đã ghi nhận dân cư của thành phố có những thay đổi, xáo trộn liên tục qua thời gian Ở những làng ngoại thành, ven đô cũ, nơi người dân sống chủ yếu nhờ nông nghiệp, thường không có sự thay đổi lớn Nhiều gia đình nơi đây vẫn giữ được gia phả từ những thế kỷ 15, 16 Nhưng trong nội thành, khu vực của các phường thương nghiệp và thủ công, dân cư xáo trộn rất nhiều Do tính chất của công việc, nhiều thương nhân và thợ thủ công ít khi trụ nhiều đời tại một điểm Gặp khó khăn trong kinh doanh, những thời điểm sa sút, họ tìm tới vùng đất khác Từ rất lâu, Hà Nội đã trở thành điểm đến của những người dân

tứ xứ trong đó còn có cả những cư dân ngoại quốc Những thay đổi về dân cư vẫn diễn ra liên tục và kéo dài cho tới ngày nay [76]

Giữ vị trí là thủ đô, trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước, người dân nơi khác đến sinh sống tại Hà Nội thường đem theo những tinh hoa

truyền thống địa phương Họ là những thợ lành nghề lên thủ đô lập nghiệp

Họ là những nghệ sĩ, trí thức lên sinh sống, học tập Sự góp mặt của dân cư trên mọi vùng miền đất nước đến sinh sống tại Hà Nội đã tạo nên tính đa dạng phong phú của văn hóa Hà Nội

Các thống kê trong lịch sử cho thấy dân số Hà Nội tăng nhanh trong nửa thế kỷ gần đây Trong suốt thập niên 1990, cùng việc các khu vực ngoại ô dần được đô thị hóa, dân số Hà Nội tăng đều đặn, đạt con số 2.672.122 người vào năm 1999 Sau đợt mở rộng địa giới gần đây nhất vào tháng 8 năm 2008, thành phố Hà Nội có 6,233 triệu dân Theo kết quả cuộc điều tra dân số ngày

1 tháng 4 năm 2009, dân số Hà Nội là 6.451.909 người, dân số năm 2010 là 6.913.161 người [76]

Mật độ dân số trung bình của Hà Nội là 1.979 người/km² Mật độ dân

số cao nhất là ở quận Đống Đa lên tới 35.341 người/km², trong khi đó, ở những huyện như ngoại thành như Sóc Sơn, Ba Vì, Mỹ Đức, mật độ dưới 1.000 người/km² Năm 2009, dân số thành thị là 2.632.087 chiếm 41,1%, và 3.816.750 cư dân nông thôn chiếm 58,1%.[76]

Về cơ cấu dân số, theo số liệu 1 tháng 4 năm 1999, cư dân Hà Nội chủ yếu là người Kinh, chiếm tỷ lệ 99,1% Các dân tộc khác như Dao, Mường, Tày chiếm 0,9% Năm 2009, người Kinh chiếm 98,73 % dân số, người Mường 0,76 % và người Tày chiếm 0,23 % [76]

1.3 Các vấn đề kinh tế - xã hội

1.3.1 Tình hình sản xuất kinh tế

Vị thế trung tâm kinh tế của Hà Nội đã được thiết lập từ rất lâu trong lịch sử Tên những con phố như Hàng Bạc, Hàng Đường, Hang Than đã minh chứng cho điều này Từ thế kỷ XX, với sự phát triển mạnh mẽ của Thành phố Hồ Chí Minh và khu vực Nam Bộ, Hà Nội chỉ còn giữ vị trí quan trọng thứ hai trong nền kinh tế Việt Nam

Từ đầu thập niên 1990, kinh tế Hà Nội phát triển mạnh mẽ Từ năm

1991 tới 1999, GDP bình quân đầu người của Hà Nội tăng gấp 2,07 so với trung bình của Việt Nam Theo số liệu năm 2010, GDP của Hà Nội chiếm 12,73% của cả quốc gia [76]

Giai đoạn phát triển của thập niên 1990 cũng cho thấy Hà Nội đã có những thay đổi về cơ cấu kinh tế Từ 1990 tới 2000, tỷ trọng ngành công nghiệp chiếm 38%, nông - lâm nghiệp và thủy sản còn 3,8% Tỷ trọng ngành dịch vụ chiếm 58,2% Ngành công nghiệp của Hà Nội vẫn tập trung vào 5 lĩnh vực chính là cơ - kim khí, điện - điện tử, dệt - may - giày, chế biến thực phẩm và công nghiệp vật liệu Bên cạnh đó, nhiều làng nghề truyền thống như gốm Bát Tràng, may ở Cổ Nhuế, đồ mỹ nghệ Vân Hà cũng dần phục hồi và phát triển Thành phố Hà Nội trước kia đã nổi tiếng với những làng nghề phong phú Theo thời gian, bộ mặt đô thị của khu phố cổ đã có nhiều thay đổi, nhưng những con phố nơi đây vẫn giữ nguyên những cái tên thuở trước và không ít trong số đó vẫn là nơi buôn bán, kinh doanh những mặt hàng truyền thống cũ Sau khi Hà Tây được sát nhập vào Hà Nội, thành phố còn có thêm nhiều làng nghề danh tiếng khác Theo con số cuối năm 2008, toàn Hà Nội có 1.264 làng nghề, là nơi tập trung làng nghề đông đúc bậc nhất Việt Nam [76]

Hà Nội là một trong những địa phương nhận được đầu tư trực tiếp từ nước ngoài nhiều nhất Thành phố cũng là địa điểm của 1.600 văn phòng đại diện nước ngoài, 14 khu công nghiệp cùng 1,6 vạn cơ sở sản xuất công nghiệp Nhưng đi đôi với sự phát triển kinh tế, những khu công nghiệp này đang khiến Hà Nội phải đối mặt với vấn đề ô nhiễm môi trường Bên cạnh những công ty nhà nước, các doanh nghiệp tư nhân cũng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Hà Nội Năm 2003, với gần 300.000 lao động, các doanh nghiệp tư nhân đã đóng góp 77% giá trị sản xuất công nghiệp của thành phố Tổng cộng, các doanh nghiệp tư nhân đã đóng góp 22% tổng đầu

tư xã hội, hơn 20% GDP, 22% ngân sách thành phố và 10% kim ngạch xuất khẩu của Hà Nội [76]

Với hơn 6 triệu dân, Hà Nội có 3,2 triệu người đang trong độ tuổi lao động Mặc dù vậy, thành phố vẫn thiếu lao động có trình độ chuyên môn cao,

cơ cấu và chất lượng nguồn lao động chưa dịch chuyển theo yêu cầu cơ cấu ngành kinh tế [76]

Nền kinh tế phát triển từng bước cải thiện đời sống vật chất qua đó tăng thêm nhu cầu cải thiện đời sống tinh thần như nghỉ ngơi, giải trí và đi thăm quan du lịch

