Văn xuôi Lê Anh Hoài nhìn từ lí thuyết trò chơi

PHAN BĂNG TUYẾT TRÂM

VĂN XUÔI LÊ ANH HOÀI NHÌN TỪ LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2023

PHAN BĂNG TUYẾT TRÂM

VĂN XUÔI LÊ ANH HOÀI NHÌN TỪ LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi tên là Phan Băng Tuyết Trâm, cam đoan rằng luận văn: “Văn xuôi Lê

Anh Hoài nhìn từ lý thuyết trò chơi” là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới

sự hướng dẫn và góp ý của TS Ngô Thị Ngọc Diệp Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tp Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2023

Tác giả luận văn

Phan Băng Tuyết Trâm

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn đến quý thầy cô của ngành Văn học Việt Nam đã trang bị cho tôi những kiến thức cần thiết trong suốt hành trình hai năm học tại trường Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn quý thầy cô phòng Quản lý Khoa học và Sau đại học – Trường Đại học Sài Gòn đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng trân trọng biết ơn đến Cô Ngô Thị Ngọc Diệp – người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu hoàn thành luận văn

Tôi gửi lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè – những người không ngừng động viên, giúp đỡ, chia sẻ trong suốt quá trình tôi học tập và nghiên cứu đề tài này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Tp Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2023

Tác giả luận văn

Phan Băng Tuyết Trâm

MỤC LỤC

Trang

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA LÊ ANH HOÀI 15

1.1 Khái quát lý thuyết trò chơi trong nghiên cứu văn học 15

1.1.1 Khái niệm về trò chơi (game) và sự chơi (play) 15

1.1.2 Lý thuyết trò chơi và văn học nghệ thuật 20

1.1.3 Một số phương diện nghiên cứu văn học từ lý thuyết trò chơi 28

1.1.4 Tính chất trò chơi trong văn học Việt Nam đương đại 30

1.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Lê Anh Hoài 34

1.2.1 Quá trình sáng tạo và thành tựu nghệ thuật 34

1.2.2 Quan điểm nghệ thuật 38

Tiểu kết chương 1 42

CHƯƠNG 2 TÍNH CHẤT TRÒ CHƠI TRONG VĂN XUÔI LÊ ANH HOÀI NHÌN TỪ THỂ LOẠI, KẾT CẤU, NHÂN VẬT 43

2.1 Tính chất trò chơi qua thay đổi khung hình, pha trộn thể loại 43

2.1.1 Nới lỏng khung hình, pha trộn thể loại trong truyện ngắn 43

2.1.2 Nới lỏng khung hình, pha trộn thể loại trong tiểu thuyết 44

2.2 Tính chất trò chơi qua kết cấu tác phẩm 47

2.2.1 Kết cấu phân mảnh, lắp ghép 56

2.2.2 Kết cấu truyện lồng truyện 57

2.3 Tính chất trò chơi qua xây dựng nhân vật 71

2.3.1 Mờ hóa nhân vật 71

2.3.2 Lạ hóa nhân vật 72

2.3.3 Phân mảnh, lắp ghép, hòa lẫn nhân vật 79

Tiểu kết chương 2 89

CHƯƠNG 3 TÍNH CHẤT TRÒ CHƠI TRONG VĂN XUÔI LÊ ANH HOÀI NHÌN TỪ NGÔN NGỮ, GIỌNG ĐIỆU VÀ MỘT SỐ THỦ PHÁP

NGHỆ THUẬT 90

3.1 Tính chất trò chơi qua ngôn ngữ nghệ thuật 90

3.1.1 Đan xen nhiều sắc thái ngôn ngữ 90

3.1.2 Sáng tạo, biến tấu về quy cách, hình thức ngôn ngữ 90

3.2 Tính chất trò chơi qua giọng điệu trần thuật 96

3.2.1 Chú trọng giọng điệu trào tiếu 112

3.2.2 Tăng chất giọng vô âm sắc 112

3.3 Tính chất trò chơi qua một số thủ pháp nghệ thuật 116

3.3.1 Tính chất trò chơi qua thủ pháp nhại 120

3.3.2 Mặt nạ “giả trang” tác giả và hình thức “trình diễn văn bản” 120

Tiểu kết chương 3 136

KẾT LUẬN 137

TÀI LIỆU THAM KHẢO 140

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam đương đại đã có những chuyển động mới mẻ để hòa nhập vào không khí và xu hướng chung của văn học thế giới trên nhiều mặt Sự phát triển của văn học nghệ thuật cũng chịu ảnh hưởng không nhỏ của thời đại công nghệ số Bối cảnh đó đã kích thích mạnh mẽ nhu cầu học hỏi, tìm tòi và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, đặc biệt là chủ nghĩa hậu hiện đại của các nhà văn Việt Nam Văn học hậu hiện đại đã tạo điều kiện cho sự thay đổi phương thức và cách tiếp cận của người đọc Lúc này, thị hiếu thẩm mĩ và tầm đón đợi của độc giả cũng khác đi

Họ từ bỏ thói quen đối chiếu thực tại bên ngoài với thế giới trong tác phẩm mà bắt đầu suy tư về chính cái hiện thực dù có hay không mà nhà văn muốn bày tỏ Cùng với đó, văn học có những bước cách tân về ý nghĩa thẩm mĩ và phương thức nghệ thuật để đáp ứng thị hiếu độc giả Một trong những lối viết hướng đến “giải thiêng nghệ thuật” là tạo lập trò chơi văn bản

1.2 Trên thế giới, lý thuyết trò chơi xuất hiện đã lâu và được quan tâm khi người ta nhìn nhận thế giới nghệ thuật như một trò chơi của cuộc sống Khi văn học ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại, lý thuyết trò chơi càng được vận dụng và được xem như một cách thức để nhà văn thể hiện cá tính sáng tạo Từ năm 1986 trở

đi, văn học Việt Nam có nhiều cách tân mới mẻ cả nội dung và hình thức nghệ thuật, nhiều nhà văn xây dựng thế giới văn chương của mình như những mô thức trò chơi Văn học Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện những tác phẩm thể nghiệm mô thức này, dù rằng người viết vô thức hay có ý thức về nó Đọc một tác phẩm chính là tham gia một cuộc chơi ngôn ngữ do tác giả tạo ra mà ở đó người đọc phải tách lớp ngôn từ, tìm ý nghĩa, thông điệp ẩn sâu Nó đòi hỏi cả người viết và người đọc có những suy nghĩ mới, tâm thế mới cho việc sáng tác, tiếp nhận văn học Từ đó, tác phẩm kích thích khả năng sáng tạo cho cả đôi bên và gợi mở nhiều vấn đề về văn chương, nghệ thuật, quan niệm thẩm mĩ… Tìm hiểu, nghiên cứu, dịch thuật, phê bình, thảo luận về sự tiếp nhận và ứng dụng lý thuyết trò chơi trong văn học nghệ thuật đóng góp một phần không nhỏ trong lí luận và nghiên cứu thực tiễn của văn

học Việt Nam Tuy nhiên, cho đến nay, ở Việt Nam vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu về lý thuyết trò chơi

