Thi pháp không gian

Khái niệm, cấu trúc và biểu hiện của không gian nghệ thuật.;Không gian nghệ thuật qua các thời kì văn học; Phân tích không gian nghệ thuật trong một tác phẩm cụ thể; khái niệm thì pháp học của Trần Đình Sử.

Chương 5

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

5.1 Khái niệm, cấu trúc và biểu hiện của không gian nghệ thuật

5.1.1. Khái niệm không gian nghệthuật

Theo Trần Đình Sử lí giải: “không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại cùng thế giới nghệ thuật” và “không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống”

Không gian nghệ thuật được tác giả xây dựng dựa vào không gian có thật và những quan niệmvề không gian sinh hoạt trong cuộcsống Hơn nữa, mỗi nhà văn sẽ thể hiện không gian khác nhau tùy hoàn cảnh thông qua ngôn từ để làm sao có thể thể hiện được cái nhìn của họ

Khái niệm không gian được hiểu trên hai phương diện: không gian trong vũ trụ và không gian trong tác phẩm nghệ thuật Ở đây, ta chỉ xét không gian trong tác phẩm nghệ thuật Không gian trong tác phẩm nghệ thuật bao gồm hai loại:

Không gian lý tính còn được gọi là không gian vật lý và địa lý Đó là không gian hiện thực có thể đo đếm được một cách cụ thể, chính xác, tồn tại khách quan và có tính phổ biến Bản than không gian địa lý, vật lý chưa phải không gian nghệ thuật Chúng được xem là không gian nghệ thuật một khi nó gắn liền với cảm xúc và mang ý nghĩa nhân sinh

Không gian cảm tính còn được gọi là không gian tâm lý, tâm tưởng Đó là không gian mà ta không thể đo đếm chính xác được, nó tồn tại trong cảm nhận chủ quan Không gian cảm tính thể hiện cách nhìn, cách cảm độc đáo của tác giả của tác giả về hiện thực Vì vậy nó thường giàu hình ảnh sinh động, nhiều ẩn ý, thể hiện đời sống con người một cách sáng tạo Nó có thể được khắc họa cụ thể hoặc trừu tượng, mơ hồ, tượng trưng, ước lệ, phi logic tùy theo sự cảm nhận của nhân vật và dụng ý của nhà văn

Tóm lại, không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tượng nghệ thuật Đó

là không gian tồn tại, sinh hoạt của nhân vật, là bối cảnh để nhân vật thể hiện tính cách, suy nghĩ, hành động,… Không gian nghệ thuật còn là nền, cảnh cho những sự kiện…

5.1.2 Cấu trúc và biểu hiện của không gian nghệ thuật

Cấu trúc không gian nghệ thuật gồm nhiều lớp:

- Không gian vũ trụ

- Không gian xã hội

- Không gian địa lý

- Không gian con người,…

5.2 Không văn nghệ thuật qua các thời kì văn học

5.2.1 Không gian nghệ thuật trong văn học cổ

Trong lịch sử văn học đã tồn tại nhiều kiểu loại văn chương khác nhau.Mỗi thểloại, mỗi thời đại có những kiểu không gian phổ biến, đặc trưng phản ánh các cấp độ

tư duy của conngười.Trong văn học cổ cũng vậy, mỗi thể loại đều có kiểu không gian nghệ thuật mang đặc trưng của thể loại đó

- Không gian trong thần thoại: Không gian thường thấy trong thần thoại là vũ

trụ bao la, nơi thần linh tồn tại Đó là không gian ảo, không định tính, cho nên nhân vật tồn tại trong không gian mà như ngoài không gian Có lúc, vũ trụ chỉ là cõi hồng

hoang, âm u, lạnh lẽo vắng bóng dáng con người: “Ban đầu vũ trụ là một cõi hỗn độn,

mờ mịt, tối tăm, lạnh lẽo Từ cõi hỗn độn ấy, Thần Trụ Trời xuất hiện, ông lấy đầu đội trời lên cao và dùng chân đạp đất thấp xuống” (Thần trụ trời).

