CHƯƠNG 6 THI PHÁP tác GIẢ

Phạm trù thi pháp tác giả, cấu trúc và biểu hiện của hình tượng tác giả, phân tích hình tượng tác giả trong một tác phẩm cụ thể. Dựa trên khái niệm thi pháp học của Trần Đình Sử. cách nhìn nhận đơn giản, dễ hiểu

MỤC LỤC CHƯƠNG 6: THI PHÁP TÁC GIẢ 6.1 Phạm trù thi pháp: Tác giả

6.1.1 Tác giả

6.1.2 Hình tượng tác giả

6.2 Cấu trúc và biểu hiện của hình tượng tác giả

6.2.1 Cái nhìn nghệ thuật

6.2.2 Giọng điệu trần thuật

6.2.3 Sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng

6.4 Kiểu tác giả

6.4.1 Khái niệm kiểu tác giả

6.4.2 Các kiểu tác giả

6.5 Hình tượng tác giả trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh

Châu

CHƯƠNG 6: THI PHÁP TÁC GIẢ 6.1 Phạm trù thi pháp: Tác giả

6.1.1 Tác giả

Tác giả cũng như tác phẩm là một trong những khái niệm cơ bản được sử dụng nhiều nhất trong lịch sử văn học và phê bình văn học, tuy nhiên lại ít được nghiên cứu

Có thể nói, lý luận về tác phẩm và tác giả đang trong giai đoạn xây dựng và cho đến nay chưa có một lý luận nào đầy đủ cơ sở về hai khái niệm này Chúng ta có thể hiểu tác giả

là người làm ra tác phẩm Bởi vì "Tác giả là trung tâm tổ chức nội dung và hình thức cái nhìn nghệ thuật trong tác phẩm, là người mang cảm quan thế giới đặc thù và là trung tâm tổ chức lại ngôn từ theo nguyên tắc nghệ thuật” Do vậy, hình tượng tác giả, kiểu tác

giả là những phạm trù của thi pháp học hiện đại Vì lẽ trên, việc tìm hiểu những vấn đề có liên quan đến thời đại sống, quá trình sáng tác của nhà văn là một việc làm cần thiết Hoàn cảnh xuất thân, quê quán, thời gian sống và hành trạng góp phần làm rõ các khía cạnh tư tưởng, tâm lý trong tác phẩm Tìm hiểu tác giả trong nghiên cứu văn học như là

một khái niệm của thi pháp học là nghiên cứu: "người xây dựng được ngôn ngữ nghệ thuật mới, có phong cách, có giọng điệu riêng, có bộ mặt riêng trong thể loại, có hệ thống hình ảnh biểu tượng, đặc trưng riêng”, đó là người nghệ sĩ luôn luôn hiện hình

trong tác phẩm văn học Bởi tác phẩm không tự nó xuất hiện tất phải do tác giả làm ra, thông thường ta có các dạng tác giả là tác giả dân gian và tác giả văn học viết

Tác giả dân gian thực chất là nói đến tập thể tác giả dân gian, đã kế tiếp nhau sáng tác và lưu truyền Tính tập thể của văn học dân gian không đồng nghĩa với việc mỗi tác phẩm của nó đều do một tập thể cùng sáng tạo mà ngược lại, đa số tác phẩm văn học dân gian ban đầu chỉ do một nghệ nhân sáng tác Nhưng khác với văn học viết, người sáng tác đầu tiên ấy không hề có ý giữ bản quyền như những đồng tác giả, nhưng những người sử dụng, biểu diễn, lưu truyền sẽ tham gia bổ sung, đính chính, sửa đổi cho phù hợp tâm trạng, cho thuận cảnh, thuận tình Trên cơ sở quy luật của nghệ thuật và quy luật của cuộc sống, làm cho tác phẩm văn học dân gian mỗi ngày thêm phát triển cả về số lượng và chất lượng Nguồn gốc đặc trưng này là do văn học dân gian ra đời rất sớm, từ lúc xã hội chưa phân chia giai cấp, khi ấy con người cá nhân chưa tách ra khỏi cộng đồng Vì vậy mỗi tác phẩm văn học dân gian do ai sáng tác cũng tự nhiên được coi như giá trị chung của cộng đồng Trong quá trình truyền miệng, tên tác giả bị lãng quên còn những tác phẩm ngày một phát triển, vượt qua không gian và thời gian mà trở nên bất tử Tính tập thể chính là một phương thức đặc thù, là một tiêu chí quan trọng để phân biệt văn học dân gian với văn học viết