1.3 Tiếp cận văn học Việt Nam đương đại, người đọc ngỡ ngàng trước sự bùng nổ của nhiều tác phẩm mang màu sắc nghệ thuật khác nhau Như một sân chơi hấp dẫn, các cây bút ra sức bộc lộ khả năng sáng tạo, tạo dựng những cuộc chơi ngôn từ Đằng sau sự sáng tạo đó, hiện thực cuộc sống được tác giả soi chiếu từ góc nhìn riêng, thể nghiệm riêng, lối viết riêng Bức tranh toàn cảnh của thế giới như động đậy, phập phồng trên trang viết Được mệnh danh là một “tay chơi thứ thiệt” trong sáng tạo nghệ thuật, Lê Anh Hoài đã dùng chính sự “chơi” trong văn chương

của mình cho ra đời một số tác phẩm độc đáo như: tiểu thuyết Chuyện tình mùa tạp

kỹ; Vườn thượng uyển; tập truyện Tẩy sạch những vết yêu; Trinh nữ Ma-nơ-canh và

gần đây nhất là Nỗi sợ và những khuôn hình Ngoài ra, ông còn sáng tác thơ với những tập thơ mang phong cách mới lạ như: Những giấc mơ bên thiên đường;

Mảnh Mảnh Mảnh Các sáng tác của nhà văn đã đóng góp đáng kể vào sự vận động,

phát triển văn học Việt Nam Đến với văn chương Lê Anh Hoài là đến với sự cách tân mới mẻ trong nghệ thuật Trong văn xuôi Lê Anh Hoài, bằng cách trải lòng mình ra trang giấy và những thủ pháp, kĩ thuật đặc sắc, nhà văn đã đưa ta đến một góc nhìn mới về cuộc sống và một cuộc chơi thú vị trong nghệ thuật Đó như một

mê cung trò chơi văn bản với lối chơi ngôn từ, chơi kết cấu, chơi nhân vật… Tìm hiểu tiểu thuyết, truyện ngắn của Lê Anh Hoài từ góc nhìn lý thuyết trò chơi là bóc tách tầng lớp ngôn ngữ, giải mã “luật chơi” để hiểu được ẩn ý, thông điệp đằng sau

đó Thế nhưng, cho đến hiện tại vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu thỏa

đáng vấn đề này Tìm hiểu đề tài Văn xuôi Lê Anh Hoài nhìn từ lý thuyết trò chơi,

chúng tôi mong muốn đi sâu khám phá, khẳng định giá trị văn chương độc đáo và sâu sắc trong văn xuôi nghệ thuật của nhà văn Việc tìm ra những biểu hiện, cơ chế

và khái quát các kiểu trò chơi, luật chơi là điều cần thiết để tìm ra một cách đọc hiệu quả, phù hợp, giúp làm rõ những sáng tạo nghệ thuật và khẳng định tài năng, đóng góp của Lê Anh Hoài cho công cuộc cách tân văn học hiện nay

1.4 Nghiên cứu văn xuôi Lê Anh Hoài từ góc nhìn lý thuyết trò chơi cũng là hoạt động góp phần khơi mở nhiều vấn đề về lý thuyết trò chơi, văn học Việt Nam

đương đại và các giá trị văn chương Lê Anh Hoài; góp phần làm rõ lý thuyết trò chơi trong nghiên cứu văn học, khẳng định tính khả dụng của hướng tiếp cận, soi chiếu văn học đương đại, văn học hậu hiện đại Việt Nam từ góc nhìn lý thuyết trò chơi Đây là những vấn đề có ý nghĩa lí luận và thực tiễn quan trọng, thật sự cần thiết cho công việc nghiên cứu và giảng dạy văn học

Từ những lí do cơ bản trên, chúng tôi chọn đề tài Văn xuôi Lê Anh Hoài nhìn

từ lý thuyết trò chơi cho luận văn tốt nghiệp của mình

lý thuyết Có lẽ vì thế, chúng ta có rất ít công trình nghiên cứu chuyên sâu về lý thuyết này Trong phạm vi tìm hiểu của mình, chúng tôi xin trình bày một số bài viết/ công trình nghiên cứu nổi bật như sau:

Một trong những người quan tâm đến tính trò chơi trong văn học là nhà

nghiên cứu văn học Trần Đình Sử Trong bài viết Văn học như là trò chơi, Trần

Đình Sử đã đưa ra các quan niệm khai sáng, nhân văn về chủ nghĩa trò chơi; quan niệm chơi như một hiện tượng văn hóa, quan niệm chơi trên nền tảng giao tiếp, giao lưu, đối thoại; xem nghệ thuật là trò chơi, đồng thời đưa ra đặc trưng nghệ thuật,

văn học nhìn từ trò chơi và sự chơi: “Trò chơi là yếu tố đặc trưng của sáng tạo

nghệ thuật” (Trần Đình Sử, 2021) Ông khẳng định bản chất trò chơi của văn học

và cần xem trọng chúng: “Sự coi nhẹ tính trò chơi của văn học dẫn đến coi văn học

là thiêng liêng, nghiêm túc thái quá, khiến cho văn học biến thành tài liệu giáo

huấn khô khan, nhàm chán ít hoặc không có chút gì hấp dẫn” (Trần Đình Sử,

2021), dần đà có lẽ nó sẽ “giết chết” đi tính chơi, làm mất đi chức năng “giải trí” của văn học Đây là một ý kiến khiến giới sáng tác và phê bình văn học ý thức hơn

về tính chất trò chơi của văn chương nghệ thuật

Nhằm phổ biến rộng rãi và giúp độc giả hiểu rõ hơn lý thuyết trò chơi, một

số nhà nghiên cứu quan tâm dịch các công trình, bài viết về lý thuyết này của các

tác giả nước ngoài Bài viết Trò chơi (trong văn học) của A.E Makhov do Lã

Nguyên dịch đăng trên website https://languyensp.wordpress.com đưa tới hai bình

diện quan trọng của trò chơi: “Trong việc tạo ra tình huống trò chơi (khiến ta nhớ

tới “hiện thực ảo” của văn học), có hai thủ pháp thường được sử dụng là mô phỏng (imitation) và tổ hợp (combination) – hoán vị và kết hợp các yếu tố sẵn có từ một tổ hợp nào đó theo những luật lệ nhất định” (Lã Nguyên, 2016) Có thể hiểu rằng mô

phỏng là yếu tố có tính bắt chước gần với thủ pháp nhại hoặc tạo ra những tình huống ảo nào đó trong văn học Yếu tố tổ hợp lại ứng với yếu tố giải cấu trúc, cho phép tháo rời, kết dính theo những kiểu mô thức mới Hai bình diện này tạo nên điểm hấp dẫn khi người ta sẽ không đoán được vì bị đặt vào tình huống ngẫu nhiên khó đoán định Từ đó tạo nên sức hấp dẫn, thu hút người chơi tham gia cuộc chơi

Bài Lý thuyết trò chơi của Gordon E Slethaug do Nhã Thuyên dịch đăng trên

website http://www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/ vào năm 2013 đưa ra một số quan niệm về trò chơi và sự chơi cũng như những tác động của nó ở nhiều lĩnh vực đặc biệt là nghệ thuật, văn chương Bài viết có đưa ra quan niệm của Nietszsche,