Là thành phố thủ đô và có vị trí ở khu vực trung tâm của miền Bắc, bên cạnh con sông Hồng, giao thông từ Hà Nội đến các tỉnh khác của Việt Nam tương đối thuận tiện, bao gồm cả đường không, đường bộ, đường thủy và đường sắt Giao thông đường không, ngoài sân bay quốc tế Nội Bài cách trung tâm khoảng 35 km, thành phố còn có sân bay Gia Lâm ở quận Long Biên Từng là sân bay chính của Hà Nội những năm 1970, hiện sân bay Gia Lâm chỉ phục vụ cho các chuyến bay dịch vụ của trực thăng, gồm cả dịch vụ

du lịch Hà Nội là đầu mối giao thông của năm tuyến đường sắt trong nước và một tuyến liên vận sang Bắc Kinh, Trung Quốc, đi nhiều nước châu Âu Các bến xe Phía Nam, Gia Lâm, Lương Yên, Nước Ngầm, Mỹ Đình là nơi các xe chở khách liên tỉnh tỏa đi khắp quốc gia theo các quốc lộ 1A xuyên Bắc - Nam, quốc lộ 2 đi Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Tuyên Quang, Hà Giang, quốc lộ 3 đi Thái Nguyên, Cao Bằng, quốc lộ 5A đi Hải Phòng, Quảng Ninh, quốc lộ 6 đi Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu, quốc lộ 32 đi Phú Thọ Giao thông đường thủy, Hà Nội cũng là đầu mối giao thông quan trọng với bến Phà Đen đi Hưng Yên, Nam Định, Thái Bình, Việt Trì và bến Hàm Tử Quan đi Phả Lại [76] Trong nội đô, các con phố của Hà Nội thường xuyên ùn tắc do cơ sở hạ tầng đô thị thấp kém, lượng phương tiện tham gia giao thông quá lớn - đặc

biệt là xe máy - và ý thức chưa tốt của các cư dân thành phố Trong thập niên

2000, hệ thống xe buýt - loại hình phương tiện giao thông công cộng duy nhất

- của thành phố có phát triển mạnh, nhưng phần đông người dân vẫn sử dụng các phương tiện cá nhân, chủ yếu là xe máy.[76]

Theo quy hoạch giao thông Hà Nội được Chính phủ phê duyệt năm

2008, sẽ có Ba tuyến đường vành đai, 30 tuyến đường trục chính cùng nhiều tuyến phố sẽ được xây dựng mới hoặc cải tạo lại Với vị trí địa lý thuận lợi, kết hợp với mạng lưới giao thông vận tải đang ngày càng phát triển hoàn thiện, Hà Nội có lợi thế cho việc giao thương tới các vùng miền trong cả nước cũng như ngoài thế giới [76]

đỗ đạt cao trong các khoa thi Tới thời Pháp thuộc, với vị trí là thủ đô của Liên bang Đông Dương, Hà Nội là một trung tâm giáo dục của khu vực, nơi người Pháp đặt các trường dạy nghề và giáo dục bậc đại học, trong đó có Viện Đại học Đông Dương, Trường Y khoa Đông Dương là các trường mà sau này trở thành nền móng của giáo dục đại học ở Việt Nam

Hà Nội ngày nay vẫn là trung tâm giáo dục lớn nhất Việt Nam Năm

2009, Hà Nội có 677 trường tiểu học, 581 trường trung học cơ sở và 186 trường trung học phổ thông Là một trong hai trung tâm giáo dục đại học lớn nhất quốc gia, trên địa bàn Hà Nội có trên 50 trường đại học cùng nhiều cao đẳng, đạo tạo hầu hết các ngành nghề quan trọng Nhiều trường đại học ở đây

như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Y, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Học viện Kỹ thuật Quân sự, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội,Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội là những trường đào tạo đa ngành và chuyên ngành hàng đầu của Việt Nam [76]

Giáo dục ở Hà Nội phát triển góp phần đào tạo ra những chuyên gia hoạt động trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội Bên cạnh đó, gia đình cũng góp phần định hướng và hoàn thiện con người, bồi dưỡng truyền thống văn hóa người Hà Nội hào hoa, thanh lịch, mến khách tạo cho du khách có được cảm giác thoải mái, thân thiện khi tới thăm thành phố

* Thể thao

Với vai trò thủ đô, Hà Nội là nơi tập trung nhiều câu lạc bộ thể thao lớn cùng các công trình thể thao quan trọng của Việt Nam Những vận động viên của Hà Nội luôn đóng vai trò quan trọng trong đoàn thể thao Việt Nam tham

dự các kỳ thi đấu quốc tế Hà Nội còn dẫn đầu cả nước về tỷ lệ người thường xuyên tập luyện thể thao

Sau nhiều năm sử dụng Sân vận động Hàng Đẫy, được xây dựng năm

1958 nằm trong trung tâm thành phố làm nơi thi đấu chính, từ năm 2003, Hà Nội có thêm sân vận động Quốc gia Mỹ Đình nằm trong khu Liên hợp thể

thao quốc gia Một số trung tâm thể thao lớn khác của thành phố có thể kể tới như Nhà thi đấu Quần Ngựa, Trung tâm Huấn luyện thể thao Quốc gia I, Sân vận động Cột Cờ cùng hơn 20 điểm sân bãi, nhà tập khác Các công trình thể thao quan trọng này đủ điều kiện tổ chức các giải thi đấu thể thao tầm cỡ khu vực và quốc tế, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước Việt Nam và thủ đô

Hà Nội đối với du khách nước ngoài

1.4 Tổng quan về lịch sử và di sản văn hoá Hà Nội

1.4.1 Truyền thống lịch sử

Thành phố Hà Nội ngày nay có dân cư sinh sống từ rất lâu đời Những

di chỉ khảo cổ tại Cổ Loa cho thấy con người đã xuất hiện ở khu vực Hà Nội

từ cách đây 2 vạn năm, giai đoạn của nền văn hóa Sơn Vi Các hiện vật khảo

cổ giai đoạn tiếp theo, từ đầu thời đại đồ đồng đến đầu thời đại đồ sắt, minh chứng cho sự hiện diện của Hà Nội ở cả bốn thời đại văn hóa: Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn Thế kỷ 3 trước Công Nguyên, Thục Phán quyết định đóng đô ở Cổ Loa, nay là huyện Đông Anh, cách trung tâm Hà Nội khoảng 15 km ghi dấu Hà Nội lần đầu tiên trở thành một đô thị trung tâm

về chính trị và xã hội của cả nước Từ đây rất nhiều sự kiện lịch sử trọng đại

có tính chất quyết định vận mệnh đất nước đã diễn ra tại Hà Nội Các sự kiện

ấy đã làm tăng thêm giá trị lịch sử, văn hóa của mảnh đất thủ đô anh hùng Thất bại của Thục Phán đầu thế kỷ 2 trước Công Nguyên đã kết thúc giai đoạn độc lập của Âu Lạc, bắt đầu giai đoạn một ngàn năm bị các triều đại phong kiến Trung Hoa thống trị Suốt những năm Bắc thuộc, Hà Nội thuộc vè huyện Tống Bình, quận Giao Chỉ Năm 544, Lý Bí nổi dậy tự xưng hoàng đế, đặt quốc hiệu là Vạn Xuân, đóng đô ở Cổ Loa, nhưng nền độc lập này chỉ kéo dài tới năm 602 Năm 886, Cao Biền cho xây thành Đại La tại Hà Nội ngày

nay Thế kỷ 10, sau chiến thắng của Ngô Quyền trước quân Nam Hán, Cổ Loa một lần nữa trở thành kinh đô của nước Việt [29,15]