- Không gian trong sử thi: không gian trong sử thi là không gian cộng đồng,

không gian chiến trận gắn với những chiến công Đó có thể là không gian của cộng

đồng thị tộc trong núi rừng (Đăm săn, Xinh Nhã), hoặc ở các thành bang (Iliade, Odysseus) Nền tảng của không gian sử thi là không gian thần thoại có tính chất hư ảo,

kì diệu Cho nên, không gian thần thiêng vẫn còn, con người có thể kết nối với thế giới

siêu nhiên Trong sử thi “Đẻ đất đẻ nước”, nói lên mối quan hệ qua lại giữa thế giới

trần gian và thế giới thần linh

- Không gian truyện cổ tích:không gian cổ tích có khithu hẹp hơn, chỉ còn trong

phạm vi không gian gia đình, không gian thế tục (Cây khế, Tấm Cám, Sọ Dừa, Cô bé lọ lem…) Ở khía cạnh khác, không gian trong cổ tích là không gian không cản trở, hành

động của nhân vật không bị trở ngại bởi hoàn cảnh Cũng từ đó, cổ tích mang tinh chất thần kì, mang ước mơ, khát vọng của con người Trong không gian cổ tích, con người

có thể tự do hoạt động, tự do di chuyển, mỗi khi gặp thử thách, luôn có sự giúp đỡ của lực lượng thần kì, siêu nhiên, những phương tiện đi lại kì diệu: chiếc thảm bay, đôi hài bảy dặm, nồi cơm ăn mãi không hết,…

Nhìn chung, truyện cổ tích, cũng như thần thoại, sử thi, đều phổ biến với loại

không gian hư ảo, kì diệu xoay quanh batầng, ba cõi, giúp thỏa mãn nhu cầu lý giải hiện tượng trong tự nhiên, trong đời sống và thể hiện ước mơ, khát vọng khi tư duy con người lúc bây giờ còn đơn giản

- Không gian trong truyền thuyết:thể loại truyền thuyết cũng có yếu tố kì ảo, tưởng

tượng, nhưng lại dựa trên cốt lõi là sự thật lịch sử Vì vậy, không gian nghệ thuật trong truyền thuyết luôn mang tính cụ thể, xác định Không gian trong truyền thuyết là những địa danh có thực, là không gian lịch sử gắn liền với nhân vật và sự kiện lịch sử, gắn liền với thời gian lịch sử xác định Nó đồng thời là những không gian thiêng, trường tồn cùng với sự bất tử của nhân vật lịch sử Núi Tản Viên thành chốn non thiêng gắn liền với Sơn Tinh – một vị thần - vị anh hùng trị thủy Truyền thuyết đã tạo nên những cặp sánh đôi: không gian lịch sử - nhân vật lịch sử

- Không gian trong ca dao:không gian trong ca dao biểu hiện ở nhiều phương diện,

nhưng thường gắn với bối cảnhquen thuộc: gia đình, làng xã; hình ảnh gần gủi, than quen: cây đa, bến nước, sân đình, cánh đồng, sông lạch…Không giantrongcadaothườngmangtínhphiếmchỉvàcótácdụnggợihứngsinhtình…

- Hôm qua tát nước đầu đình,

Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen.

- Thuyền về có nhớ bến chăng, Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.

- Qua đình ngả nón trông đình, Đình bao nhiêu ngói, thương mình bấy nhiêu.

Không gian trong tác phẩm văn học thời cổ biểu hiện trong các thể loại văn học dân gian với nhiều sắc thái khác nhau Nhìn chung, theo mức độ phổ biến có thể thấy không gian trong văn học cổ có hai dạng cơ bản: không gian kì ảo và không gian thực, gần gũi, quen thuộc

5.2.2 Không gian nghệ thuật trong văn học trung đại

- Không gian trong văn xuôi trung đại: Trong văn xuôi thời trung đại có sự kết hợp

nhiều loại không gian: thế tục, đời tư, thần thiêng… Tiểu thuyết chương hồi thường miêu

tả không gian chiến trường, không gian cung đình, không gian sinh hoạt của giới quý tộc

Phổ biến loại không gian lịch sử rộng mở và mang tính chất động (Tam Quốc chí, Hoàng

Lê nhất thống chí,…).

- Không gian trong truyện thơ Nôm: phổ biến loại không gian lưu lạc, không gian

tha phương Phần lớn tác phẩm xây dựng bối cảnh không gian lãng mạn, thích hợp với

kiểu nhân vật chính là tài tử giai nhân (Truyện Kiều).

- Không gian trong ngâm khúc: không gian tâm lý khá phổ biến Đó là loại không

gian được tái hiện qua dòng hồi tưởng, tâm trạng của nhân vật và thường có sắc thái buồn

(Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc).

- Không gian trong thơ trung đại:

Trong thơ trung đại ta thấy có không gian của sự nhàn tản, thoát tục (Nhàn – Nguyễn Bỉnh Khiêm; Cảnh ngày hè – Nguyễn Trãi).Không gian thiên nhiên, đời sống thanh nhàn

cũng trở thành nơi gửi gắm nỗi niềm tâm sự của các nhà Nho.Từ thế kỷ XIX trở đi, không gian thế tục rất phổ biến trong thơ Nôm, như không gian

khônggianlaođộngđờithườngnhưThươngvợ(TúXương).