Derrida rằng: “Sự chơi là một sự một sự đập gẫy ngẫu nhiên, là kẻ xóa bỏ mọi đặc

quyền, người phát tán, trong khi ngược lại, trò chơi là những cấu trúc đặc lợi, những ý nghĩa hoặc những cái được biểu đạt nảy ra từ sự chơi” Đây là cách hai

nhà triết học phân biệt giữa trò chơi và sự chơi mà ta có thể thấy rằng ông nghiêng

về quan điểm của sự chơi hơn Quan niệm sự chơi lúc này đề cao sự ngẫu nhiên, tự

do, không bị ràng buộc nhiều nguyên tắc cấu trúc, nó gần với tính trò chơi trong văn học nghệ thuật

Một số nhà nghiên cứu tìm hiểu lý thuyết trò chơi và tính chất trò chơi của

văn học gắn liền với chủ nghĩa hậu hiện đại và văn học hậu hiện đại Trong cuốn Lí

thuyết văn học hậu hiện đại, Phương Lựu đã đưa ra nhận định: “Chủ nghĩa hậu hiện đại cũng có xu hướng sáng tác theo lối “phản thể loại” (Phương Lựu, 2012, tr.71)

Các thể loại thơ hay kịch đều thể hiện tính trò chơi trong thể loại Đặc biệt khi chịu

ảnh hưởng của chủ nghĩa giải cấu trúc, “kịch hậu hiện đại cũng biến ngôn ngữ

thành một trò chơi như nói trùng lặp, không theo ngữ pháp, không tương xứng với

sự vật” (Phương Lựu, 2012, tr.77) Nhờ ý kiến trên, chúng ta có thể hiểu thêm phần

nào mối quan hệ giữa trò chơi và chủ nghĩa hậu hiện đại

Lê Huy Bắc trong cuốn Văn học hậu hiện đại – lí thuyết và tiếp nhận nhận

định trò chơi là khái niệm tác động rất lớn đến mĩ học hậu hiện đại: “Nó giải phóng

tối đa ngôn từ, chấp nhận nhiều hình thức thể nghiệm, nhiều kiểu nhại, cũng như các dạng cấu trúc phi truyền thống của ngôn từ và văn bản” (Lê Huy Bắc, 2012,

tr.42) Ông đặc biệt nhấn mạnh sự cách tân văn chương hướng đến bốn tiêu chí:

“tồn tại và hỗn độn, cuộc sống là hư vô, cuộc đời là văn bản, hiện tồn là trò chơi”

(Lê Huy Bắc, 2012, tr.310) Không nhất thiết yêu cầu tác phẩm phải có đầy đủ bốn nhưng chỉ cần đáp ứng một trong bốn yếu tố trên thì tác phẩm có thể trở thành hậu hiện đại Đây cũng là lí do vì sao nhiều tác phẩm hậu hiện đại có lối viết, biểu hiện của trò chơi

Trong cuốn Văn xuôi Việt Nam Việt Nam sau 1975, khi viết về tiểu thuyết

theo phong cách hậu hiện đại, Nguyễn Thị Bình đặc biệt nhấn mạnh về trò chơi văn bản Tác giả đưa ra một số tổng thuật cơ bản về bản chất trò chơi và tư duy trò chơi

để đưa ra nhận định lý thuyết trò chơi của giới nhà văn phương Tây có điểm gặp gỡ, ảnh hưởng đến tiểu thuyết Việt Nam đương đại Văn chương Việt Nam sau 1975

dần có sự đổi mới theo tinh thần hoài nghi và hướng giải thiêng văn học: “Họ biến

tác phẩm thành một cuộc chơi đa dạng: chơi cấu trúc, chơi nhân vật, chơi thể loại… (Nguyễn Thị Bình, 2012, tr.156) Đây cũng là một số biểu hiện mà tác giả

đưa ra dùng để nhận diện tiểu thuyết theo văn chương hậu hiện đại Nhờ đó, tạo ra một hướng tiếp cận mới, đánh dấu sự phát triển cho văn chương đương đại Việt Nam

Trần Ngọc Hiếu là một nhà lí luận rất tâm huyết với lý thuyết trò chơi và vận dụng lý thuyết này trong nghiên cứu văn học Năm 2012, Trần Ngọc Hiếu bảo vệ

thành công Luận án Tiến sĩ với đề tài Lý thuyết trò chơi và một số hiện tượng thơ

Việt Nam tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội Đây là công trình nổi bật về lý

thuyết trò chơi trong mảng tư liệu của Việt Nam Công trình tóm tắt lịch sử hình thành và phát triển của lý thuyết trò chơi mà tác giả đã tổng hợp, phân tích, dịch từ các tài liệu nước ngoài, cũng như ứng dụng nó trong phê bình văn học, cụ thể ở mảng thơ ca Đây là một hướng lý giải mới cho những hiện tượng thơ ca đặc biệt, khá phức tạp trong thơ đương đại Việt Nam như Trần Dần, Lê Đạt, Bùi Chát, Nguyễn Hoàng Nam, Nguyễn Thế Hoàng Linh Công trình có đóng góp lớn trong việc khái quát lý thuyết trò chơi mang tính tổng thuật và ứng dụng, tạo hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu và phê bình văn học Việt Nam

Ngoài ra, Trần Ngọc Hiếu còn công bố một số bài viết về lý thuyết trò chơi

trên các tạp chí khoa học như: Khúc ngoặt ngôn ngữ của lý thuyết trò chơi hậu hiện

đại được đăng trên Tạp chí sông Hương năm 2012; Trò chơi trong diễn ngôn lý thuyết văn học hiện đại đăng trên Tạp chí khoa học Đại học Văn Hiến năm 2016…

Ở bài viết Trò chơi trong diễn ngôn lý thuyết văn học hiện đại Trần Ngọc Hiếu có lời nhận xét: “Có thể nói “trò chơi” xứng đáng được coi là một từ then chốt trong

diễn ngôn lý thuyết văn học” (Trần Ngọc Hiếu, 2016, tr.36) Trong thực tiễn văn

học, các nhà văn đương đại luôn có ý thức sáng tạo những tác phẩm đầy màu sắc Người đọc cũng tiếp nhận với những tư duy thẩm mĩ mới, luôn tìm kiếm và dấn thân vào cuộc chơi ngôn từ Chính sự phong phú, đa dạng trong các sản phẩm văn học ngày nay đã chứng minh cho điều này Đặc biệt, Trần Ngọc Hiếu cũng phân chia lý thuyết trò chơi đương đại của Gordon E Slethaug theo ba khuynh hướng:

“Khuynh hướng chính trị - gắn liền với tên tuổi Mikhail Bakhtin, khuynh hướng thông diễn học – mà đại diện tiêu biểu là Hans – Georg Gadamer và khuynh hướng giải cấu trúc- quy tụ vào khuynh hướng này là những tên tuổi quyền uy như Jacques Derrida, Michel Foucault, Julia Kristeva, Jacques Erhmann” (Trần Ngọc Hiếu,

2016, tr.36)