Năm 1010, Lý Thái Tổ lập ra triều Lý và quyết định dời đô về Đại La

và đặt tên kinh thành mới là Thăng Long Khu hoàng thành được xây dựng

gần hồ Tây với cung điện hoàng gia cùng các công trình chính trị Phần còn lại của đô thị là những khu dân cư, bao gồm các phường cả nông nghiệp, công nghiệp và thương nghiệp Ngay trong thế kỷ 10, nhiều công trình tôn giáo nhanh chóng được xây dựng, chùa Diên Hựu, chùa Báo Thiên, Văn Miếu, Quốc Tử Giám Chỉ sau một thế kỷ, Thăng Long trở thành trung tâm văn hóa, chính trị và kinh tế của cả quốc gia Khi đó Hà Nội được giới hạn bởi ba con sông: sông Hồng ở phía đông, sông Tô Lịch và sông Kim Ngưu ở các phía Tây, Nam và Bắc [58,45]

Nhà Trần nối bước nhà Lý quản lý Đại Việt, kinh thành Thăng Long tiếp tục được xây dựng thêm những cung điện mới Năm 1230, Thăng Long được chia thành 61 phường, kinh thành đông đúc hơn dù địa giới không thay đổi Nền kinh tế công thương nghiệp cũng sản sinh tầng lớp thị dân và Thăng Long còn là nơi quy tụ của nhiều học giả, trí thức Trong cuộc chiến tranh với nhà Nguyên, kinh thành Thăng Long ba lần bị chiếm giữ nhưng đều kết thúc trong chiến thắng của Đại Việt Cuối thế kỷ 14, Hồ Quý Ly thâu tóm quyền lực chuyển kinh đô về Thanh Hóa, Thăng Long được đổi thành Đông Đô Năm 1406, nhà Minh đưa quân xâm lược, Thăng Long bị chiếm đóng và đổi tên thành Đông Quan

Sau chiến thắng của khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Lợi thành lập nhà Lê, Thăng Long lấy lại vị thế kinh thành, thành phố được đổi là Đông Kinh Đến năm 1466, Đông Kinh được đổi là phủ Trung Đô Hoàng thành Thăng Long dưới thời nhà Lê tiếp tục được mở rộng Bên cạnh, khu vực dân cư được chia thành 2 huyện Vĩnh Xương và Quảng Đức, mỗi huyện có 18 phường Bên

cạnh hoàng thành của vua Lê, phủ Chúa Trịnh được xây dựng và là trung tâm quyền lực thực sự Nhờ nền kinh tế hàng hóa và sự phát triển của ngoại thương, đô thị Thăng Long bước vào thời kỳ phồn vinh, thu hút thêm nhiều

cư dân tới sinh sống Câu ca Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến nói lên sự

sầm uất giàu có của thành phố Thời kỳ này, những người phương Tây đến sinh sống và buôn bán ở Hà Nội đã gọi thành phố bằng cái tên không chính thức là Kẻ Chợ

Năm 1788, nhà Thanh đưa quân xâm lược Đại Việt Tại Phú Xuân, Nguyễn Huệ lên ngôi rồi đưa quân ra Bắc Sau chiến thắng ở trận Ngọc Hồi - Đống Đa, nhà Tây Sơn trị vì Đại Việt với kinh đô mới ở Huế, Thăng Long trở thành thủ phủ của Bắc Thành, tức Bắc Bộ ngày nay

Triều đại Tây Sơn sụp đổ sau một thời gian ngắn ngủi, Gia Long lên ngôi năm 1802 lấy kinh đô ở Phú Xuân, bắt đầu nhà Nguyễn Năm 1805, Gia Long cho phá tòa thành cũ của Thăng Long, xây dựng thành mới mà dấu vết còn lại tới ngày nay, bao bọc bởi các con đường Phan Đình Phùng, Hùng Vương, Trần Phú và Phùng Hưng Năm 1831, trong cuộc cải cách hành chính của Minh Mạng, toàn quốc được chia thành 29 tỉnh, Thăng Long thuộc tỉnh

Hà Nội gồm 4 phủ, 15 huyện, nằm giữa sông Hồng và Sông Đáy Cái tên Hà Nội với nghĩa là “thành phố trong sông” tồn tại cho đến ngày nay [58,47] Sau khi chiếm ba tỉnh Đông Nam Kỳ, quân đội Pháp dưới sự chỉ đạo của Francis Garnier tiến đến Hà Nội năm 1873 Mặc dù triều đình nhà Nguyễn chủ hòa, nhưng dân chúng Hà Nội vẫn tiếp tục chống lại người Pháp dưới sự chỉ huy của Nguyễn Tri Phương và Hoàng Diệu Năm 1884, Tự Đức

ký hòa ước công nhận sự bảo hộ của Pháp trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam, Hà Nội cũng bước vào thời kỳ thuộc địa

Ngày 19/07/1888, Tổng thống Pháp Sadi Carnot ký sắc lệnh thành lập thành phố Hà Nội Đến năm 1902, Hà Nội trở thành thủ phủ của toàn liên

bang Đông Dương Nhờ sự quy hoạch của người Pháp, thành phố dần có được bộ mặt mới Lũy thành thời Nguyễn dần bị triệt hạ, đến năm 1897 hầu như bị phá hủy hoàn toàn Vào năm 1921, toàn thành phố có khoảng 4.000 dân châu Âu và 100.000 dân bản địa [58,47]

Sự xuất hiện của tầng lớp tư sản Việt Nam khiến văn hóa Hà Nội cũng thay đổi Nền văn hóa phương Tây theo chân người Pháp du nhập vào Việt Nam kéo theo những xáo trộn trong xã hội Không còn là một kinh thành thời phong kiến, Hà Nội ít nhiều mang dáng dấp của một đô thị châu Âu Thành phố vẫn tiếp tục giữ vai trò trung tâm tri thức, nghệ thuật của cả quốc gia Ngày 02/09/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tuyên ngôn độc lập tại quảng trường Ba Đình, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với thủ

đô Hà Nội

Cuối năm 1945, quân đội Pháp quay lại Đông Dương Sau những thương lượng không thành, chiến tranh Pháp - Việt bùng nổ vào tháng 12/1946 và thành phố Hà Nội nằm trong vùng kiểm soát của người Pháp Năm 1954, chiến thắng Điện Biên Phủ giúp những người Việt Minh lấy lại miền Bắc Việt Nam, Hà Nội tiếp tục giữ vị trí thủ đô của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Vào thời điểm được tiếp quản, thành phố gồm 4 quận nội thành với

