THI PHÁP HỌC THỂ LOẠI, CỐT TRUYỆN

Khái niệm, tính nội dung của thể loại. Các loại thể của thi pháp thể loại, cấu trúc của thi pháp thể loại, chức năng của thi pháp thể loại. Khái niệm về cốt truyện, các thành phần của cốt truyện, cốt truyện qua các giá đoạn văn học

CHƯƠNG 7: THI PHÁP THỂ LOẠI

7.1 Khái niệm, tính nội dung của thể loại.

7.1.1 Khái niệm thể loại.

Thể loại văn học là một hiện tượng lịch sử và thường xuyên phát triển Vì vậy, hệ thống thi pháp không thể nằm ngoài các phạm trù thể loại và tính cụ thể lịch sử Thể loại trình bày sau các phạm trù có tính nhân loại học như con người, không gian, thời gian, tác giả (chủ thể) là vì trong thực tiễn nghệ thuật, các phạm trù thể loại phụ thuộc vào các phạm trù trên nhằm khám phá đời sống trong quá trình phát triên, không phải ngược lại

Thể loại trong văn học là một quan niệm về đời sống, quan niệm về con người, về thế giới Thể loại là phạm trù về chỉnh thể tác phẩm Bất cứ tác phẩm nào đều thuộc về một thể loại nhất định và không có tác phẩm “siêu thể loại”

Thể loại văn học phản ánh những khuynh hướng lâu dài và hết sức bền vững trong

sự phát triển văn học Do đó, thi pháp học phải xuất phát từ thể loại, xuất phát từ ngôn từ hoặc từ văn bản “siêu thể loại”

Chức năng của thể loại là xây dựng các mô hình hình tượng về thế giới, trong đó những gì tồn tại đều có mục đích, có trật tự, hòa trộn thành một bức tranh hoàn thành về tồn tại, phù hợp với một số quy luật chung của đời sống Nó được lặp đi lặp lại ổn định

và trở thành “trí nhớ” của thể loại

Bên cạnh đó, thể loại văn học còn là một phạm trù lịch sử, có nghĩa là các thể loại văn học chỉ xuất hiện ở những giai đoạn phát triển nhất định của văn học, sau đó thường xuyên biến đổi và thay thế nhau Vì vậy, trong quá trình sáng tác thể loại có “ký ức” của

nó nhưng không một thể loại cụ thể nào tuân thủ răm rắp các đặc điểm thể loại đã có trước đó

Bản thân thể loại có chức năng phân loại Do đó yêu cầu phân loại là xác lập các tiêu chí để phân biệt loại này với loại kia, hệ thống hóa các thể loại văn học đa dạng hiện

có Và theo Arixtôt, các tiêu chí phân loại đó là: tự sự, trữ tình, kịch

Dù vậy, sự vận động của thể loại đòi hỏi một cách tiếp cận mới – loại hình hóa, tức

là nhìn các thể loại văn học khác nhau và đa dạng theo tính loại hình, tính tương đồng trên các cấp độ Bên cạnh đó, nhiệm vụ quan trọng của loại hình hóa thể loại là xác lập

mối liên hệ giữa các hệ thống thuộc các thời đại văn học khác nhau và chỉ ra các dấu hiệu thể loại bền vững trong quá trình văn học

Có thể nói, những cách tiếp cận loại hình như trên đã mở ra các viễn cảnh mới cho việc nghiên cứu thể loại theo quỹ đạo thi pháp học lịch sử với những hình thức mang quan niệm, mang nội dung thế giới quan

7.1.2 Tính nội dung của thể loại.

Sự xâm nhập của xã hội học vào thi pháp học đã đi tới khẳng định tính nội dung của hình thức thể loại Quan niệm của Bahktin về đặc trưng tiểu thuyết gồm: 1 Tính ba chiều của ngôn ngữ (lời tác giả, lời người khác, quan hệ đối thoại); 2 Tọa độ thời gian mới; 3 Phạm vi mới trong việc tiếp xúc tối đa với thời hiện tại trong tính chưa hoàn thành – cũng thể hiện về hình thức mang tính nội dung