Có thể nói, hướng tiếp cận văn học Việt Nam từ lý thuyết trò chơi ngày càng phổ biến khi một số nhà nghiên cứu vận dụng lý thuyết này tìm hiểu những phương diện, đặc điểm của văn chương hay đi vào khảo sát, luận giải những tác giả, tác

phẩm cụ thể Trong cuốn Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI: Lạ hóa một cuộc

chơi, Thái Phan Vàng Anh đã đưa ra mối quan hệ giữa trò chơi và lối viết Yếu tố

cơ bản của hậu hiện đại trong đó có trò chơi ngôn ngữ được nhà văn Việt Nam tiếp

nhận ở nhiều mức độ, theo từng phong cách: “Có thể khẳng định rằng những thay

đổi trong “lối viết” đã tạo nên một diện mạo mới của tiểu thuyết đầu thế kỉ XXI”

(Thái Phan Vàng Anh, 2017, tr.161) Tác giả bàn về một số lối viết với những cách tân về hình thức Tập trung vào nghệ thuật trần thuật, tính đối thoại, liên văn bản, tác giả cuốn sách đã chỉ ra những điểm “lạ hóa” của tiểu thuyết đầu thế kỉ XXI, xác lập được những diện mạo riêng, những thể nghiệm mới Đưa ra các hình thức, lối viết như một lãnh địa trò chơi trong văn bản qua một số hình thức nghệ thuật Nhờ

đó, ta có thể thấy nhà văn đang nỗ lực khám phá và thử nghiệm những cách viết mới phù hợp với xu hướng thời đại, trong đó có việc sáng tạo trò chơi văn bản

Luận văn Thạc sĩ của Tô Ngọc Minh về đề tài Tiểu thuyết đương đại Việt

Nam nhìn từ lý thuyết trò chơi (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại

học Quốc gia Hà Nội, năm 2013) đã khái quát về lý thuyết trò chơi trong văn học, xem trò chơi là một khuynh hướng thẩm mỹ chủ đạo trong văn học hiện đại và hậu

hiện đại Tác giả khẳng định: “Tiểu thuyết đương đại Việt Nam cũng nằm trong xu

thế vận động chung của văn học thế giới với sự ra đời của hàng loạt cây bút cùng với những tác phẩm viết theo khuynh hướng hậu hiện đại thể nghiệm những mô hình khác nhau của trò chơi” (Tô Ngọc Minh, 2013, tr 102) Từ nhận diện, phân

tích, luận giải các biểu hiện tính trò chơi qua thể loại, kết cấu, nhân vật, giọng điệu, ngôn ngữ trong một số tiểu thuyết của các nhà văn Việt Nam đương đại nổi bật như

Tạ Duy Anh, Thuận, Nguyễn Bình Phương, Hồ Anh Thái, Phạm Thị Hoài, Tô Ngọc Minh đã đưa ra cách nhìn nhận và đánh giá một số hiện tượng văn học Việt Nam dưới góc nhìn của lý thuyết trò chơi

Bài viết Tiểu thuyết đương đại – tiếng gọi của trò chơi của Hoàng Thị Huệ đăng trên website https://vhnt.org.vn/ vào năm 2021 khẳng định: “Chừng nào con

người còn ham chơi, chừng đó vẫn cần ở văn chương một sự sáng tạo trên tinh thần trò chơi” Tác giả đưa ra một số luận giải, ví dụ về tác phẩm mang theo tinh thần

trò chơi được thể hiện ở cuộc chơi kết cấu, cuộc chơi nhân vật, cuộc chơi ngôn ngữ

Từ đó, cho thấy trò chơi trở thành một tư duy chi phối nhà văn tìm tòi, cách tân, làm

“giàu có” thêm cho văn học và nghiên cứu văn học nước nhà

Ngoài ra, vận dụng lý thuyết trò chơi trong nghiên cứu tác phẩm văn học ở

các phương diện, góc độ khác nhau còn thể hiện ở một số bài viết như: Tiểu thuyết

Mình và họ của Nguyễn Bình Phương gợi mở từ lý thuyết trò chơi của Nguyễn A

Say đăng trên Tạp chí khoa học Đại học Văn hiến vào năm 2017; Trò chơi kết cấu

trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI của Thái Phan Vàng Anh năm 2021; Đọc

“Chuyện ngõ nghèo” – Một thử nghiệm “Lý thuyết trò chơi” của Bùi Công Thuấn

đăng trên website https://vanchuongphuongnam.vn năm 2021; Tính trò chơi trong

thơ Nôm Hồ Xuân Hương từ phương diện văn hóa và tư duy của Lê Thị Hằng đăng

trên website http://thanhdiavietnamhoc.com vào năm 2022 và gần đây nhất là bài

viết của Hoàng Thị Hồng An, Phạm Thị Thu Thủy, Bùi Thị Bích Tiệp với tên Tiểu

thuyết Miền hoang tưởng của Nguyễn Xuân Khánh nhìn từ lý thuyết trò chơi, Tạp

chí khoa học Đại học Văn Hiến năm 2022…

Lê Phương Thủy trong bài viết Thiên sứ của Phạm Thị Hoài: Tiếp nhận từ lý

thuyết trò chơi của đăng trên website http://caohocvan16qnu.blogspot.com năm

2014 tập trung phân tích tính trò chơi ở lối viết trong tiểu thuyết Tác giả đưa ra ý

kiến rằng: “Sáng tạo tác phẩm theo nguyên lý trò chơi cũng là cách thức nhà văn

hóa giải tinh thần của hành vi sáng tạo văn học khi mà hoạt động sáng tạo cũng như bản thân tác phẩm văn học từng được thiêng liêng hóa” Quá trình cách tân

văn học lúc này chính là quá trình tạo ra “tiếng nói” riêng cho cá nhân nhà văn

Bài báo Tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương gợi mở từ lý thuyết

trò chơi của Nguyễn A Say đăng trên tạp chí Khoa học Đại học Văn Hiến đã vận

dụng lý thuyết trò chơi khi tiếp cận tác phẩm qua những cách tân nghệ thuật và

phân mảnh văn bản Tác giả đưa ra ý kiến: “Việc phân tích tác phẩm văn học từ lý

thuyết trò chơi giúp độc giả thoát khỏi cách nghĩ truyền thống, gợi mở nhiều vấn

đề, mở rộng và sáng tạo hơn” Giải mã tác phẩm thông qua cách thức trên khẳng

định thêm vai trò đồng sáng tạo của người đọc trong quá trình tiếp nhận

Các bài viết, công trình trên đã có đóng góp lớn trong cái nhìn, hướng tiếp cận mới mẻ mang tính học thuật cao về lý thuyết trò chơi Từ đó, góp phần tạo bước

ngoặt mới trong nghiên cứu văn học, nhằm ghi nhận đầy đủ sự đa dạng, sinh động, đầy màu sắc của hoạt động sáng tạo văn chương đương đại

Có thể thấy, ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về lý thuyết trò chơi chưa nhiều so với các lý thuyết phê bình văn học khác Đa phần là các bài dịch, những bài viết nhỏ lẻ hoặc những nghiên cứu lý thuyết trò chơi trong nghiên cứu văn học hậu hiện đại nói chung Lý thuyết trò chơi cũng chưa được ứng dụng nhiều trong nghiên cứu văn học Việt Nam Tuy nhiên tất cả các công trình, bài viết trên, những kết quả nghiên cứu sẽ là nguồn tài liệu đáng quí để chúng tôi có cơ sở tiếp nhận, vận dụng lý thuyết trò chơi trong nghiên cứu văn chương Lê Anh Hoài