34 khu phố và 4 quận ngoại thành với 45 xã Năm 1958, bốn quận nội thành

bị xóa bỏ và thay bằng 12 khu phố Năm 1959, khu vực nội thành được chia lại thành 8 khu phố, Hà Nội cũng có thêm 4 huyện ngoại thành Tháng 04/1961, Quốc hội quyết định mở rộng địa giới Hà Nội, sát nhập thêm một số

xã của Hà Đông, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc và Hưng Yên Toàn thành phố có diện tích 584 km², dân số 91.000 người Ngày 31.5.1961, bốn khu phố nội thành Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Ba Đình, Đống Đa và 4 huyện ngoại thành Đông Anh, Gia Lâm, Thanh Trì, Từ Liêm được thành lập [58,55]

Khi cuộc Chiến tranh xâm lược Việt Nam của đế quốc Mỹ leo thang,

Hà Nội phải hứng chịu những cuộc tấn công trực tiếp từ Hoa Kỳ Riêng trong chiến dịch Linebacker II năm 1972, trong khoảng 2.200 người dân bị thiệt mạng ở miền Bắc, số nạn nhân ở Hà Nội được thống kê là 1.318 người Nhiều

cơ quan, trường học phải sơ tán tới các tỉnh lân cận [58,51]

Ngày 21/12/1978, Quốc hội Việt Nam phê chuẩn mở rộng địa giới Hà Nội, sáp nhập thêm 5 huyện Ba Vì, Thạch Thất, Phúc Thọ, Đan Phượng, Hoài Đức và thị xã Sơn Tây của tỉnh Hà Sơn Bình cùng hai huyện của tỉnh Vĩnh Phú

là Mê Linh, Sóc Sơn Trong khoảng thời gian từ 1977 tới 1984, Hà Nội cũng đưa 12.861 hộ, 21.587 nhân khẩu tới Lâm Đồng theo chính sách xây dựng kinh tế mới Năm 1991, ranh giới Hà Nội lại được điều chỉnh, trả lại 5 huyện và 1 thị xã

đã lấy của Hà Sơn Bình năm 1978 cho Hà Tây và Mê Linh được nhập vào Vĩnh Phúc Hà Nội còn lại 4 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành [58,55]

Sau thời kỳ bao cấp, từ cuối thập niên 1990, sự phát triển về kinh tế dẫn đến các khu vực ngoại ô Hà Nội nhanh chóng được đô thị hóa Những cao ốc mọc lên ở khu vực nội ô và các trung tâm công nghiệp cũng được xây dựng ở những huyện ngoại thành

Ngày 01/08/2008, Hà Nội được mở rộng địa giới với việc toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh của tỉnh Vĩnh Phúc và 4 xã thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình được nhập về Hà Nội với diện tích 3.324,92 km² và dân số 6.232.940 người Tháng 12.2008, quận Hà Đông được thành lập từ thành phố Hà Đông trước đây và thành phố Sơn Tây cũng được chuyển thành thị xã Sơn Tây [58,55]

Hà Nội đã được UNESCO trao danh hiệu "Thành phố vì hòa bình" vào tháng 06/1999 Năm 2000, Chủ tịch nước đã tặng thưởng thành phố Hà Nội danh hiệu “Thủ đô anh hùng”

1.4.2 Di sản văn hoá Hà Nội

Là thủ đô của cả nước, Hà Nội cũng là nơi tập trung những tinh hoa văn hóa Tồn tại trong một thời gian dài hàng ngàn năm lịch sử, Hà Nội là nơi

cư tụ những nhân vật lịch sử, những nghệ sĩ, danh nhân, những thợ lành nghề Những con người này đến từ mọi miền đất nước mang theo những phong tục tập quán địa phương Hà Nội trở thành nơi tập trung tiêu biểu cho tinh hoa văn hóa Việt Nam Những danh nhân lịch sử phần nhiều là người nơi khác, nhưng Hà Nội là nơi họ dựng nghiệp Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh

là ba danh nhân văn hóa thế giới của Việt Nam đều đã có những thời gian dài sinh sống tại Hà Nội Hà Nội ngày nay còn rất nhiều những di tích có ý nghĩa lưu niệm đối với các danh nhân văn hóa này

Thăng Long - Hà Nội cũng là nơi giao thoa tiếp nhận những thành tựu văn hóa văn minh lớn của nhân loại Hơn một nghìn năm Bắc thuộc đã để lại cho Hà Nội những dấu tích ảnh hưởng của nền văn minh Trung Hoa như các đền, miếu, hội quán… Gần 100 năm Pháp thuộc, nền văn minh phương Tây lại từng bước xuất hiện và phát triển tại Hà Nội Ngày nay, Hà Nội đang chuyển mình một cách nhanh chóng trong thời kỳ hội nhập quốc tế trước xu hướng toàn cầu hóa Văn hóa Hà Nội lại có cơ hội tiếp nhận những giá trị văn hóa văn minh thế giới đồng thời với việc quảng bá văn hóa truyền thống

Tồn tại và phát triển trong một thời gian dài, lại là nơi tập trung những tinh hoa văn hóa của đất nước, văn hóa Hà Nội luôn là tiêu biểu cho văn hóa Việt Nam Truyền thống văn hóa ấy được tạo dựng bởi công sức của nhiều thế hệ đi trước và tiếp tục được bồi đắp bởi các thế hệ sau này Truyền thống văn hóa ấy được đúc kết trong một hệ thống các di sản văn hóa Hệ thống di sản văn hoá Hà Nội bao gồm tổng thể các giá trị vật thể và phi vật thể, chúng

ta có thể thấy được sơ bộ như sau:

Hệ thống di sản văn hoá vật thể bao gồm: các di tích với nhiều loại hình như: các di chỉ khảo cổ (Khu khai quật Hoàng Thành, khu di tích Cổ

Loa ) những di chỉ này đã minh chứng cho sự tồn tại của cư dân Việt trên mảnh đất Thăng Long từ rất lâu đời, nó là dấu tích về sự tồn tại và phát triển một cách liên tục của văn hoá truyền thống Việt Nam trải qua hàng ngàn năm

lịch sử Các di tích lịch sử, cách mạng kháng chiến như: gò Đống Đa, Quảng

Trường Ba Đình, nhà số 48 Hàng Ngang lại là những dấu tích cho biết truyền thống đấu tranh oai hùng của nhân dân Hà Nội trong công cuộc dựng

nước và giữ nước Các di tích kiến trúc nghệ thuật như: Hệ thống các đình

làng, chùa thờ Phật, đền, miếu lại có giá trị về mặt thẩm mỹ cao Những di tích này phản ánh trình độ và tài năng về kiến trúc và mỹ thuật của người Việt Nam Nơi đây cũng gìn giữ rất nhiều di vật và cổ vật quý báu Hà Nội cũng tồn tại một hệ thống những di tích lưu niệm danh nhân như: các nhà thờ họ, các dấu tích liên quan đến những nhân vật lịch sử Theo thống kê chưa đầy đủ của Ban quản lý di tích danh thắng Hà Nội vào tháng 07/2005 (trước khi Hà Tây sát nhập vào Hà Nội) toàn thành phố có 1952 di tích lịch sử văn hoá, trong đó có 532 di tích được xếp hạng cấp quốc gia, 81 di tích được xếp hạng cấp thành phố Những di tích liên quan đến danh nhân văn hoá Hồ Chí Minh

là 217 địa điểm Đến tháng 08/2008 trên toàn thành phố Hà Nội (đã mở rộng)

có tổng cộng 806 di tích được xếp hạng cấp quốc gia [55,353]