Bên cạnh đó, theo G Poxpêlốp thì nội dung của hình thức thể loại bao gồm hai mặt: mặt hoạt động chức năng cụ thể lịch sử của hình thức và mặt nội dung loại hình của

nó Poxpêlốp chia làm 4 nhóm thể loại như sau: nhóm thần thoại, nhóm lịch sử dân tộc (sử thi), nhóm đạo đức thế sự (tính cách học), nhóm lãng mạn (đời tư) Ngoại trừ nhóm thần thoại thuộc vào thời tiền sử nghệ thuật, còn lại ba nhóm với nội dung loại hình có thể diễn giải như sau:

7.1.2.1 Thể loại lịch sử dân tộc (sử thi).

Miêu tả sự phát sinh và phát triển của một dân tộc hay một cộng đồng người, các cuộc chiến tranh nhằm khẳng định chủ quyền, danh dự, tôn nghiêm dân tộc, bộ tộc, quốc gia, Các cuộc xung đột xã hội rộng lớn, như các cuộc cách mạng cũng có tính sử thi

Điểm đặc biệt của thể loại này là sự đánh giá toàn bộ theo quan điểm quốc gia, dân tộc Nhân vật xuất hiện thường mang tầm vóc của cả dân tộc, là đại diện cho dân tộc; mang những phẩm chất tiêu biểu và là niềm tự hào của cả cộng đồng

Mô-típ chủ yếu là trên dưới một lòng, muôn người như một, lời thề, sống chết vì danh dự; trả thù, lòng trung thành, sự phản bội cá nhân chỉ được đánh giá cao khi nó có ý nghĩa đối với sự nghiệp của cộng đồng

Giọng điệu trần thuật thành kính, ca ngợi

7.1.2.2 Thể loại lịch sử đạo đức thế sự.

Xuất hiện kế tiếp sau lịch sử dân tộc Đối tượng miêu tả của thể loại này là trạng thái của một cộng đồng người Xung đột trong thể loại này là xung đột của các loại người khác biệt nhau hoặc đối lập nhau về quyền lợi, lối sống: mẹ ghẻ, con chồng; điền chủ, người làm; quan lại, lương dân; Tiêu chuẩn đánh giá là tiêu chuẩn của cộng đồng

Con người của thể loại này mang những phẩm chất xã hội, mang những vai trò tiêu biểu trong cộng đồng xã hội, là hiện thân điển hình cho đạo đức phong tục – hình tượng điển hình Giá trị của nhân vật nằm ở sự khái quát về loại của nó, trên cơ sở quan sát, phân tích các thuộc tính, biểu hiện lặp lại

Mô-típ chủ yếu thường là keo kiệt, tham lam, tham vàng bỏ nghĩa, lật lọng, cướp công, cậy thế, nịnh bợ,

Giọng điệu thường là tố cáo, cảm thán, châm biếm, chế giễu kín đáo hay lộ liễu

7.1.2.3 Thể loại đời tư.

Là nhóm thể loại các tác phẩm thể hiện sự hình thành và phát triển của nhân cách con người Góc độ đánh giá là đánh giá những phẩm chất nhân cách cá nhân

Giá trị của tác phẩm loại này là khắc họa được cá tính, bản sắc cá nhân không lặp lại của nhân vật

Mô-típ thường gặp là tình yêu, lòng chung thủy, sự chờ đợi, tài năng, đam mê, Giọng điệu của tác phẩm loại này tường là giãi bày, đồng cảm, tự trào, cảm thán, Có thể thấy, ba loại nội dung thể loại trên có thể được biểu hiện vào các các hình thức thể loại khác nhau Chẳng hạn, loại nội dung sử thi có thể thể hiện trong thể loại anh hùng ca (sử thi) cổ điển, nhưng cũng có thể thể hiện trong các bài thơ ngắn, thơ ca cách mạng, truyện cổ tích, truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký, Và có thể gọi chúng là thơ sử thi, tiểu thuyết sử thi, kịch sử thi, truyện ngắn sử thi, bút ký sử thi Thơ Tố Hữu là thơ trữ tình chính trị sử thi