Ngoài tính tập thể văn học dân gian còn có tính truyền miệng, truyền miệng lại là một nét thi pháp độc đáo để có thể khu biệt văn học dân gian và văn học viết Ở đây cần phải xem truyền miệng như là một đặc điểm về phương thức tồn tại, làm nên vẻ đẹp độc đáo của văn học dân gian, giúp cho tác phẩm như một sinh thể không ngừng phát triển

Nói đến tác giả tác phẩm văn học viết, là nói đến những vấn đề có liên quan đến thời đại, quá trình sáng tác của nhà văn từ hoàn cảnh xuất thân, quê quán, thời gian sống

và hành trang góp phần làm rõ các khía cạnh tư tưởng, tâm lý trong tác phẩm Trong nghiên cứu văn học nói chung ta thường gặp những khái niệm nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nhà viết kịch, nhà tiểu thuyết (tiểu thuyết gia)… Là người sáng tạo ra các giá trị văn học mới trong sự kết hợp với sự sáng tạo độc đáo của cá nhân Tác giả văn học là một đơn vị, một điểm nhìn, một bộ phận hợp thành quá trình văn học, là một gương mặt không thể thay thế tạo nên diện mạo chung của một thời kỳ hoặc một thời đại văn học Ở phương diện này, khái niệm tác giả có thể tương ứng với các khái niệm về cá tính sáng tạo, xây dựng được ngôn ngữ nghệ thuật mới, có phong cách, có giọng điệu riêng, có bộ mặt riêng trong thể loại, có hệ thống hình ảnh biểu tượng, đặc trưng riêng

Trong nghiên cứu văn học, bên cạnh sự nghiên cứu riêng về từng tác giả văn học,

cũng thường thấy phạm trù loại hình tác giả được nhấn mạnh, như loại hình nhà nho

hành đạo, loại hình nhà nho tài tử trong văn học Trung đại Việt Nam, loại hình nghệ sĩ ẩn dật trong văn học Nhật Bản v.v.), với tư cách những loại hình chủ thể thẩm mỹ, được hình thành như những sản phẩm xã hội, lịch sử, văn hóa cụ thể Những loại hình tác giả văn học đó thường có dấu hiệu chung về cách nhìn và cách lựa chọn thái độ sống, tư thế ứng

xử, quan điểm thẩm mỹ, xu hướng nghệ thuật… Bên cạnh đó trong Từ điển thuật ngữ văn học các tác giả đã đưa ra định nghĩa về tác giả văn học "Nhìn bề ngoài, tác giả làm

ra văn bản ngôn từ: bài thơ, bài văn, bài báo, tác phẩm văn học Về thực chất tác giả văn học làm ra cái mới, người sáng tạo ra các giá trị văn học mới Sự bắt buộc mô phỏng, theo đuôi thời thượng hoặc sáng tác không có bản sắc không làm nên tác giả văn học đích thực"

Về mặt xã hội, tác giả văn học là người có ý kiến riêng về đời sống và thời cuộc

Đó là người phát biểu một tư tưởng mới, quan niệm mới về các hiện tượng đời sống Về đặc trưng, tác giả văn học là người xây dựng thành công các hình tượng nghệ thuật độc đáo, sống động, có khả năng tồn tại được trong sự cảm thụ thích thú của người đọc Về mặt nghề nghiệp, tác giả văn học là người xây dựng được một ngôn ngữ nghệ thuật mới,

có phong cách riêng, giọng điệu riêng, có bộ mặt riêng trong thể loại, có hệ thống hình ảnh biểu tượng đặc trưng riêng

Mọi hoạt động của văn học, từ hoạt động tiếp nhận, thưởng thức đến nghiên cứu, phê bình chỉ thực sự bắt đầu khi tác phẩm của nhà văn ra đời Cho nên nhà văn là người khởi đầu của nhiều hoạt động văn chương, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống văn học Ta gọi tác phẩm văn học là một công trình sáng tạo nghệ thuật bởi lao động của người nghệ sĩ đúng là lao động sáng tạo Tác phẩm văn học không thể sản xuất đồng loạt theo những khuôn mẫu có sẵn như sản xuất công nghiệp Nghệ thuật luôn đòi hỏi nhà văn phải sáng tạo ra những tác phẩm mới mẽ cả về nội dung lẫn hình thức Vì vậy, tác giả văn học phải là người tài năng, có văn hoá, có quan điểm nghệ thuật riêng Tác giả văn học thực sự phải là người có nhân cách, có bản lĩnh vững vàng và có ý thức sâu sắc về nghề

nghiệp Nhà nghiên cứu Đông Hoài trong cuốn Nhận thức và thẩm định đã từng khẳng định "Tác giả văn học phải có một kỹ năng miêu tả điêu luyện, một bút pháp độc đáo lành nghề trong đó năng khiếu bẩm sinh là có thật, cần được kịp thời phát hiện và không ngừng vun bồi bảo vệ" Sáng tạo nghệ thuật đòi hỏi nhà văn phải có năng khiếu, có tài tư

duy bằng hình tượng, có khả năng suy ngẫm về các vấn đề của hiện thực thông qua một thế giới hình tượng gồm những cảnh vật và những nhân vật cụ thể, sống động, tồn tại trong những mối quan hệ xã hội phong phú và đa dạng