Trước khi trở thành một trung tâm chính trị - vào thế kỷ 5 với triều đại nhà Tiền Lý - Hà Nội đã là một trung tâm của Phật giáo với các thiền phái danh tiếng Theo văn bia, từ giữa thế kỷ 6, chùa Trấn Quốc được xây dựng trên bãi Yên Hoa ngoài sông Hồng, tới 1615 do bãi sông bị lở, chùa mới dời

về địa điểm hiện nay Đến thế kỷ 11, với sự xuất hiện của kinh đô Thăng Long, khi Phật giáo trở thành quốc giáo, các chùa chiền, thiền viện, sư tăng mới phát triển thực sự mạnh mẽ Trong nhiều thế kỷ, Hà Nội tiếp tục xây

dựng các ngôi chùa, trong đó một số vẫn tồn tại tới ngày nay Có thể kể tới các ngôi chùa nổi tiếng như chùa Một Cột xây lần đầu năm 1049, chùa Láng từ thế kỷ 12, chùa Quán Sứ, chùa Kim Liên xuất hiện vào thế kỷ 17 Tuy vậy, hầu hết các ngôi chùa trong nội ô ngày nay đều được xây dựng lại vào thế kỷ 19 Những triều đại Lý,Trần, Lê để lại rất ít dấu tích

Vùng ngoại thành Hà Nội cũng có nhiều ngôi chùa nổi tiếng Thuộc

xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, một quần thể văn hóa - tôn giáo gồm hàng chục ngôi chùa thờ Phật, các ngôi đền thờ thần, các ngôi đình thờ tín ngưỡng nông nghiệp thường được gọi chung là Chùa Hương Từ lâu, di tích này đã trở thành một địa điểm du lịch quan trọng Cách trung tâm Hà Nội khoảng

20 km về phía Tây Nam, Chùa Thầy nằm trên địa phận của xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai Ngôi chùa, thường gắn liền với tên tuổi vị thiền sư Từ Đạo Hạnh, là một di sản kiến trúc, văn hóa, lịch sử giá trị Giống như Chùa Hương, lễ hội Chùa Thầy cũng được tổ chức vào mùa xuân, đầu tháng

3 hàng năm

Cùng với các ngôi chùa, Hà Nội còn có không ít đền thờ Đạo Lão, Đạo Khổng hay các thần bảo hộ như Thăng Long tứ trấn, Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Đền Ngọc Sơn Trong khu phố cổ còn nhiều ngôi đình vẫn được những người dân thường xuyên tới lui tới bày tỏ lòng thành kính Cơ Đốc giáo theo chân những người châu Âu vào Việt Nam, giúp Hà Nội có được Nhà thờ Lớn, Nhà thờ Cửa Bắc, Nhà thờ Hàm Long Các công trình tôn giáo ngày nay là một phần quan trọng của kiến trúc thành phố, nhưng không ít hiện phải nằm trong những khu dân cư đông đúc, thiếu không gian

Thời kỳ thuộc địa đã để lại Hà Nội rất nhiều các công trình kiến trúc lớn, hiện vẫn đóng vai trò quan trọng về công năng, như Nhà hát Lớn, Phủ Chủ tịch, Bắc Bộ phủ, trụ sở Bộ Ngoại giao, Bảo tàng Lịch sử, Khách sạn Sofitel Metropole Một số công trình bị phá bỏ để xây mới - như Tòa thị

chính được thay thế bằng trụ sở Ủy ban nhân dân thành phố - hoặc tu sửa nhưng không giữ được kiến trúc cũ - như ga Hàng Cỏ Thời kỳ tiếp theo, Hà Nội cũng có thêm các công trình mới Lăng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Hội trường Ba Đình, ghi đậm dấu ấn của giai đoạn này

Bên cạnh hệ thống các di tích lịch sử văn hoá, Hà Nội còn rất nhiều thắng cảnh góp phần tô điểm vào cảnh quan văn hoá của thủ đô như: các khu

du lịch chùa Hương, Ba Vì, Khoang Sanh

Cùng với các giá trị văn hoá vật thể, văn hoá Hà Nội còn một hệ thống văn hoá phi vật thể phong phú và đa dạng biểu hiện sinh động từ ngôn ngữ,

truyền thống ứng xử của người Hà Nội “Chẳng thơm cũng thể hoa Nhài, dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An” Văn hoá phi vật thể còn được biểu

hiện qua những giá trị văn hoá ẩm thực, qua những tài năng của người thợ thủ công ở những làng nghề và phố nghề truyền thống Văn hoá phi vật thể còn biểu hiện qua những nghệ thuật truyền thống Hà Nội là thủ đô, là trung tâm văn hoá của cả nước, Hà Nội là nơi hoạt động, trưởng thành của đông đảo văn nghệ sĩ, trí thức Những loại hình nghệ thuật truyền thống được tồn tại trên không gian rộng lớn từ những làng quê tới những phố phường đô thị thậm chí vào cả những gia đình quý tộc, cung vua phủ chúa Văn hoá phi vật thể còn một bộ phận quan trọng gắn liền với các di tích lịch sử văn hoá bởi lẽ tại những di tích này là nơi trình diễn loại hình văn hoá phi vật thể này đó là những lễ hội dân gian truyền thống Lễ hội truyền thống thể hiện những ước vọng của con người về một cuộc sống no đủ, thể hiện lòng thành kính biết ơn đối với những người đã có công với đất nước Lễ hội truyền thống cũng thể hiện một đời sống văn hoá tinh thần phong phú và đa dạng

Thăng Long - Hà Nội là một trong ba vùng tập trung nhiều hội lễ của miền Bắc Việt Nam, cùng với vùng đất tổ Phú Thọ và xứ Kinh Bắc Cũng như các vùng đất khác, những lễ hội truyền thống ở khu vực Hà Nội được tổ

chức nhiều nhất vào mùa xuân Phần nhiều các lễ hội tưởng nhớ những nhân vật lịch sử, truyền thuyết như Thánh Gióng, Hai Bà Trưng, Quang Trung, An Dương Vương Một vài lễ hội có tổ chức những trò chơi dân gian độc đáo như hội thổi cơm thi làng Thị Cấm, hội bơi cạn và bắt chạch làng Hồ, hội chạy cờ làng Đơ Thao, lễ hội thả diều truyền thống Bá Giang Một trong những hội lễ lớn nhất ở đồng bằng Bắc Bộ là lễ hội Thánh Gióng hay còn gọi

là hội làng Phù Đổng, xuất phát từ một câu truyện truyền thuyết về Thánh Gióng, một trong tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam Trong nội ô thành phố, vào ngày 5 Tết Nguyên Đán, lễ hội Quang Trung được tổ chức