Nội dung thể loại đạo đức thế sự cũng có thể được biểu hiện qua các hình thức thể loại khác nhau: truyện cổ tích thế sự, thơ thế sự, truyện ngắn thế sự, tiểu thuyết thế sự, phóng sự thế sự, kịch thế sự,

Nội dung thể loại đời tư thể hiện trong thơ tình yêu, thơ than thân phận, tiểu thuyết

Tự lực văn đoàn, Thơ mới 1930 – 1945 chủ yếu thuộc thể tài đời tư

Các nội dung thể loại trong thực tế không phải lúc nào cũng tách bạch, thuần túy mà

thường kết hợp: vừa thuộc thể loại đời tư vừa kết hợp thể loại thế sự như Truyện Kiều

-Nguyễn Du, hay vừa thuộc thể loại đời tư vừa kết hợp thể loại thế sự, lại mang tính sử thi

tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình – L.Tônxtôi

Bên cạnh đó, việc vận dụng yếu tố loại hình nội dung có ý nghĩa để nghiên cứu tiến trình vận động thể loại văn học Ví dụ, văn học 1930 – 1945 về cơ bản được sáng tác theo các thể loại thế sự và đời tư

Từ CMT8 đến trước năm 1986, văn học đi theo các thể loại sử thi: thơ ca, truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch đều thống nhất trong tính sử thi

Tuy nhiên, có thể nhận thấy từ sau năm 1975, nhất là sau năm 1986, tính sử thi nhạt dần và nội dung thể loại thế sự và đời tư dần nổi bật

Nội dung thể loại thay đổi kéo theo sự thay đổi trong cấu trúc thể loại cụ thể, từ đổi thay nhân vật trữ tình, nhân vật người kể chuyện, đến tọa độ không gian hay dổi thay xung đột, giọng điệu

Những thay đổi đó có tính quy luật, vì vậy việc xác định và vận dụng nội dung thể loại là một yêu cầu không thể thiếu của thi pháp học hiện đại

7.2 Cấu trúc của thể loại văn học

Việc nghiên cứu loại hình thể loại chỉ có hiệu quả trên cơ sở nắm vững cấu trúc thể loại, tức cấu trúc mang đặc trưng thể loại của tác phẩm

Người đầu tiên nêu lên cấu trúc thể loại là Aixtốt Ông đã nêu lên ba phương thức

mô phỏng mà sau này thường được giải thích là một kiểu quian hệ giữa con người và thực tại Ba phương thức mô phỏng của Aixtốt nói lên ba kiểu quan hệ giữa chủ thể và khách thể trong tác phẩm Từ đó, ta thấy chủ thể với các quan hệ khác nhau của nó với các tác phẩm và yếu tố mang đặc trưng thể loại, hợp thành cấu trúc thể loại

7.2.1 Chủ thể của thế giới nghệ thuật

Chủ thể của thế giới nghệ thuật là yếu tố đầu tiên của thể loại Chủ thể ở đây là chủ thể lời nói, chủ thể của ý thức được thể hiện trong văn bản Qua đặc điểm về quan hệ, thái độ, khoảng cách của chủ thể đối với văn bản, với hiện tượng được miêu tả, ta có thể xác định được đặc điểm thể loại

Ví dụ: Về quan hệ giữa chủ thể đối với văn bản, trong sử thi, chủ thể là người hát rong đối với văn bản được sáng tác bằng truyền miệng Về khoảng cách, họ kể chuyện sử thi như một chuyện quá khứ xa xăm mà họ tuyên bố là sự thật, họ tự coi mình có vai trò không chỉ là ca ngợi, mà còn phải giải thích cho người nghe hiểu về các sự tích

7.2.2 Hình thức ngôn ngữ biểu hiện

Hình thức ngôn ngữ biểu hiện là một phương diện quan trọng của thể loại: truyền miệng hay viết; để nói, để đọc; văn vần hay văn xuôi, hoặc văn biền ngẫu Văn kể miệng thì có yếu tố sáng tác tức hứng, tùy hứng; khi sáng tác thì dựa vào các công thức, mô típ

có sẵn Văn viết thì cũng viết theo truyền thống văn bản viết (tiếng Hán và tiếng Nôm có truyền thống khác nhau)