Văn học là một quá trình sáng tạo bao gồm ba thành tố: nhà văn, tác phẩm và công chúng Vai trò của người đọc rất quan trọng, nhà văn sáng tạo ra tác phẩm nhưng tác phẩm chỉ thực sự có giá trị khi nó được người đọc tiếp nhận Giữa người viết và người

đọc có sự tri âm Cao Bá Quát từng nói: "Xưa nay nỗi khổ của người ta không gì bằng chữ tình, mà cái khó ở đời không gì bằng sự gặp gỡ" Nhưng nhiều khi điều tác giả nói ra

và điều người đọc tiếp nhận không phải lúc nào cũng trùng hợp Đôi khi vẫn xuất hiện hiện tượng người đọc đánh giá tác phẩm hoàn toàn theo cảm nhận chủ quan của mình Nhiều trường hợp như vậy đã từng xảy ra trong văn học nhiều nước trên thế giới, thậm

chí đối với cả sáng tác của các nhà văn lỗi lạc Chính vì vậy mà trong tiểu luận Tác giả là gì? Michel Poucatult đã cho rằng: "Song song với sự biến hoá không ngừng của xã hội, chức năng tác giả được ngoại hiện vào một khoảnh khắc của quá trình ấy sẽ biến mất" Theo ông, tác giả chẳng qua là "một biện pháp dùng để ngăn trở sự tự do hư cấu, tự do chi phối và cấu tạo lại tác phẩm mà thôi", một khi các quy ước ấy thay đổi thì tác giả

cũng như một người đọc, việc cảm thụ tác phẩm văn học theo kiểu cảm nhận của cá nhân

là điều bình thường Thực ra, sự đọc sáng tạo của người đọc có thể mở ra những cách giải thích ý nghĩa khác nhau, nhưng không làm biến mất văn bản và khách thể thẩm mỹ ở trong ấy, và do đó không xoá bỏ được yếu tố tác giả như là người tham gia sự kiện nghệ thuật qua tác phẩm

6.1.2 Hình tượng tác giả

Hiện nay khái niệm hình tượng tác giả chưa được thống nhất, tuy nhiên chúng ta

có thể hiểu, ở bất kỳ thể loại nào, tự sự, trữ tình hay kịch, chủ thể sáng tạo bao giờ cũng xuất hiện, dù có thể là đậm nhạt khác nhau Với trí tưởng tượng phong phú, khả năng lựa chọn đề tài, chủ đề, sự vận dụng khéo léo các thủ pháp nghệ thuật và ngôn từ, người nghệ

sĩ đã sáng tạo ra tác phẩm nghệ thuật để thể hiện những tư tưởng tình cảm của mình Do

vậy," Tác phẩm là sự kết tinh quá trình tư duy nghệ thuật của tác giả, biến những biểu tượng, ý nghĩ, cảm xúc bên trong của nhà văn thành một sự thực văn hoá, xã hội khách quan cho mọi người soi ngắm, suy nghĩ " Dấu ấn của chủ thể sáng tạo để lại trong tác

phẩm văn học thể hiện rất rõ nét trong hình tượng tác giả Hình tượng tác giả cũng là một hình tượng được sáng tạo ra trong tác phẩm, như hình tượng nhân vật, nhưng theo một nguyên tắc khác hẳn Nếu hình tượng nhân vật xây dựng theo nguyên tắc hư cấu, được miêu tả theo một quan niệm nghệ thuật về con người và theo tính cách nhân vật, thì hình

tượng tác giả được thể hiện theo nguyên tắc tự biểu hiện sự cảm nhận và thái độ thẩm mĩ đối với thế giới nhân vật