2.2 Những nghiên cứu văn xuôi Lê Anh Hoài

Trong thực tiễn nghiên cứu văn học Việt Nam đương đại, hầu như chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về văn xuôi Lê Anh Hoài mà chỉ là những bài viết ngắn giới thiệu về nhà văn hay giới thiệu một số tác phẩm mới, đánh giá nội dung và lối viết được thể hiện trong một số tác phẩm văn xuôi của ông Một

số bài viết đáng lưu ý như:

Bài Chuyện tình mùa tạp kỹ - Một bài tập lập dị có ý đồ và khuynh hướng

hậu hiện đại của Dư Thị Hoàn đăng trên web http://www.amvc.fr vào năm 2007

cho rằng nhà văn Lê Anh Hoài đã tạo nên một bài tập thể nghiệm trong tác phẩm mang khuynh hướng hậu hiện đại Tác phẩm theo kết cấu chương hồi nhưng ta đọc

ngược đọc xuôi đều được Theo đó, cuốn tiểu thuyết được đánh giá là “nó ngẫu

hứng đến mức tùy hứng” Tác phẩm như xóa nhòa đường biên trong hệ thống và

nhường câu trả lời cho người đọc tự khám phá Tác giả bài viết cũng đưa ra một câu hỏi như lời khẳng định ngầm cho việc sáng tạo văn bản trong sáng tác của Lê Anh

Hoài: “Liệu sự hẫng hụt, lệch pha và rã đám trong cấu trúc phải chăng cũng nằm

trong trò chơi của Lê Anh Hoài? Nếu đúng như vậy thì, Lê Anh Hoài đã cố ý tạo ra một trật tự ảo? Hay một trật tự giả…Cũng có thể xem đó là một cuộc phiêu lưu vô tăm tích trong nỗ lực cách tân của Lê Anh Hoài chăng” (Dư Thị Hoàn, 2007)

Bài viết của Thái Phan Vàng Anh với nhan đề Lê Anh Hoài – Tạp kỹ của

những dị truyện, đăng trên website Tạp chí sông Hương vào năm 2020 có nhận xét

về cách thức dán ghép, đan cài, chồng chéo trong nghệ thuật trần thuật của nhà văn

Từ đó, tác giả khẳng định vai trò tiên phong với phong cách, lối viết “kì dị”, khác lạ

của Lê Anh Hoài: “Có thể nói, là một tay chơi thứ thiệt lắm trò và bằng những cách

kể chuyện đặc biệt, Lê Anh Hoài đã có vai trò tiên phong trong việc khẳng định một thứ văn chương mang hình hài, diện mạo khác trước, văn chương hậu hiện đại” Ý

kiến của Thái Phan Vàng Anh cho thấy tuy Lê Anh Hoài chưa thực sự được đón nhận ở Việt Nam do sự gây sốc về thể loại và giọng điệu nhưng bằng cách không tuân theo hay bắt chước thủ pháp, sự ra vẻ học đòi của không ít tác giả cùng thời khác, Lê Anh Hoài đã tạo nên một lối viết riêng, phong cách hậu hiện đại từ sự hỗn tạp, kì dị của lối viết Nghệ thuật hậu hiện đại đã giúp Lê Anh Hoài bỏ qua mọi định

danh, định giá về sự sáng tạo của nhà văn mà tạo nên chỗ đứng, tên tuổi đáng kể

Trong bài Những chồng xếp chữ của Lê Anh Hoài đăng trên

https://vanvn.vn/nhung-chong-xep-chu-cua-le-anh-hoai/ năm 2022, tác giả Hoài

Nam có đưa ra lời nhận xét việc xây dựng kết cấu cho hai tác phẩm Vườn thượng

uyển và Nỗi sợ và những khuôn hình là: “… giữa chúng có một sự liên đới nhất định về cấu trúc bên trong, tôi tạm gọi là những chồng xếp chữ, theo kiểu riêng của

Lê Anh Hoài” Đây là điểm gặp gỡ của hai tác phẩm khẳng định phong cách chơi

văn chương mới của tác giả Ở bài viết này, Hoài Nam còn khẳng định tài năng của

Lê Anh Hoài khi dùng giọng điệu hài hước ở nhiều cấp độ tạo ra một “thế giới phi

thực, đã thậm xưng, phóng đại, giễu và nhại và liên văn bản… tất cả những cái xiêu

xó dụ mọ của chính giới nghệ thuật…”

Nhà phê bình Phùng Gia Thế trong bài viết giới thiệu về tập truyện mới của

Lê Anh Hoài Thế giới “Nỗi sợ và những khuôn hình” đăng trên website

https://thanhnien.vn có nhắc tới điểm nổi bật trong sáng tác của Lê Anh Hoài là bút

pháp trào lộng và thủ pháp giễu nhại: “Bằng bút pháp trào lộng và thủ pháp giễu

nhại, giễu nhại đặc trưng, Lê Anh Hoài đã trình hiện một thế giới độc đáo của nghệ

sĩ, của nghệ thuật với những phức cảm đa chiều…” Đây cũng là đặc trưng trong

phong cách của nhà văn Phùng Gia Thế cũng nhận định: “Có thể xem truyện ngắn

của Lê Anh Hoài là một thể nghiệm mới mẻ, đầy lý tính và tinh thần phản tỉnh về nghệ thuật của một nghệ sĩ luôn đầy ắp ý tưởng sáng tạo và rất nhiều khi bị mắc kẹt giữa chúng.” Đồng ý kiến với Thái Phan Vàng Anh, ông cho rằng truyện ngắn của

Lê Anh Hoài khá kén độc giả, bởi lẽ thế giới văn xuôi của Lê Anh Hoài mang một hướng đi riêng của một “thế giới dị truyện đặc thù”

Bên cạnh những bài viết trên, còn có một số bài phỏng vấn, giới thiệu tác phẩm mới của nhà văn như:

Việt Quỳnh đánh giá về nhà văn Lê Anh Hoài trong bài Nhà văn Lê Anh

Hoài – tay chơi thứ thiệt, đăng trên web https://plo.vn năm 2011 nêu nhận xét về

cuộc đời, quá trình sáng tác, tính cách của nhà văn trong cuộc sống và sự nghiệp

sáng tác văn chương: “Lê Anh Hoài là tay chơi thứ thiệt, dám lao thẳng vào với tốc

độ lốc xoáy, mọi sản phẩm đều là tay bo, không buồn xin tài trợ từ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào và danh tiếng của gã thu được từ “sự ngơi nghỉ - hoán đổi việc” này lấn át hẳn bản nghề văn chương” Việt Quỳnh cũng cho rằng, Lê Anh Hoài

“ôm đồm” nhiều nghề, đặc biệt nhà văn là nghệ sĩ của nghệ thuật thị giác, có lẽ ít nhiều tác động, ảnh hưởng đến sự nghiệp sáng tác văn chương của ông

Bài phỏng vấn nhà văn Lê Anh Hoài của Cúc Đường vào năm 2022 đăng

trên website https://thethaovanhoa.vn có khẳng định ông chỉ “quan tâm đến cái gọi

là tiểu tự sự” Nhà văn cũng khẳng định giọng điệu giễu nhại pha chút u ám đặc

trưng trong các sáng tác của ông có lẽ cũng bắt nguồn từ nhận thức về đời sống con người bất toàn, bất nhất Điều này phù hợp với nội dung và hình thức nghệ thuật ở nhiều tác phẩm văn xuôi của Lê Anh Hoài