Ví dụ: Trong sử thi, văn, thơ sử thi thường gieo vần tự do, nhiều chỗ dễ dãi, do là sáng tác tùy hứng dân gian, có chỗ không vần; nhưng phong cách lại cao nhã, trang trọng

7.2.3 Cấu tạo của hình tượng nhân vật và sự kiện

Ví dụ: Về hành động trong tác phẩm thì trong sử thi thường bắt đầu bằng các chuyện nhỏ mà gây ra tai họa lớn, thể hiện một vấn đề có tính thống nhất về trật tự khách quan hoặc thế giới Về nhân vật thì sử thi có những nhân vật thuộc tầng lớp thống trị, quý tộc, độc đoán, chuyên hành; nhân vật tối cao được thần hóa, vây quanh là nghệ sĩ, kỵ sĩ phần nhiều là vô danh Hoạt động của các nhân vật mang nhiều nghi thức, tượng trưng

Ăn mặc, động tác, huy chương, danh hiệu, là các dấu hiệu phân biệt các loại người

7.2.4 Chức năng xã hội và phương thức tiếp nhận

Ví dụ: Sử thi thể hiện ký ức của lịch sử thiên về lý tưởng Tác phẩm sử thi có tác dụng giáo dục đạo đức và bồi dưỡng lý tưởng anh hùng tập thể

Trên đây là bốn yếu tố mang đặc trưng của cấu trúc thể loại Việc mô tả sơ lược thể loại sử thi theo bốn yếu tố trên cho thấy đây chính là bốn yếu tố mang đặc trưng loại hình của thể loại

Kết hợp loại hình nội dung thể loại với việc miêu tả các đặc điểm thể hiện qua bốn yếu tố mang đặc trưng loại hình của thể loại có thể giúp chúng ta khám phá thi pháp thể loại của tác phẩm

CHƯƠNG 8: THI PHÁP CỐT TRUYỆN 8.1 Khái niệm về cốt truyện

8.1.1 Khái niệm truyền thống

Cốt truyện là tiến trình chuỗi hoặc sự kiện xảy ra theo trật tự thời gian hoặc nhân quả của tác phẩm

8.1.2 Khái niệm hiện đại

Nhiều nhà Thi pháp học cho rằng, cốt truyện là sự sắp xếp các sự kiện, tình huống của tác phẩm và chú trọng đến nghệ thuật kể chuyện Tức là nghiên cứu về “cái được kể”

và “hành động kể”

Các nhà phê bình hiện nay đều dựa vào khái niệm cốt truyện hiện đại để nghiên cứu tác phẩm Cốt truyện là một phạm trù vừa thuộc nội dung vừa thuộc hình thức tác phẩm Thi pháp học chỉ nghiên cứu cốt chuyện từ góc độ hình thức nghệ thuật

8.2 Phân loại cốt truyện

Các nhà nghiên cứu phân loại cốt truyện theo nhiều cách khác nhau.Căn cứ vào mối tương quan giữa người kể chuyện và sự việc được kể, có thể chia ra cốt truyện tự nhiên và cốt truyện nghệ thuật Hai cốt truyện này có thể trùng nhau (Truyện cổ dân gian, tiểu thuyết trung đại) hoặc lệch pha nhau (thường trong truyện hiện đại)

Căn cứ vào sự kiện, chia ra: cốt truyện phân đoạn (Số đỏ, Tam quốc chí), cốt truyện liền mạch (Tấm cám, Chiếc lá cuối cùng), cốt truyện ghép mãnh (Phiên chợ giát, Nỗi buồn chiến tranh), cốt truyện siêu văn bản (Người trong trẻ - R Coover).

Căn cứ vào thời gian trần thuật, chia ra: cốt truyện tuyến tính (Lão hạc), cốt truyện khung (Nghìn lẻ một đêm), cốt truyện gấp khúc (Cỏ lao).