Hình tượng tác giả hiện hình trong tác phẩm mới là phạm trù của thi pháp học, nghiên cứu hình tượng tác giả xuất hiện trong tác phẩm văn học với tư cách là một phạm trù của thi pháp học là việc làm cần thiết đối với nghiên cứu văn học Bởi vì, thông qua tác phẩm văn chương, người nghệ sĩ thể hiện sự nhìn nhận đánh giá của mình đối với

cuộc sống và con người Cơ sở tâm lý của hình tượng tác giả, là hình tượng cái "tôi"

trong nhân cách mỗi người thể hiện trong giao tiếp Cơ sở nghệ thuật của hình tượng tác giả trong văn học, là tính chất gián tiếp của văn bản nghệ thuật Văn bản của tác phẩm bao giờ cũng là lời của người trần thuật, người kể chuyện hoặc nhân vật trữ tình Nhà văn xây dựng một văn bản, đồng thời với việc xây dựng ra hình tượng người phát ngôn văn

bản ấy với một giọng điệu nhất định Theo “Từ điển Thuật ngữ văn học” thì hình tượng tác giả là: "Phạm trù thể hiện cách tự ý thức của tác giả về vai trò xã hội và vai trò văn học của mình trong tác phẩm, một vai trò được người đọc chờ đợi ( ) Hình tượng tác giả trong tác phẩm văn học gắn với ý thức của tác giả về vai trò xã hội, tư thế văn học rất đa dạng của mình" Như vậy, phạm trù tác giả là một trong những yếu tố quyết định

phong cách cá nhân nhà văn và phong cách tác phẩm nghệ thuật

Hình tượng tác giả cũng là một hình tượng được sáng tạo ra trong tác phẩm như

hình tượng nhân vật nhưng theo một nguyên tắc khác, "Nếu hình tượng nhân vật xây dựng theo nguyên tắc hư cấu, được miêu tả theo một quan niệm nghệ thuật về con người

và theo tính cách nhân vật, thì hình tượng tác giả được thể hiện theo nguyên tắc tự biểu hiện sự cảm nhận và thái độ thẩm mĩ đối với thế giới nhân vật" Nếu như trong giao tiếp, người ta có nhu cầu muốn biểu hiện cái "tôi " của mình với người đối thoại như là người

uyên bác, trí tuệ, giàu lòng vị tha theo yêu cầu của xã hội, thì trong văn học cũng vậy, các nhà văn bao giờ cũng muốn biểu hiện mình như người khám phá cái mới, người có

nhãn quan cấp tiến, có cá tính nghệ sĩ L.Tônxtôi đã từng nói “Nếu trước mắt ta là một tác giả mới, thì câu hỏi tự nhiên đặt ra là liệu anh ta có thể nói điều gì mới đối với bạn đọc ? L.Tônxtôi cũng khẳng định rằng, “khi đọc tác phẩm văn học, hứng thú chủ yếu chính là tính cách của tác giả thể hiện trong đó” Một nhà văn không có gì mới, không

có sự sáng tạo nghệ thuật, không có nét riêng, cái mới thì tác phẩm không gây được sự chú ý của người đọc Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình tượng tác giả là yếu tố quyết định nên phong cách nhà văn Chúng ta biết rằng, hình tượng tác giả trong văn học là cái được biểu hiện trong tác phẩm một cách đặc biệt Vì vậy, nhà thơ Đức I.W.Goethe đã

nhận xét “Mỗi nhà văn bất kể muốn hay không, đều miêu tả chính mình trong tác phẩm của mình một cách đặc biệt Có nghĩa là trong tác phẩm văn học, cái tôi nghệ sĩ của nhà văn biểu hiện cảm nhận của mình về thế giới, cách suy nghĩ, cách diễn đạt của mình Cảm nhận đó quyết định cách thức tổ chức tác phẩm, tạo thành sự thống nhất nội tại của tác phẩm, và đó cũng là sự thống nhất của tác phẩm về mặt phong cách học”

Tác giả A.Chichêrin trong Nhịp điệu của hình tượng cũng cho rằng, "Hình tượng tác giả được sáng tạo ra như hình tượng nhân vật Đây cũng là sự chân thật nghệ thuật, không phải là chân lý của sự kiện, mà là chân lý của ý nghĩa, tư duy, như chân lý của thi ca" Việc tìm hiểu hình tượng tác giả phải bắt nguồn từ chính tác phẩm nghệ thuật,