Tuy nhiên không gian phổ biến và có ấn tượng mạnh nhất trong thơ trung đại nói riêng và trong văn chương trung đại nói chung là không gian vũ trụ

Không gian vũ trụ trong văn học trung đại xuất phát từ sự ảnh hưởng các học thuyết của tam giáo.Đạo giáo hướng đến chốn bồng lai, tiên cảnh.Phật giáo hướng đến là cõi niết bàn, chốn cực lạc Còn với Nho giáo, không gian mang màu sắc gần gũi hơn, thiết thực hơn, nhưng phải thanh cao Vì thế, cảm thức về không gian của người trung đại là không gian vũ trụ và con người luôn có khát vong muốn chiếm lĩnh được không gian rộng lớn của vũ trụ

Đó là không gian mở rộng vô cung, vô tận:

“Tiền bất kiến cổ nhân Hậu bất kiến lai giả Niệm thiên địa chi du du Độc sảng nhiên nhi thế há”

(Đăng u châu đài ca_Trần Tử Ngang)

(Phía trước không thấy người xưa - Phía sau không thấy ai đến - Ta nghĩ rằng trời đất rộng mênh mông - Riêng ta đau lòng rơi lệ).

Đối với họ không gian vũ trụ là vô cùng lớn lao, kì vĩ và họ luôn có khát vọng chiếm lĩnh không gian, chan hòa trongvũ trụ

“Hoành sóc giang sơn cáp kỉ thu Tam quân tì hổ khí thôn Ngưu”

(Thuật hoài_Phạm Ngũ Lão)

Không gian bao la rộng lớn của đất nước và thời giang đằng đẵng trong suốt mấy thu nâng tầm vóc của người chiến sĩ cũng vụt lớn theo tầm vóc của non sông tổ quốc “Ba quân” ở đây chỉ quân đội và “sao Ngưu” tượng trưng cho thiên nhiên hùng vĩ, bao la Sức mạnh của “Ba quân” như át cả sao Ngưu, cả vũ trụ

Qua đây ta cũng thấy mô hình không gian vũ trụtrong cảm thức người trung đại thường là 4 phương (đông, tây, nam, bắc), trước sau, trong ngoài, gần xa,…nhưng không

có hướng

Theo quan niệm của người trung đại, con người cũng là một vũ trụ, nên con người và

đất trời có sự tương thông (« Thiên nhân tương cảm ») Như trong bài “Dạ Vũ” của Trần

Minh Tông dường như có một nỗi buồn lẫn khuất trong không gian, nó làm cho đêm dài hơn, ngày không sáng được, ngọn đèn chưa tắt hòa cùng với không gian của đêm thu, mưa rơi rả rít Đó là không gian tâm trạng hồi tưởng quá khứ mang nỗi buồn vô hạn :

“Thu khí hòa đăng thất thự minh Bích tiêu song ngoại đệ tàn

Tự tri tam thập niên tiền thác Khẳng bả nhàn sầu đối vũ thanh”

(Dạ Vũ_Trần Minh Tông)

(Hơi thu hòa vào ngọn đèn làm mờ đi ánh sáng ban mai - Giọt mưa trên tàu lá chuối xanh ngoài cửa sổ tiễn canh tàn - Tự biết sai lầm của mình ba mươi năm trước -Đành ôm nỗi sầu ngồi nghe mưa rơi).

Hồ Xuân Hương cũng trải nỗi buồn, nỗi hận lên không gian, hay chính không gian vắng lạnh đang giao hòa cùng tâm trạng con người:

Tiếng gà văng vẳng gáy trên bom, Oán hận trông ra khắp mọi chòm.

(Tự tình 1)

Nỗi niềm người lữ thứ cũng được thể hiện qua không gian - không gian lữ thứ:

…Nhật mộ hương quan hà xứ thị Yên ba giang thượng sử nhân sầu.

(Hoàng hạc lâu_Thôi Hiệu)

(Quê hương khuất bóng hoàn hôn - Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai?)