Căn cứ vào nhân vật, chia ra: Cốt truyện đơn tuyến (Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành), cốt truyện đa tuyến (Hoàng Lê nhất thống chí), cốt truyện hành động (Đam san), cốt chuyện tâm lý (Đời thừa), cốt truyện dòng ý thức (Nỗi buồn chiến tranh).

Căn cứ vào nội dung, chia ra: cốt truyện phiêu lưu (Dế Mèn phiêu lưu ký), cốt truyện tài tư giai nhân (Tuyện Kiều), cốt truyện triết học (Gặp gỡ cuối năm).

Căn cứ vào kết cấu sự kiện, chia ra: cốt truyện mở (Vợ nhặt), cốt truyện đóng (Bỉ vỏ), cốt truyện vòng (Chí phèo), cốt truyện biên niên (Hoàng Lê nhất thống chí), cốt truyện đồng tâm (Hamlet).

Căn cứ vào trường phái, chia ra: cốt truyện lãng mạn (Từ thức), cốt truyện hiện thực (Tấn trò đời), cốt truyện hiện thực XHCN (Vùng trời), cốt truyện hiện thực kì ảo (Tây du ký), cốt truyện hậu hiện đại (Hóa thân).

Căn cứ vào thể loại, chia ra: cốt truyện cổ tích (Thạch Sanh), cốt truyện ngụ ngôn (Con cáo và trùm nho), cốt truyện lịch sử (Tiêu sơn tráng sĩ), cốt truyện trinh thám (Điệp viên 007).

Căn cứ vào nguồn gốc, chia ra: cốt truyện nguyên gốc (Kim Vân kiều tân truyện

và Truyện Kiều), hoặc có thể vây mượn một phần cốt truyện.

8.3 Các thành phần của cốt truyện

Mô típ: là một công thức có tính ước lệ, biểu trưng nghệ thuật của một cốt truyện

và thường được lặp đi, lặp lại ghi nhận những ấn tượng về thực tại đặc biệt mạnh mẽ, quan trọng và lập lại nhiều lần, nó là một đơn vị trần thuật đơn giản nhất, bằng hình tượng và cũng là những mẫu khái quát sơ khởi có đặc điểm là tính đồng nhất và giống nhau Trong văn chương thế giới có nhiều mô típ quen thuộc như: gặp gỡ - tai biến – đoàn tụ, sống – chết, trẻ - già …

Trong truyện cổ tích: anh hùng cứu công chúa, thử tài kén rể …

Trong truyện ngụ ngôn: ai cũng có yếu điểm, đoàn kết là sức mạnh …

Trong các truyện lãng mạn: bỏ nhà cùng người yêu, nhân vật bệnh ung thư khi kết thúc một bộ phim …

Trong văn xuôi cách mạng Việt Nam 1945 – 1975: giác ngộ, ức nước vỡ bờ, đổi đời …

Tình huống: là những việc xảy ra trước mắt và cần giải quyết.

Tình huống đôi khi là một sự việc xảy ra bất ngờ, làm cho nhân vật rơi vào tình trạng khó

xử, cấp bách tìm hướng giải quyết ngay Có nhiều loại như: Tình huống ngẫu nhiên (Vợ nhặt – Kim Lân) … Tình huống hoàn cảnh (Bến quê – Nguyễn Minh Châu) … Tình huống tâm trạng (Chí phèo – Nam Cao) … Tình huống tượng trưng (Một cuộc ngoại tình – Camus) … Tình huống đối mặt khó khăn thử thách (Người lái đò sông đà – Nguyễn Tuân) …

Tình huống nhận thức có nhiều loại: nhận thức từ không nên biết (Oedipus) … Tình huống ngộ nhận (Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu) … Tình huống đúng như mong muốn (Chiếc lược ngà – Nguyễn Quang Sáng).