M.Bakhtin hiểu vấn đề hình tượng tác giả có hơi khác hơn Ông không tán thành gọi sự

biểu hiện tác giả là hình tượng tác giả vì sợ lẫn lộn, "Không có hình tượng tác giả ngoài tác phẩm, tư tưởng nghệ thuật nhà văn chỉ tồn tại trong tác phẩm" Nhân vật thuộc một

không gian thời gian, còn tác giả thuộc một không gian thời gian khác, bao quát và cảm thụ không gian thời gian nhân vật Tác giả nhập vào rồi thoát ra khỏi không gian thời gian nhân vật Ông cho rằng tác giả nằm ngoài thế giới nhân vật, tiếp giáp với mặt ngoài

của biểu hiện nhân vật: "Tác giả nên ở trên đường ranh giới của thế giới do anh ta sáng tạo ( ) lập trường của tác giả có thể xác định qua cách mà anh ta miêu tả bề ngoài thế giới đó" Như vậy, tác giả hiện diện tại hình thức tác phẩm như là một nguyên tắc thẩm

mĩ tạo hình cho thế giới nghệ thuật Ông còn khẳng định: “Tác giả hiện diện như một điểm nhìn, cái nhìn” Tác giả L.Ghindơbua khi nghiên cứu tác giả trong thơ trữ tình đã

nhìn thấy nhà thơ thường xuyên hình dung về mình, tự giới thiệu về mình Nhà lý luận

Văn học Mỹ W.Booth thì gọi là "tác giả hàm ẩn", xem đó là cái tôi thứ hai của tác giả

hiện diện trong tác phẩm Nhiều nhà lý luận hiện đại hiểu đó là tác giả được suy ra, là sản phẩm do người đọc phát hiện

Như vậy có thể nói rằng, vấn đề hình tượng tác giả đã được tiếp cận ở nhiều góc

độ trong lý luận văn học Đó chính là sự biểu hiện của cái "tôi" thứ hai của tác giả trong

tác phẩm

6.2 Cấu trúc và biểu hiện của hình tượng tác giả

Cho đến nay, sự biểu hiện của hình tượng tác giả trong sáng tác văn học là một vấn đề đã và đang được nghiên cứu trên nhiều góc độ khác nhau Có người xem hình tượng tác giả biểu hiện ở phương diện ngôn ngữ, có người xem hình tượng tác giả biểu hiện trên tất cả các yếu tố và cấp độ tác phẩm, từ cách quan sát, cách suy nghĩ, thích cái

gì, ghét cái gì trong lập trường đời sống, đến giọng điệu lời văn, trong giọng điệu thì không chỉ giọng điệu người trần thuật mà cả trong giọng điệu nhân vật Có người cho rằng hình tượng tác giả biểu hiện ở cái nhìn nghệ thuật của tác giả, sức bao quát không gian thời gian, cấu trúc, cốt truyện, nhân vật và giọng điệu

Như vậy, chúng ta có thể tìm hiểu hình tượng tác giả biểu hiện chủ yếu ở một số phương diện như: Cái nhìn riêng, độc đáo, nhất quán có ý nghĩa tư tưởng, đạo đức thẩm

mĩ, giọng điệu của tác giả thâm nhập vào cả giọng điệu nhân vật và ở sự miêu tả; sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng

6.2.1 Cái nhìn nghệ thuật

Cái nhìn nghệ thuật là một trong những yếu tố quan trọng của sự biểu hiện hình tượng tác giả trong văn học Cái nhìn là một năng lực tinh thần đặc biệt của con người, nó

có thể thâm nhập vào sự vật, phát hiện đặc điểm của nó mà vẫn ở ngoài sự vật, bảo lưu sự toàn vẹn thẩm mĩ của sự vật, do đó cái nhìn được vận dụng muôn vẻ trong nghệ thuật, nghệ thuật không thể thiếu cái nhìn Nói về cái nhìn nghệ thuật, M.B Khrapchencô nhận

xét, "Chân lý cuộc sống trong sáng tác nghệ thuật không tồn tại bên ngoài cái nhìn nghệ thuật có tính cá nhân đối với thế giới, vốn có ở từng nghệ sĩ thực thụ" Đối với nghệ thuật

dân gian, tính cá nhân có đổi thay nhất định thì cái nhìn cũng là một điều kiện quyết định

Nhà văn Pháp M.Proust đã nói: "Đối với nhà văn cũng như đối với nhà hoạ sĩ, phong cách không phải là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề cái nhìn" Do vậy, cái nhìn là một biểu