Trần Hoàng Thiên Kim gây bất ngờ với nhận xét về Lê Anh Hoài: Gã văn

nhân… bất thường đăng trên web https://cand.com.vn/: “Trong hình dung của tôi,

Lê Anh Hoài là một gã văn nhân đầy… bất thường Sự bất thường ấy nhìn thấy ngay từ ngoại hình bụi phủi kiểu “mớ ba mớ bảy loẻng xoẻng” đủ các thứ gã khoác lên người Bất thường vì mái tóc dài được tết theo kiểu trẻ con với những chiếc dây chun xanh đỏ do chính bàn tay cô con gái rượu của gã… sáng tạo.” Có lẽ Trần

Hoàng Thiên Kim muốn nhấn mạnh cái bất thường của Lê Anh Hoài không chỉ ở ngoại hình mà còn ở các sáng tác nghệ thuật của nhà văn

Nhìn chung, các tác phẩm của Lê Anh Hoài đã được một số nhà phê bình đánh giá về ý thức nghệ thuật, nhận ra những nét riêng, bút pháp mới lạ, những cách tân sáng tạo của nhà văn Tuy nhiên, đây chỉ là những ý kiến riêng lẻ, chưa bao quát

các đặc điểm, giá trị nghệ thuật của văn xuôi Lê Anh Hoài Chúng tôi thấy rằng, rất cần những công trình nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện, có tính hệ thống về văn xuôi Lê Anh Hoài, nhất là làm rõ tính chất trò chơi trong văn chương của cây bút có nhiều sáng tạo độc đáo này Trên tinh thần học tập, kế thừa kết quả nghiên cứu của những người đi trước, những bài viết trên sẽ là những gợi ý quan trọng giúp chúng tôi triển khai nghiên cứu đề tài luận văn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu, khảo sát Văn xuôi Lê Anh Hoài nhìn từ lý thuyết trò chơi, nhằm

mục đích làm rõ tư duy nghệ thuật, những sáng tạo nghệ thuật độc đáo của văn xuôi

Lê Anh Hoài, từ đó khẳng định tài năng, phong cách và đóng góp của nhà văn cho

sự phát triển của văn học Việt Nam đương đại

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn được xác định như sau:

- Nghiên cứu lý thuyết trò chơi và ứng dụng lý thuyết trò chơi trong nghiên cứu văn học

- Tìm hiểu, luận giải tính chất trò chơi được biểu hiện thông qua thể loại, kết cấu, nhân vật trong văn xuôi Lê Anh Hoài

- Tìm hiểu, luận giải tính chất trò chơi được biểu hiện thông qua ngôn ngữ, giọng điệu và một số thủ pháp nghệ thuật trong văn xuôi Lê Anh Hoài

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là truyện ngắn và tiểu thuyết của Lê Anh Hoài

2 Nỗi sợ và những khuôn hình (tập truyện) NXB Trẻ, 2022

3 Trinh nữ Ma-nơ-canh (tập truyện) NXB Trẻ, 2014

4 Tẩy sạch những vết yêu (tập truyện) NXB Hội nhà văn, 2010

5 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

- Phương pháp hệ thống - cấu trúc: luận văn triển khai khảo sát, phân tích các yếu tố nghệ thuật của văn xuôi Lê Anh Hoài đảm bảo tính chỉnh thể với những mối liên kết, chặt chẽ, logic; đồng thời đặt truyện ngắn, tiểu thuyết Lê Anh Hoài trong

hệ thống văn xuôi hậu hiện đại, khuynh hướng trò chơi để nghiên cứu, luận giải

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: được sử dụng nhằm làm nổi bật những nét đặc sắc và độc đáo của tính chất trò chơi trong văn xuôi Lê Anh Hoài Chúng tôi sẽ

so sánh những biểu hiện của tính chất trò chơi trong các tác phẩm của Lê Anh Hoài với tác phẩm của các tác giả khác Với phương pháp này, chúng tôi có thể thấy được những điểm tương đồng và đặc điểm riêng trong thể hiện tính chất trò chơi của các nhà văn

- Phương pháp phê bình hậu hiện đại: vận dụng lý thuyết hậu hiện đại, lý thuyết trò chơi để khảo sát, luận giải các yếu tố nghệ thuật cũng như quan niệm thẩm mĩ của Lê Anh Hoài Soi chiếu các yếu tố nghệ thuật của văn xuôi Lê Anh Hoài qua các phạm trù của chủ nghĩa hậu hiện đại, các thủ pháp, kĩ thuật của văn chương hậu hiện đại và những biểu hiện của trò chơi (game) và sự chơi (play) sẽ thấy rõ những sáng tạo nghệ thuật độc đáo của Lê Anh Hoài

- Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng thao tác khác để phục vụ cho việc nghiên cứu như: phân tích, tổng hợp… để có cái nhìn khái quát vấn đề nghiên cứu từ đó đó đưa ra những đánh giá, nhận xét, kết luận chính xác

- Luận văn góp thêm tiếng nói khẳng định tài năng, phong cách và đóng góp của Lê Anh Hoài cho sự phát triển văn học Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có

Chương 2: Tính chất trò chơi trong văn xuôi Lê Anh Hoài nhìn từ thể loại, kết cấu, nhân vật

Trong chương hai, chúng tôi tập trung khảo sát, phân tích, luận giải những biểu hiện tính chất trò chơi trong văn xuôi Lê Anh Hoài qua cách chơi thể loại, kết cấu, nhân vật Đây là những yếu tố nghệ thuật thể hiện nổi bật tính chất trò chơi của văn xuôi Lê Anh Hoài

Chương 3: Tính chất trò chơi trong văn xuôi Lê Anh Hoài nhìn từ ngôn ngữ, giọng điệu và một số thủ pháp nghệ thuật

Trong chương này, chúng tôi đi vào phân tích, đánh giá những biểu hiện tính chất trò chơi thể hiện trong văn xuôi Lê Anh Hoài qua một số phương diện như ngôn ngữ, giọng điệu, các thủ pháp nhại, “trình diễn văn bản”, mặt nạ “giả trang”

Từ đó, ta cái nhìn toàn diện hơn về tính trò chơi trong văn xuôi Lê Anh Hoài

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO

NGHỆ THUẬT CỦA LÊ ANH HOÀI 1.1 Khái quát lý thuyết trò chơi trong nghiên cứu văn học

1.1.1 Khái niệm về trò chơi (game) và sự chơi (play)

Trong tiến trình phát triển của loài người, trò chơi luôn gắn liền, tồn tại và xâm nhập vào mọi lĩnh vực đời sống Bắt nguồn từ triết học cổ đại Hy Lạp, lý thuyết trò chơi (game theory) đã trải qua nhiều chặng đường phát triển nhưng lịch

sử của nó cho đến nay vẫn chưa hoàn kết Nó vẫn luôn tồn tại, tiến triển trên một khung hình động nên việc đưa ra một khái niệm, hệ thống lý thuyết cụ thể vẫn đang được tổng hợp và nghiên cứu Các nhà triết học từ cổ chí kim đã đưa ra các quan niệm về lý thuyết trò chơi gắn liền với tiến trình vận động của nó Các định nghĩa về trò chơi, sự chơi không ngừng được đưa ra, phản tư, giải cấu trúc nên chúng vẫn luôn có sự thay đổi