ở gò Đống Đa, thuộc quận Đống Đa Địa điểm này từng là nơi diễn ra trận đánh giữa nhà Tây Sơn và quân Thanh vào đêm 4 rạng ngày 5 tháng giêng năm Kỷ Dậu, tức 1789 Ở xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, lễ hội chùa Hương tấp nập du khách từ giữa tháng 1 tới tận tháng 3 âm lịch, nhưng đông nhất vào khoảng từ ngày rằm tháng giêng đến 18 tháng 2 Với cảnh núi non, sông nước cùng quần thể di tích chùa Hương, lễ hội là điểm đến của các tăng

ni, phật tử, những người hành hương và khách du lịch

Thành phố Hà Nội trước kia đã nổi tiếng với những làng nghề phong phú, thể hiện qua câu thành ngữ quen thuộc "Hà Nội 36 phố phường" Theo thời gian, bộ mặt đô thị của khu phố cổ đã có nhiều thay đổi, nhưng những con phố nơi đây vẫn giữ nguyên những cái tên thuở trước và không ít trong số

đó vẫn là nơi buôn bán, kinh doanh những mặt hàng truyền thống cũ Sau khi Hà Tây được sát nhập vào Hà Nội, thành phố còn có thêm nhiều làng nghề danh tiếng khác Theo con số cuối năm 2008, toàn Hà Nội có 1.264 làng nghề, là nơi tập trung làng nghề đông đúc bậc nhất Việt Nam Một số phố

nghề, làng nghề tiêu biểu: Hàng Bạc trước đây là nơi tập trung những người

sinh sống bằng các nghề đúc bạc nén, kim hoàn và đổi tiền Những thợ kim hoàn của Hàng Bạc có kỹ thuật tinh xảo, xuất thân từ ba làng nghề làm đồ

vàng bạc nổi tiếng của miền Bắc Việt Nam: làng Châu Khê ở tỉnh Hưng Yên, làng Định Công ở huyện Thanh Trì và làng Đồng Sâm thuộc tỉnh Thái Bình;

Làng Bát Tràng nằm ở phía Nam thành phố, từ lâu đã nổi tiếng với sản

phẩm gốm mang tên chính ngôi làng này Làng xuất hiện vào thế kỷ 14 khi những người dân làm gốm từ làng Bồ Bát, Ninh Bình và làng Ninh Tràng, Thanh Hóa tụ họp về đây lập nên ngôi làng mới mang tên Bát Tràng;

Làng lụa Vạn Phúc, vốn thuộc thành phố Hà Đông trước đây Sản phẩm lụa

của làng từ rất lâu đã nổi tiếng với tên gọi lụa Hà Đông, từng được ca ngợi trong âm nhạc, thi ca và điện ảnh

Là trung tâm văn hóa của cả miền Bắc từ nhiều thế kỷ, tại Hà Nội có thể tìm thấy và thưởng thức những món ăn của nhiều vùng đất khác, nhưng ẩm thực thành phố cũng nó những nét riêng biệt: Cốm làng Vòng được những người dân của ngôi làng cùng tên thuộc quận Cầu Giấy làm đặc trưng bởi mùi thơm và màu sắc Món bánh cuốn Thanh Trì được ăn cùng với loại nước mắmpha theo công thức đặc biệt của người Thanh Trì, đậu phụ rán nóng, chả quế Một món ăn khác của Hà Nội, tuy xuất hiện chưa lâu nhưng đã nổi tiếng, là chả cá Lã Vọng Ngoài ra, còn có Phở Hà Nội, Nnà văn Thạch

Lam viết trong cuốn Hà Nội Ba Mươi Sáu Phố Phường: "Phở là một thứ quà đặc biệt của Hà Nội, không phải chỉ riêng Hà Nội mới có, nhưng chính là vì chỉ ở Hà Nội mới ngon" [31,10]

Bên cạnh hệ thống các di tích lịch sử văn hóa, hệ giá trị văn hóa tinh thần, Hà Nội ngày nay cũng có nhiều các công trình văn hóa lớn với các nhà hát, các công viên, các quảng trường và tượng đài Tại các khu vực ngoại thành là các khu du lịch Các công trình văn hóa này góp phần to lớn làm lên diện mạo đô thị Hà Nội đồng thời cũng là nơi vui chơi, giải trí của mọi tầng lớp nhân dân cũng như khách du lịch trong và ngoài nước

So với các tỉnh, thành phố khác của Việt Nam, Hà Nội là một thành phố có tiềm năng để phát triển du lịch Trong nội ô, cùng với các công trình kiến trúc, Hà Nội còn sở hữu một hệ thống bảo tàng đa dạng bậc nhất Việt Nam Thành phố cũng có nhiều lợi thế trong việc giới thiệu văn hóa Việt Nam với du khách nước ngoài thông qua các nhà hát sân khấu dân gian, các làng nghề truyền thống Mặc dù vậy, các thống kê cho thấy du lịch Hà Nội không phải là một thành phố du lịch hấp dẫn Với nhiều du khách quốc tế, thành phố chỉ là điểm chuyển tiếp trên hành trình khám phá Việt Nam của họ Hàng năm, bảo tàng Dân tộc học ở Hà Nội, một bảo tàng có tiếng trong khu vực, điểm đến được yêu thích trong các sách hướng dẫn du lịch nổi tiếng trong đó gần một nửa là người nước ngoài

Di sản văn hóa truyền thống của Hà Nội có giá trị quan trọng trong đời sống xã hội hiện nay Nó là tinh hoa hồn cốt của Hà Nội, là tiềm năng to lớn

để đưa vào khai thác phục vụ du lịch

Tiểu kết chương 1

Nằm ở vị trí trung tâm của đồng bằng Bắc Bộ, trục đường giao thông quan trọng đi mọi miền đất nước, thủ đô Hà Nội có vai trò trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa Hà Nội còn là nơi sinh sống, quy tụ nhiều nghệ sĩ, trí thức, thợ lành nghề Hà Nội cũng có một bề dày truyền thống lịch sử Hà Nội còn là nơi có hạ tầng cơ sở vật chất phát triển đủ đáp ứng nhiều mặt của cuộc sống xã hội So với các tỉnh thành phố khác của Việt Nam, Hà Nội là một thành phố có tiềm năng phát triển du lịch văn hoá Trong nội thành, cùng với các công trình kiến trúc, Hà Nội còn sở hữu một hệ thống các di sản văn hóa đa dạng bậc nhất Việt Nam Thành phố cũng có nhiều lợi thế trong việc giới thiệu văn hóa Việt Nam với du khách nước ngoài thông qua

vị trí trung tâm chính trị của cả nước và những thiết chế văn hóa như bảo tàng, nhà hát, nhà triển lãm

CHƯƠNG 2 GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA HÀ NỘI VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH

Theo Luật Di sản văn hóa hệ thống di tích lịch sử văn hóa được phân chia thành 4 loại hình là: di tích khảo cổ, di tích lịch sử, di tích kiến trúc nghệ thuật và danh lam thắng cảnh Khi nghiên cứu di sản văn hóa để phục vụ cho việc phát triển du lịch ở Hà Nội, chúng tôi nhận thấy trên thực tế tại một số di tích lại mang nhiều nội dung loại hình khác nhau Có thể thấy một số trường hợp như di tích Cổ Loa hay Hoàng thành Thăng Long vừa là những di tích lịch sử, vừa có giá trị kiến trúc nghệ thuật lại là những di chỉ khảo cổ quan trọng Khu danh thắng Hương Tích vừa là một thắng cảnh lại là một quần thể các công trình kiến trúc nghệ thuật… Bên cạnh đó một số giá trị văn hóa mặc

dù rất đặc trưng, tiêu biểu của Hà Nội nhưng không thể phục vụ cho việc phát triển du lịch, đặc biệt là những di sản văn hóa phi vật thể như một số phong tục tập quán mà chỉ có thể được nghiên cứu tìm hiểu theo hướng điền dã dân tộc học Trong các giá trị di sản văn hóa được giới thiệu, chúng tôi tập trung giới thiệu một số di tích ở các loại hình tiêu biểu và phân tích các giá trị nổi bật, hàm chứa trong di tích để phục vụ cho sự phát triển du lịch của thủ đô

2.1 Các giá trị văn hóa vật thể

2.1.1 Di tích khảo cổ

Là một đô thị tồn tại lâu đời, Hà Nội ngày nay có nhiều di tích là thành quách Thành cổ ở Hà Nội vừa là một công trình phòng thủ quân sự đồng thời là một khu cư trú của tầng lớp quan lại quý tộc Các di tích thành cổ có giá trị lịch

sử, giá trị kiến trúc đồng thời lại là những di chỉ khảo cổ học quan trọng Bên cạnh các thành cổ đã tồn tại rất lâu đời, Hà Nội còn một hệ thống các di tích các công trình quân sự gắn liền với những giai đoạn lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc như Pháo Đài Láng, Địa đạo Nam Hồng (Đông Anh), các trận địa phòng không nhưng tiêu biểu nhất và có quy mô nhất là các thành cổ

2.1.1.1 Thành Cổ Loa

Cổ Loa là kinh đô của nhà nước Âu Lạc thời An Dương Vương thế kỷ

3 TCN và nhà nước thời Ngô Quyền thế kỷ 10 SCN Hiện nay, di tích Cổ Loa thuộc xã Cổ Loa, huyện Đông Anh

Cổ Loa nằm vào vị trí đỉnh của tam giác châu thổ sông Hồng Từ đây

có thể kiểm soát được vùng đồng bằng lẫn vùng sơn địa Việc dời đô

từ Phong Châu về đây, đánh dấu một giai đoạn phát triển của dân cư Việt cổ, giai đoạn người Việt chuyển trung tâm quyền lực từ vùng Trung du về định

cư tại vùng đồng bằng Việc định cư này là một bước tiến lớn về xã hội, kinh

tế Con người dễ dàng đi lại bằng đường bộ hay bằng đường thủy Trong nông nghiệp có bước tiến đáng kể về kỹ thuật trồng lúa nước, mật độ dân cư cũng đông đúc hơn Trung tâm quyền lực của các cư dân Việt ở đồng bằng sông Hồng cũng thể hiện sự phát triển của Văn hóa Đông Sơn Thành Cổ Loa được

các nhà khảo cổ học đánh giá là tòa thành cổ nhất, quy mô lớn vào bậc nhất, cấu trúc cũng thuộc loại độc đáo nhất trong lịch sử xây dựng thành lũy của người Việt cổ [55,1065]

Khi xây thành, người Việt cổ đã biết lợi dụng tối đa và khéo léo các địa hình tự nhiên Họ tận dụng chiều cao của các đồi, gò, đắp thêm đất cho cao hơn để xây nên hai bức tường thành phía ngoài có đường nét uốn lượn theo địa hình chứ không băng theo đường thẳng Người xưa lại xây thành bên cạnh con sông Hoàng để dùng sông này vừa làm hào bảo vệ thành vừa là nguồn cung cấp nước vừa là đường thủy quan trọng

Thành được xây theo phương pháp đào đất đến đâu, khoét hào đến đó, thành đắp đến đâu, lũy xây đến đó Mỗi vòng thành đều có hào nước bao quanh bên ngoài Các vòng hào đều thông với nhau và thông với sông Hoàng

Sự kết hợp của sông, hào và tường thành không có hình dạng nhất định, khiến thành như một mê cung, là một khu quân sự vừa thuận lợi cho tấn công vừa tốt cho phòng thủ Những gò đất dài họặc tròn được đắp rải rác giữa các vòng

thành được dùng làm pháo đài tiền vệ, phối hợp với thành, hào trong việc bảo

vệ và chiến đấu Đây là một điểm đặc biệt của thành Cổ Loa

Về mặt quân sự, thành Cổ Loa thể hiện sự sáng tạo độc đáo của người Việt cổ trong công cuộc giữ nước và chống ngoại xâm Với các bức thành kiên cố, với hào sâu rộng cùng các ụ, lũy, Cổ Loa là một căn cứ phòng thủ vững chắc để bảo vệ nhà vua, triều đình và kinh đô Đồng thời là một căn cứ kết hợp hài hòa thủy binh cùng bộ binh

Về mặt xã hội, với sự phân bố từng khu cư trú, thành Cổ Loa là một chứng cứ về sự phân hóa của xã hội thời ấy Thời kỳ này, vua quan không những đã tách khỏi dân chúng mà còn sống gần như cô lập hẳn với cuộc sống bình thường Xã hội có sự phân hóa giàu nghèo rõ ràng hơn thời Vua Hùng

Về mặt văn hóa, là một tòa thành cổ nhất còn để lại dấu tích, Cổ Loa trở thành một di sản văn hóa, một bằng chứng về sự sáng tạo, về trình độ kỹ thuật cũng như văn hóa của người Việt Cổ Đá kè chân thành, gốm rải rìa thành, hào nước quanh co, ụ lũy phức tạp, địa hình hiểm trở ngoằn ngoèo, tất

cả những điều làm chứng nghệ thuật và văn hóa thời An Dương Vương

2.1.1.2 Hoàng thành Thăng Long

Đây là công trình kiến trúc đồ sộ, được các triều vua xây dựng trong nhiều giai đoạn lịch sử và trở thành di tích quan trọng bậc nhất trong hệ thống các di tích Việt Nam Quần thể di tích này gắn với lịch sử kinh thành Thăng Long - Hà Nội Ngày 01.8.2010, UNESCO đã công nhận khu Trung tâm hoàng thành Thăng Long- Hà Nội là di sản văn hóa thế giới Những giá trị nổi bật toàn cầu của khu di sản này được ghi nhận: chiều dài lịch sử văn hóa suốt

13 thế kỷ; tính liên tục của di sản với tư cách là một trung tâm quyền lực, và các tầng di tích di vật đa dạng, phong phú