hiện của tác giả

Cái nhìn thể hiện trong tri giác, cảm giác, quan sát, do đó nó có thể phát hiện cái xấu, cái đẹp, cái hài, cái bi Cái nhìn có khi lại xuất phát từ một cá thể, mang thị hiếu và tình cảm yêu, ghét Có khi cái nhìn gắn với liên tưởng, tưởng tượng, cảm giác nội tâm, biểu hiện trong ví von, ẩn dụ, đối sánh Cái nhìn có thể đem các thuộc tính xa nhau đặt cạnh nhau, hoặc đem tách rời khỏi sự vật một cách trừu tượng Cái nhìn thể hiện trong chi tiết nghệ thuật, bởi chi tiết là điểm rơi của cái nhìn Chi tiết nghệ thuật có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc thể hiện cái nhìn của nhà văn Nghiên cứu các chi tiết nghệ thuật, ta có thể khám phá được cái nhìn nghệ thuật của nhà văn Khi nhà văn trình bày cái

họ nhìn thấy, cho ta cùng nhìn thấy thì ta đã tiếp thu cái nhìn của họ, tức là đã bước vào phạm vi ý thức của họ, chú ý cái mà họ chú ý Khi ta nhận thấy nhà văn này chú ý cái này, nhà văn kia chú ý cái kia, tức là ta đã nhận ra con người nghệ sĩ của tác giả

Chẳng hạn, cùng viết về miếng ăn nhưng cái nhìn của Nam Cao khác với cái nhìn của Nguyên Hồng, của Nguyễn Tuân và cái nhìn của Thạch Lam Ví như Nguyên Hồng cũng là một cây bút viết rất hay về miếng ăn, ông tiếp cận miếng ăn từ khẩu vị của những người nghèo khổ Miếng ăn trong văn Thạch Lam, Vũ Bằng thì lại được tiếp cận từ khẩu

vị của lớp thị dân Hà Nội Còn Nguyễn Tuân lại có một cách tiếp cận riêng không giống

ai Ấy là vì Nguyễn Tuân không nhấm nháp miếng ăn bằng vị giác, nghĩa là tiếp cận nó chỉ như một của ngon Ông đánh giá chén trà buổi sớm, hạt cốm mùa thu, bát phở mùa đông, miếng giò ngày Tết ở bình diện văn hoá - lịch sử, và thưởng thức những món vị

ấy một cách đầy tự hào như những công trình nghệ thuật tuyệt vời mà ông gọi là "đỉnh cao của một dạng văn hoá dân tộc" Nam Cao trong một loạt truyện: “Một bữa no”, “Trẻ con không được ăn thịt chó”, “Quên điều độ”, “Sống mòn” viết về miếng ăn với tất cả

tâm huyết của mình Nhưng ông không bàn luận về miếng ăn như là một thứ thực phẩm

Ông đau đớn đề cập đến cái phương diện “miếng ăn là miếng nhục” Nhân vật của Nam

Cao thường bị cái đói, cái nghèo đẩy tới chỗ phải vứt bỏ nhân cách, phải chịu bị lăng nhục vì miếng ăn

Việc sử dụng từ ngữ trong truyện Kiều của đại thi hào dân tộc Nguyễn Du cũng thể hiện cái nhìn nghệ thuật của nhà văn Chúng ta thấy cái cách mà Nguyễn Du để cho

các nhân vật tự xưng với nhau: "Trách lòng hờ hững với lòng ", "Lấy lòng gọi chút sang đây gọi lòng" Đó là cách xưng hô kiểu nhân vật của Nguyễn Du, ông cũng nhìn thấy qua chữ "ai" những con người cá thể bình thường đầy nhân tính: "Đêm xuân ai dễ cầm lòng cho đang ", "Tấm lòng ân ái ai ai cũng lòng " Ông nhìn con người như những giá trị mong manh dễ hư nát qua từ "chút ": "Thưa rằng chút phận ngây thơ ", "Được rày nhờ chút thơm rơi", "Rằng tôi bèo bọt chút thân " Có thể nói Nguyễn Du hiện diện qua

những từ ngữ độc đáo chỉ riêng ông sử dụng một cách có hệ thống

Như vậy, thông qua cái nhìn nghệ thuật, người đọc sẽ nhận ra con người nghệ sĩ của tác giả Mỗi một nhà văn lại có một cái nhìn riêng độc đáo thể hiện một phong cách riêng Đi tìm hiểu cái nhìn nghệ thuật của nhà văn biểu hiện trong thế giới nghệ thuật cũng tức là nhận ra con người nghệ sĩ của tác giả ấy

6.2.2 Giọng điệu trần thuật

Giọng điệu là một trong những yếu tố đặc trưng, của hình tượng tác giả trong tác phẩm Nếu như trong đời sống có khi ta chỉ nghe giọng nói mà nhận ra con người, thì

trong văn học cũng vậy, giọng điệu giúp ta nhận ra tác giả Theo Từ điển văn học thì giọng điệu là "Thái độ, tình cảm, lập trường tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa, gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm” Giọng điệu phản ánh lập trường xã hội, thái độ tình cảm và thị hiếu thẩm mĩ của

tác giả, có vai trò rất lớn trong việc tạo nên phong cách nhà văn và tác dụng truyền cảm cho người đọc Thiếu một giọng điệu nhất định, nhà văn chưa thể viết ra được tác phẩm, mặc dù đã có đủ tài liệu và sắp xếp xong hệ thống nhân vật