Ngoài ra các tình huống xảy ra trong các vở kịch, trong văn chương nghệ thuật …

Các đơn vị chức năng: chức năng cản trở, chức năng trợ giúp, chức năng thử

thách nhân vật

Chi tiết: đây là cách sử dụng chi đắt tạo sự hấp dẫn của câu chuyện Chi tiết “chiếc

lá” trong Chiếc lá cuối cùng (O Henry), Chi tiết “vết sẹo” trong Chiếc lược ngà (Nguyễn Quang Sáng), trong Vợ nhặt (Kim Lân), Chí Phèo (Nam Cao)

Biến cố và kịch tính

Biến cố: trong cốt truyện, có những sự kiện làm đảo lộn cuộc đời nhân vật và dẫn

đến sự thay đổi không gian sinh tồn như: Truyện Kiều (Nguyễn Du), Tướng về hưu

(Nguyễn Huy Thiệp) …

Kịch tính: sự xung đột, mâu thuẫn giữa các nhân vật như: Tắt đèn (Ngô Tất Tố), Bước đường cùng (Nguyễn Công Hoan), Xung đột (Nguyễn Khãi) …

8.4 Cốt truyện qua các giai đoạn văn chương

Cốt truyện dân gian thường đơn giản, chỉ có tuyến nhân vật, kể theo trật tự tuyến tính Cốt truyện thần thoại: ít xung đột, trong khi sử thi rất nhiều xung đột Cốt truyện cổ tích: thường xâu chuỗi nhiều tình huống lại theo quan hệ nhân quả, cốt truyện Cốt truyện ngụ ngôn: rất ngắn, ít chi tiết thừa, thường nói về tình huống hay mâu thuẩn nhỏ Cốt truyện truyện cười: chứa một mâu thuẫn nhỏ, đặt nhân vật vào tình huống buồn cười

Cốt truyện tiểu thuyết chương hồi: dung lượng đồ sộ, đa tuyến, nhiều tình huống xung đột, nhiều sự kiện móc xích nhau theo quan hệ nhân quả

Cốt truyện truyện ngắn: chủ yếu đề tài thế sự - đời tư và không nhất thiết phải có kịch tính

Truyện thơ Nơm: thiên về cốt truyện thế sự đời tư, mô típ quen thuộc là tài tử -giai nhân., theo thời gian tuyến tính

Cốt truyện của kịch: nhiều xung đột căng thẳng, tình huống thử thách

Trong văn chương hiện đại, cốt truyện rất đa dạng trong các tiểu thuyết về đề tài chiến tranh, cốt truyện lịch sử dân tộc giữ vai trò chủ đạo Truyện ngắn hiện đại thừng miêu tả một phần của cuộc sống, tập trung vào vấn đề cần suy ngẫm Tiểu thuyết hiện đại, cốt truyện mang tính sáng tạo và không theo một khuôn mẫu

Trong văn chương hậu hiện đại, cốt truyện bị phân rã và sắp xếp lộn xộn Đôi khi tác giả vừa là nhân vật vừa là người đọc

8.5 Cốt truyện nghệ thuật

Trong một tác phẩm, có thể có nhiều cốt truyện căn cứ vào vai trò của cốt truyện, chia ra: cốt truyện chính và phụ Trong mỗi cốt truyện đó, còn nhiều cốt truyện nhỏ Trong bản thân một cốt truyện, cũng có thể chia nhỏ thành nhiều chi tiết và tình huống khác nhau Theo quan điểm hiện đại, khi phân tích cốt truyện, người ta chú ý đến tính đa nghĩa của nó Nhiều người xem tính đa nghĩa là một phẩm chất của cốt truyện Một

số nhà Phê bình Mới chia cốt truyện thành vô số chi tiết nhỏ rồi lắp ghép để tạo ra những tác phẩm mới

Ở một số tác phẩm, chỉ có nội dung hiển ngôn Tác giả phơi bày hết toàn bộ nội dung câu chuyện trên bề mặt văn bản Một số tác phẩm truyện thường có vô vàn mãnh vỡ với nhiều màu sắc khác nhau Với tác phẩm văn chương, mỗi người sẽ có một độ nhấn khác nhau khi tiếp nhận văn bản ngôn từ