Một không gian đối lập giữ cố hương và tha hương, không gian như mênh mang, kéo dài nỗi lòng khắc khoải của kẻ lưu lạc, nhìn cảnh mà nhớ quê

Như vậy, do đặc điểm tương thông giữa con người và vũ trụ mà thơ trữ tình trung đại bộc lộ tâm tình gián tiếp qua không gian vũ trụ

Nhìn chung, yếu không gian xuất hiện nhiều trong văn chương trung đại và được đề cập với những sắc thái, tính chất khác nhau Nhưng tập trung nhất, phổ biến nhất là không gian vũ trụ

5.2.3 Không gian nghệ thuật trong văn học hiện đại

Do sự đổi thay trong quan niệm về xã hội, cá nhân, hoạt động của con người mà không gian nghệ thuật trong văn học đã thay đổi.Ở giai đoạn này không gian nghệ thuật đa dạng và phong phú hơn.Với các tác giả văn học hiện đại, không gian nghệ thuật mang tính khái quát cao, phạm vi phản ánh rộng lớn Đó là toàn bộ đời sống xã hội - không gian của con người phải vật lộn với cuộc sống đầy sóng gió

- Không gian trong văn chương lãng mạn:

Không gian đời tư, không gian sinh hoạt là phổ biến nhất.Ở dạng này, không gian thực tại thường đối lập với không gian mộng tưởng:

“Em là gái trongkhungcửa Anhlàmâybốnphươngtrời

(Mộtmùađông–LưuTrọngLư)

“Cửa nhỏ trông giời vướng chấn song Một khuôn chật chội mấy phương lòng

Tường vôi, gạch lở loang màu máu Nung nấu thêm sầu mộng núi sông

(Đời một nhà văn – Trần Huyền Trân)

Một số nhà thơ muốn thoát ly thực tại, tìm đến một thế giưới khác Thế giới tâm tưởng, tưởng tượng thể hiện bằng không gian nghệ thuật hướng vào vũ trụ đầy hư ảo, mộng mị Như Vũ Hoàng Chương muốn tìm đường sang xứ sở khác:

“Nhổ neo rồi thuyền ơi! Xin mặc sóng

Xô về đông bay dạt tới phương đoài

(Phương xa - Vũ Hoàng Chương).

Một thế giới đáng chán ghét và khát vọng muốn lẫn tránh vào lạnh lẽo, cô độc trong vũ trụ xa xăm, tách khỏi trần thế Một không nghệ thuật đầy hư ảo, mộng mị cùng những tiếng rỉ rên trong thơ Chế Lan Viên:

“ Trời hỡi trời! Hôm nay tôi chán hết Những sắc màu, hình ảnh của trần gian”

( Tạo lập)

“Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh Một vì sao trơ trọi cuối trời xa

Để nơi ấy tháng ngày tôi lẩn tránh Những ưu phiền đau khổ với buồn lo.”

( Những sợi tơ lòng)

Một không gian thoát li hiện thực đầy chất thơ, vô cùng trong sáng không vướng bụi trần Trong không gian bồng lai tiên cảnh ấy hiện lên vẻ đẹp của những nàng tiên nga, ngọc nữ múa lượn trong tiếng đàn, tiếng duối vang dội lung linh, có suối trong giếng ngọc…

Mây hồng ngừng lại sau đèo, Mình cây nắng nhuộm, bóng chiều không đi.

Trời cao xanh ngắt – Ô kìa!

Hai con hạc trắng bay về bồng lai…

(Tiếng sáo thiên thai)

- Không gian trong văn chương hiện thực: Nếu như văn chương lãng mạn chuộng

loại không gian ảo mộng thì văn chương tả chân chuộng loại không gian thực tế, không gian sinh hoạt đời thường, không gian thế sự Các nhà văn hiện thực thường chọn miêu tả

nhưng nơi nghèo khổ nhất Đó có thể là làng quê nghèo đói, bất công (Tắt đèn, Một bữa no), hoặc là nơi thành thị xấu xa, đồi bại (Số đỏ)… Kết thúc tác phẩm, nhân vật thường bị

đẩy vào không gian bế tắc như nhà tù, nghĩa địa, tha phương cầu thực, hoặc chấp nhận sống trong đau khổ với môi trường cũ

- Không gian trong văn chương cách mạng: nhân vật thường được hướng đếnmảng

không gian tươi sáng hơn Văn chương cách mạng thường phổ biến loại các loại không gian động như không gian chiến trường, không gian công cộng, không phổ biến loạikhông gian đời tư chật hẹp, tĩnh tại Hình tượng quen thuộc là con đường, dài rộng, hướng đến những chiến công và hạnh phúc trong tương lai Đặc điểm của không gian trong văn chương cách mạng là dài rộng, sôi động, sáng tươi, đẹp đẽ, lạc quan Có thể

thấy điều đó trong thơ Tố Hữu, Chế Lan Viên, Mặt đường khát vọng (Nguyễn Khoa Điềm), Dấu chân ngườilính(NguyễnMinhChâu),Bãobiển(ChuVăn)

Như vậy, không gian nghệ thuật trong văn chương hiện đại có tính chất bao quát toàn

bộ đời sống xã hội và tâm tư tình cảm con người.Đồng thời nó đươc biểu hiện với với những dạng thức phong phú, đa dạng hơn