Xuất hiện từ sớm và tồn tại trong nhiều lĩnh vực như: triết học, tâm lý học,

mỹ học, văn hóa học lý thuyết trò chơi vừa là một hoạt động thực tiễn, vừa là đối tượng nhận thức, nghiên cứu Từ thời Hy Lạp cổ đại, các nhà triết học Aristotle, Plato đã cho rằng trò chơi là một phần của cuộc sống cộng đồng, nó là những cuộc tranh đua có tài trí, thể lực, sức mạnh hợp thể Đặc biệt là Plato, người được xem là

có sức ảnh hưởng đến lý thuyết này đã phân biệt giữa khái niệm trò chơi (game/ludus), và sự chơi (play/paideia) Ông cho rằng trò chơi (game) là cái khuôn

hình được định sẵn, có luật lệ, chỉ dẫn, mục tiêu rõ ràng, mang một cấu trúc cung cấp nhiều mẫu thức cho người trẻ và thú vui tiêu khiển cho người trưởng thành Còn

sự chơi (play) ngược lại, nó không bị gò bó bởi một cấu trúc nào, cũng như thiếu đi

nguyên tắc trong luật lệ, chỉ dẫn, nó mang tính ngẫu hứng, sáng tạo Có thể thấy

quan niệm về sự chơi này phù hợp trong diễn ngôn văn chương

Nối tiếp quan niệm về trò chơi của Plato, các nhà triết học người Đức ở thế

kỉ XVIII như Kant, Schiller cũng quan tâm đến sự chơi tự do và sự chơi được quy định bởi lí trí Tuy nhiên, cần chú ý rằng trò chơi không chỉ giúp ta thoát khỏi

những ràng buộc, sự câu thúc mà còn đem đến cho con người sự vui tươi trong tự

do nhưng không phải là tưởng tượng tự do vô điều kiện Trò chơi mang tính ngẫu nhiên nhưng lại không hoàn toàn là ngẫu nhiên Có thể hiểu, trong quá trình chơi ta

có thể thoải mái tạo ra nhiều luật chơi khác nhau, nhưng cần phải điều hòa lý trí và

sự tự do khi chơi Nó là những trò chơi của trí tưởng tượng nhưng có trật tự và nương theo nguyên tắc luật lệ, chỉ dẫn của lý trí Lý thuyết của Schiller đưa trò chơi

về bản chất con người và ông cho rằng con người sẽ trở thành chính mình khi tham gia vào trò chơi Ông xem trò chơi như sự xung đột giữa cảm tính với lý tính, khi xung lực giải phóng, hòa làm một con người cũng sẽ hoàn thiện, nhân cách hài hòa

Cả Kant và Schiller đều chú trọng đến ý thức tự biểu hiện của chủ thể trong trò

chơi Còn Nietzsche lại cho rằng trò chơi chính là đập vỡ những nguyên tắc cá nhân, đứt gãy những mô hình truyền thống trong đời sống văn hóa Nó vừa là một chiến lược, một tiến trình vừa là mục đích mà con người hướng tới Trò chơi nhờ can đảm đập vỡ những nguyên tắc, xác tín sẵn có, đưa con người tới “một thế giới

khác” tạo nên “sự khoái cảm trong cái hỗn loạn, bất định hơn là cái trật tự, tất yếu,

bởi lẽ chính trong sự hỗn loạn, bất định này, thế giới không còn là một bản thể đã yên vị mà là một bản thể đã trưởng thành” (dẫn theo Trần Ngọc Hiếu, 2012, tr.44)

Đây cũng là tiền đề cho sự vận động phát triển của lý thuyết trò chơi sau này

Kế thừa những quan niệm đi trước, Martin Heidegger đã mở rộng lý thuyết trò chơi Đối với ông, mọi người đều có thể tham dự vào một trò chơi lớn của cuộc

đời, một thế giới chơi mà ta gọi là world play Con người vừa là người chơi (player), vừa là vật chơi (play objects) bước vào thế giới trò chơi với hành vi chơi

bạo liệt, ngẫu hứng và không thiếu khoái cảm khi chơi Trò chơi lúc này chịu sự điều phối, kiến tạo bởi ngôn ngữ Cụ thể, ngôn ngữ không chỉ là công cụ thông thường dùng để thông báo, giao tiếp mà mở rộng hơn nó là cái người ta có thể sử

dụng để tư duy, tổ chức, tính toán, là “nền móng của kỷ nguyên kỹ thuật” (Bùi Văn

Nam Sơn, 2015) Theo quan điểm của ông, con người chỉ là kẻ tham dự vào một ngôn ngữ không do bản thân mình tạo ra Vì vậy, ông đưa ra nhận định đi ngược với

lẽ thường: tiếng nói nói chứ không phải con người nói Ví như việc nhà văn, nhà thơ sắp xếp ngôn ngữ tạo ra những khoảng trống, bỏ ngỏ mở ra một không gian sống

cho ngôn ngữ Người chơi bước vào không gian đó để tìm tới “ý tại ngôn ngoại”, giải mật mã ngữ nghĩa ngôn từ Quan niệm này của Heidegger dẫn đến xuất hiện của phê bình giải cấu trúc về sau

Mikhail Bakhtin trong cuốn sách Rabelais có đưa ra khái niệm về trò chơi đồng nhất với “carnival” (một lễ hội giả trang) Những dạng thức trò chơi và sự chơi lúc này mang tính xã hội, hội chợ, trở thành nơi con người qua hình thức cải trang, biểu diễn phản kháng nền chính trị tăng lữ, độc quyền Lễ hội thiết lập thế giới với luật lệ mới khác cuộc sống hằng ngày, tồn tại trong một thời gian, không gian nhất định Nó đưa con người thoát khỏi giáo điều, tôn giáo Điểm nổi bật cần chú ý trong lễ hội carnival là cải trang, tiếng cười, ngôn ngữ tự do Tiếng cười làm nảy sinh những giá trị mới, làm mới cuộc sống nhàm chán Ngôn ngữ cũng được sử dụng tự do, thoải mái: suồng sã, thân mật, có thể mắng rủa, thề ngoa, thề tục Kiểu

sử dụng ngôn ngữ giao tiếp này được tạo nên từ chuyển nghĩa, giễu nhại… Mặt khác, với hình thức cải trang, mọi người đều bình đẳng, không còn phân biệt giai cấp, vị trí, chức vụ… như trong xã hội đương thời Khi đó, carnival là hành vi mang tính chính trị, tính giễu nhại với mục đích phản kháng nhằm thay đổi những quy tắc, quy luật đã định sẵn Cách chơi như thế đã biến trò chơi mang tình huống giả định thành phương tiện thay đổi xã hội Lúc này, trò chơi trong quan niệm của Bakhtin là muốn lật đổ tính chính thống, tính trung tâm để tạo nên một không khí bình đẳng phi trung tâm và ngoại biên Chính vì thế mà “carnival” theo quan niệm của Bakhtin mang tính vượt ngưỡng và ảnh hưởng đáng kể cho sáng tạo và diễn giải nghệ thuật