Giọng điệu không đơn giản là một tín hiệu âm thanh có âm sắc đặc thù để nhận ra người nói, mà là một giọng điệu mang nội dung tình cảm, thái độ, ứng xử trước các hiện tượng đời sống Giọng điệu trong văn học không chỉ biểu hiện bằng cách xưng hô, trường

từ vựng, mà còn bằng cả hệ thống tư thế, cử chỉ biểu cảm trong tác phẩm Khrapchencô

khẳng định,"Giọng điệu không phải là sự trang sức, không phải là yếu tố thứ yếu mà là đặc tính hữu cơ của cấu tạo tác phẩm, của những khái quát hình tượng trong tác phẩm".

Giọng điệu có cấu trúc của nó, xét lời văn trong quan hệ với các chủ đề thì ta có giọng điệu cơ bản, xét lời văn trong quan hệ với người đọc ngoài văn bản thì ta có ngữ điệu, sự thống nhất của hai yếu tố này tạo ra giọng điệu Nền tảng của giọng điệu trần

thuật là cảm hứng chủ đạo của nhà văn, V.Biêlinxki đã từng nói: "Cảm hứng là một sức mạnh hùng hậu Trong cảm hứng nhà thơ là người yêu say tư tưởng, như yêu cái đẹp, yêu một sinh thể, đắm đuối vào trong đó và anh ta ngắm nó không phải bằng lý trí, lý tính, không phải bằng tình cảm hay một năng lực nào đó của tâm hồn, mà là bằng tất cả sự tràn đầy và toàn vẹn của tâm hồn mình, và do đó tư tưởng xuất hiện trong tác phẩm không phải là những suy nghĩ trừu tượng, không phải là hình thức chết cứng, mà là một sáng tạo sống động"

Cảm hứng có mối liên quan mật thiết với giọng điệu, nếu cảm hứng là cao cả thì giọng điệu là cao cả, nhà văn sẽ sử dụng các từ cao cả, những từ ngữ cổ kính có âm hưởng biểu hiện thống thiết Nếu nhà văn có cảm hứng chính luận, phê phán, thì tác phẩm sẽ có giọng điệu lên án, tố cáo và nhà văn sẽ sử dụng các biện pháp châm biếm, mỉa mai Yếu tố tình thái, biểu hiện sự đánh giá của tác giả đối với phát ngôn của mình cũng là yếu tố quan trọng của hình tượng tác giả Như vậy giọng điệu tác phẩm phụ thuộc vào cảm hứng chủ đạo như anh hùng, bi kịch, cảm thương, lãng mạn Chẳng hạn, trong

“Vang bóng một thời” nhà văn Nguyễn Tuân đã tạo được giọng điệu riêng đầy hấp dẫn.

Giọng điệu chủ đạo là giọng điệu trang trọng, cổ kính thiêng liêng Giọng điệu ấy được bắt nguồn từ chính con người, cũng như cái nhìn của nhà văn đối với cuộc đời trở nên lắng sâu Ẩn sâu bên trong là một tình cảm nồng ấm, là niềm hoài niệm, tiếc nhớ về một

thời xa xưa nay chỉ còn vang bóng Chính nhờ giọng điệu này mà “Vang bóng một thời”

có một sức sống vĩnh viễn với thời gian Trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát

triển văn học, tác giả M.B.khrapchencô khẳng định: "Những đặc tính cơ bản của lĩnh vực giọng điệu trong những tác phẩm nghệ thuật của nhà văn, sự ưu tiên của phong cách cũng có liên quan mật thiết với cảm hứng chủ đạo trong sáng tác của nhà văn"