Những di tích trên mặt đất và khai quật được trong lòng đất tại Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội là minh chứng đặc sắc về quá

trình giao lưu văn hóa lâu dài, là nơi tiếp nhận nhiều ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài, nhiều học thuyết, tư tưởng có giá trị toàn cầu của văn minh nhân loại, đặc biệt Phật giáo, Nho giáo, thuyết phong thủy, mô hình thành phương Đông,

mô hình kiến trúc quân sự phương Tây (thành Vauban), đến từ Trung Hoa, Champa, Pháp, để tạo dựng nên những nét độc đáo, sáng tạo của một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của một quốc gia vùng châu thổ sông Hồng Kết quả giao thoa, tiếp biến văn hóa đó được biểu đạt trong tạo dựng cảnh quan, qui hoạch các khu cung điện, trong nghệ thuật kiến trúc và nghệ thuật trang trí cung đình với diễn biến văn hóa đa dạng qua các thời kỳ lịch sử Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội là minh chứng duy nhất về truyền thống văn hóa lâu đời của người Việt ở châu thổ sông Hồng trong suốt lịch sử liên tục 13 thế kỷ (trải từ thời tiền Thăng Long, qua thời Đinh - Tiền Lê, đến các vương triều Lý - Trần - Lê - Nguyễn) và vẫn được tiếp nối cho đến ngày nay Những tầng văn hóa khảo cổ, di tích kiến trúc

và nghệ thuật của di sản phản ánh một chuỗi lịch sử nối tiếp nhau liên tục của các vương triều cai trị đất nước Việt Nam trên các mặt tư tưởng, chính trị, hành chính, luật pháp, kinh tế và văn hoá

Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội minh chứng rõ nét

về một di sản có liên hệ trực tiếp với nhiều sự kiện trọng đại của lịch sử của Việt Nam trong mối quan hệ khu vực và thế giới Di sản là bằng chứng thuyết phục về sức sống và khả năng phục hưng của một quốc gia sau hơn mười thế

kỷ bị nước ngoài đô hộ Di sản còn ghi đậm dấu ấn thắng lợi của một nước thuộc địa trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân, giành độc lập dân tộc, có ảnh hưởng rộng lớn trong phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới Phạm vi di sản thế giới được công nhận là 20 ha gồm khu khảo cổ ở số

18 đường Hoàng Diệu và khu vực được giới hạn bởi 4 tuyến đường Điện Biên

Phủ, Nguyễn Tri Phương, Phan Đình Phùng và Hoàng Diệu Các di tích tiêu biểu của khu di tích bao gồm:

* Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu

Di chỉ này bao gồm tầng dưới cùng là một phần bên phía đông của thành Đại La dưới thời Cao Biền, nhà Đường, tầng trên là cung điện nhà Lý

và nhà Trần, tiếp theo là một phần trung tâm của đông cung nhà Lê và trên cùng là một phần của trung tâm tòa thành tỉnh Hà Nội thế kỷ 19

Khi tiến hành khai quật, Viện khảo cổ học đã phát hiện các toà lâu đài thuộc hệ thống các cung điện Thăng Long xưa Tuy chưa thể khẳng định về quy mô và công năng của tất cả các công trình nhưng các phế tích này cho thấy một quần thể kiến trúc toà ngang dãy dọc khá phong phú Dung mạo một bộ phận Hoàng Thành Thăng Long xưa đã hiện qua dấu vết vật chất chứ không chỉ là hình ảnh của sách vở Cùng những phát hiện quan trọng về các dấu tích kiến trúc, một số lượng lớn đồ gốm sứ là những vật dụng dùng hàng ngày trong Hoàng cung qua nhiều thời kỳ cũng được tìm thấy Những khám phá này đã

mở ra một hướng mới khi nghiên cứu về gốm Thăng Long qua các triều đại Nhiều đồ gốm sứ của Trung Quốc, Nhật Bản, Tây Á minh chứng mối quan hệ,

sự giao lưu kinh tế, văn hóa rộng mở của kinh đô Thăng Long trong lịch sử Tháng 12.2003, kết thúc việc khai quật một phần khu thành cổ, hơn 4 triệu hiện vật đã được phát hiện Nhiều tầng văn hóa qua các triều đại Phong kiến từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 19 về tòa thành Đại La- Thăng Long- Hà Nội đã phát lộ ra Các di tích và tầng văn hóa chồng xếp lên nhau qua nhiều thời kỳ lịch sử một cách khá liên tục không đứt đoạn, phản ánh mối quan hệ về quy hoạch đô thị và không gian kiến trúc, cũng như sự tiếp nối giữa các triều đại trong lịch sử xây dựng kinh đô Hiếm có một khu di tích lịch sử- văn hoá trải dài qua nhiều thời kỳ lịch sử như vậy giữa vùng đất trung tâm của thủ đô

Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long là di tích đặc biệt quan trọng của Hà Nội và cả nước, được xếp hạng Di tích quốc gia ngày 12/08/2009

* Bắc Môn (Cửa Bắc) là cổng duy nhất còn lại trong khu Hoàng Thành

của thành Hà Nội thời nhà Nguyễn Vết tích quả đạn pháo của tàu chiến Pháp bắn ngày 25/04/1873 vẫn giữ nguyên trên mặt tường phía ngoài Bắc Môn Ngày nay trên cổng thành là nơi thờ hai vị Tổng đốc Hà Nội là Nguyễn Tri

Phương và Hoàng Diệu

* Hậu Lâu là một tòa lầu xây dựng phía sau cụm kiến trúc Hành Cung

của thành Hà Nội Theo phong thủy, ngôi lầu có ý nghĩa giữ bình yên phía bắc Hành Cung nên mới có tên là Tĩnh Bắc lâu Tương truyền xưa kia mỗi lần vua

đi tuần du, lầu là nơi nghỉ ngơi của công chúa nên còn có tên là lầu Công Chúa

* Đoan Môn là cổng nối Cung điện và Hoàng Thành Đoan Môn có cấu

trúc theo kiểu tam quan Cửa chính giữa chỉ dành cho nhà vua qua lại, hai cửa

hai bên để cho các đối tượng khác Phía trên có vọng lâu được xây kiên cố

* Cột Cờ xây dựng năm 1812, là một trong những công trình kiến trúc

nằm trong khu vực thành cổ Hà Nội còn nguyên vẹn Cột Cờ cao hơn 40m, đứng trên ba tầng Tầng giữa mở 4 cửa, chỉ 3 cửa có tên là Nghênh Húc (đón ánh nắng mai) ở phía Đông, cửa Hướng Minh (hướng về ánh sáng) ở phía Nam và cửa Hồi Quang (ánh sáng phản chiếu) phía Tây Có cầu thang xoáy

ốc dẫn lên tới đỉnh cao Đỉnh cột cờ hình khối bát giác có trụ để cắm cờ

* Điện Kính Thiên là trung tâm Hoàng Thành Thềm điện gồm 9 bậc,

được ngăn thành ba lối lên Rồng đá điện Kính Thiên là một di sản kiến trúc nghệ thuật tuyệt tác, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc thời Lê sơ Hai thành bậc ở hai bên thềm điện là hai khối đá chạy dài, chính là hai con rồng được cách điệu hoá [55,1121]

2.1.1.3 Thành Sơn Tây