Như vậy, giọng điệu là một phương diện rất quan trọng của tác phẩm nghệ thuật Cùng với những yếu tố nghệ thuật khác, giọng điệu là chìa khoá để mở cánh cửa văn học đích thực Nhiều nhà văn thường xây dựng cho mình một hệ thống giọng điệu độc đáo, phù hợp với cách cảm, cách nghĩ của mình Các nhà nghiên cứu đã nói đến giọng điệu

của Tônxtôi trong “Chiến tranh và hoà bình”: "Một giọng điệu mềm mại, tỉnh táo, đôn hậu của một người vững tin vào đạo đức và chân lý Giọng điệu của L.Tônxtôi vang lên khắp nơi trong tác phẩm của ông từ thời thơ ấu, thời niên thiếu, đến phục sinh và các tác phẩm sau đó Người ta nhận ra giọng của ông trong cậu Nicôlenca, trong Anđrây, trong Lêvin, trong Nêkhliuđôp Ngôn ngữ giản dị, mặn mà, dễ thương của đại uý Tusin, giọng điệu vui vẻ, âm vang của Natasha đều thể hiện những tình cảm trong sáng, chân thành,

là những tình cảm mà tác giả yêu mến, bảo vệ”

Có thể nói giọng điệu là một trong những thước đo chuẩn mực, đánh giá tài năng nghệ thuật của nhà văn Nếu chưa tạo được cho mình một giọng điệu riêng thì nhà văn chưa được coi là một nghệ sĩ chân chính, có tài năng đích thực Tạo ra trong tác phẩm của mình một hệ thống giọng điệu vừa độc đáo vừa phong phú, chính là cách nhà văn khẳng định vị trí của mình trên văn đàn

6.2.3 Sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng

Bên cạnh các yếu tố như cái nhìn nghệ thuật, giọng điệu trần thuật thì sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng đã mang đến cho người tiếp nhận nhiều hứng thú trong quá trình cảm thụ văn học Trong tác phẩm, có nhiều trường hợp tác giả tự hình dung hình tượng của mình Các tác giả tuỳ bút, bút ký, ký sự hoặc tiểu thuyết cũng không ít trường hợp miêu tả mình trong tác phẩm Chẳng hạn, M.Gorki trong bộ ba tự thuật:

“Thời thơ ấu”, “Kiếm sống”, “Những trường đại học của tôi”, Nguyên Hồng trong

“Những ngày thơ ấu” Nam Cao trong “Đời thừa”, “Sống mòn”, “Đôi mắt” Ví dụ, khi Nguyễn Tuân viết: "Tôi muốn mỗi ngày cho tôi cái say của rượu tối tân hôn", "Rồi tôi vẫn vênh váo đi giữa cuộc đời như một viễn khách không có quê hương nhất định"

Khi Thế Lữ viết:

“Tôi là kẻ bộ hành phiêu lãng

Đường trần gian xuôi ngược để vui chơi”

Hoặc khi Xuân Diệu viết:

“Tôi là con chim đến từ núi lạ

Ngứa cổ hót chơi ”

Thì người đọc nhận ra hình tượng tác giả hiện ra trong tác phẩm Tuy nhiên, không được đồng nhất hình tượng tác giả với bản thân tác giả ngoài đời

Cái nhìn, giọng điệu và sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng là ba yếu tố cơ bản tạo thành hình tượng tác giả trong thế giới nghệ thuật của người nghệ sĩ mà người đọc luôn luôn bắt gặp trong quá trình giao tiếp, thưởng thức Khi tìm hiểu hình tượng tác giả cần chú ý đến quan điểm nghệ thuật mà nhà văn gửi gắm Có những trường hợp, nhà văn đã đi ngược lại quan điểm của giai cấp mình để có cái nhìn đúng dắn, đầy cảm phục

với tầng lớp quần chúng như các tác giả của “Hoàng Lê nhất thống chí” đã vượt qua

những ảnh hưởng của quy tắc đạo đức Nho gia phong kiến để có cái nhìn cảm phục đối với người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ

Khi nghiên cứu hình tượng tác giả trong tác phẩm, cần chú ý không nên đồng nhất hình tượng tác giả với cuộc đời và cá tính của nhà văn Nhiều khi cuộc đời và cá tính bên ngoài như thế này nhưng người trần thuật trong tác phẩm lại thế kia Tóm lại, hình tượng tác giả trong tác phẩm là một phạm trù của thi pháp do nhà văn sáng tạo ra Hình tượng tác giả được tạo thành bởi những yếu tố cơ bản sau: cái nhìn nghệ thuật, giọng điệu và sự

tự thể hiện của tác giả thành hình tượng Những thể loại văn học khác nhau thì biểu hiện của hình tượng tác giả sẽ khác nhau

6.4 Kiểu tác giả

6.4.1 Khái niệm kiểu tác giả

Kiểu tác giả trong sáng tác văn học là khái niệm nghiên cứu mối quan hệ, sự chi phối giữa kiểu, loại hình tác giả với đặc trưng về nội dung tư tưởng và hình thức nội dung của tác phẩm văn học

6.4.2 Các kiểu tác giả