Huizinga nhà nghiên cứu người Hà Lan có công trình mang tên Homo

Ludens (1938) nghiên cứu về sự chơi/trò chơi và người chơi Theo ông, sự chơi là

sự tự do trong hoạt động chơi, nó không bị ràng buộc bởi bất kì tư tưởng truyền thống nào Bản chất của chơi là hành vi tự nguyện, bản năng, con người có quyền từ chối, trì hoãn, không tham gia chơi Nhưng khi chấp nhận cuộc chơi, người tham gia cần phải tuân thủ luật chơi Luật chơi có độ khó, gây thách thức càng cao mới tạo nên sức hấp dẫn của trò chơi Tách ra khỏi mô hình của cuộc sống thường nhật, trò chơi hướng tới một sự “không nghiêm túc”, hoạt động trong không gian, thời gian của riêng mình, theo luật lệ định ra mang tính mệnh lệnh gây khả năng cuốn

hút con người tham gia trò chơi Qua ý kiến trên, Trần Ngọc Hiếu đưa ra cách hiểu

không gian, thời gian trong trò chơi là không gian ảo: “Thế giới chơi (play –

sphere/play world) này thực chất là một ảo ảnh… không hướng đến một mục đích thực dụng nào song lại có sức mê hoặc, lôi cuốn con người bởi lẽ chơi là “một chức năng biểu nghĩa” (Trần Ngọc Hiếu, 2012, tr.49) Ở đó, người chơi trong sự chơi

của chính mình, họ nhìn nhận lại ý nghĩa của sự tồn tại, vượt qua khổ đau, hoặc hướng tới thay đổi thế giới Con người khi không tìm ra được giá trị, ý nghĩa, không

có khả năng tìm thấy gì trong vũ trụ, các mục đích trở nên vô nghĩa, hỗn loạn khi chơi lại có thể tìm thấy những điều đó Trong khi chơi con người có thể phát hiện những khả năng không ngờ tới của bản thân, có thể tìm lại sự tồn tại của chính mình Một điểm cần lưu ý là hoạt động chơi không gắn với sự quan tâm vật chất hoặc vụ lợi nào, bởi lẽ người ta quan niệm thời gian chơi là khoảng thời gian tạm nghỉ công việc thường nhật, bổ sung năng lượng cho đời sống Ông cũng nhấn mạnh việc chơi mang tính chất vừa là sự lật đổ, phá vỡ, vừa mang tính chất kiến tạo, xây dựng Trò chơi không chỉ có vai trò trong sự phát triển của cá nhân mà còn hướng tới cung cấp nhiều mô hình cho hoạt động kiến tạo thế giới Quan niệm của Huizinga về trò chơi được mở rộng hơn ở các hình thái chơi trên các lĩnh vực: chiến tranh (tranh đấu, kiếm tìm chiến thắng giữa các đối thủ), nghệ thuật, tôn giáo, chính

trị, luật pháp (trang phục, hóa trang, trình diễn tranh giành quyền lực…)

Theo Roger Caillois, đặc trưng của trò chơi là không bị ràng buộc, không mang tính chất miễn cưỡng, nó gắn liền một hiện thực thứ hai hoặc một thứ phi hiện thực, đối lập với đời thực Đối với ông, trò chơi phải có những đặc điểm sau: sự vui

vẻ, vui tươi (phù hợp với tính cách nhẹ nhàng); sự riêng biệt (không gian và thời gian nhất định); không chắc chắn (không xác định, lường trước được kết quả); phi lợi ích (không tạo ra hàng hóa); bị chi phối bởi các quy tắc (có quy tắc riêng khác với những cái đã có); hư cấu (xây dựng một hiện thực khác) Trong quá trình chơi, con người hoàn toàn được tự do thể hiện cách chơi trong một khung không gian, thời gian đã xác định từ trước, được thiết lập một quy ước, luật lệ mới và có giá trị trong khi chơi và kết quả của cuộc chơi cũng không được xác định Trên cơ sở đó, Caillois đã được ra bốn loại chơi: trò chơi ganh đua, cạnh tranh (agon); trò chơi may

rủi (alea); trò chơi đóng vai (mimicry); trò chơi mang lại sự say sưa, ngất ngây (ilinx) Mỗi loại trò chơi có đặc điểm, tính chất khác nhau, được sử dụng để định hình và hiểu biết sâu hơn về nhu cầu, mục đích của người tham gia cuộc chơi Lý thuyết trò chơi theo quan điểm của Caillois được xem như một lý thuyết cơ sở để hiểu và nghiên cứu các lĩnh vực văn hóa khác, đặc biệt là sử dụng trong đánh giá và nghiên cứu tác phẩm văn chương Tuy nhiên, nhiều nhà phê bình cho rằng lý thuyết của Caillois vẫn còn hạn chế vì chưa đưa ra được một quan điểm toàn diện về vai trò của trò chơi trong xã hội và văn hóa

Như vậy, trò chơi đã xuất hiện từ lâu trong nền văn minh nhân loại Từ các triết gia cổ đại đến những học giả, nhà nghiên cứu hiện đại, hậu hiện đại đã đưa ra quan điểm về trò chơi và sự chơi Từ những ý kiến của các học giả, các nhà khoa học ta có thể hiểu trò chơi (game) là cách sáng tạo ra một mô hình trong một không gian và thời gian nhất định Luật chơi trong trò chơi mang tính chất tạm thời và đi ngược lại với quy tắc truyền thống Nó mang đến cho người chơi khoái cảm, vui tươi, ý vị trong cảm xúc; được thoát li ra khỏi tình trạng tồn tại cụ thể để có thể nhìn lại chính mình trong phút chốc, đem lại một trạng thái tốt cho con người Trò chơi này tất nhiên sẽ tồn tại độc lập so với hiện thực nhưng cũng sẽ không tách rời hiện thực Bản chất trò chơi là tự do và phóng khoáng, vừa nghiêm túc vừa không nghiêm túc, vừa ngẫu nhiên vừa không ngẫu nhiên hoàn toàn Lúc này, khoa học cũng mất đi thẩm quyền trong các trò chơi (đặc biệt là trò chơi ngôn ngữ), nó tạo ra một trật tự thế giới mới mà trong đó tất cả những gì thuộc trò chơi đều có quyền hiện diện và ngôn luận

Sự chơi (play) có thể hiểu là một hoạt động của cách chơi, quá trình chơi trong thế giới trò chơi Nó bao gồm: người chơi, thế giới và đối tượng chơi Người chơi sẽ đưa ra các luật lệ, quy tắc, điều hành, tổ chức, phương thức chơi trong không gian chơi, thế giới chơi (play world) Sự chơi không bị ràng buộc bởi một quy tắc cụ thể, nhất định hay tiêu chuẩn mà có thể tự do biến hóa, liên kết sao cho thích ứng nhất, phù hợp nhất với trò chơi Sự chơi thường được thực hiện bởi nhiều người tham gia, có sự tương tác ở nhiều đối tượng chơi Chẳng hạn, trong cuộc chơi sáng tạo âm nhạc thì âm thanh, giai điệu là đối tượng chơi mà người chơi tự do sáng

tạo không cần tuân quy tắc cứng nhắc của nhạc lý; trong trò chơi văn bản, ngôn ngữ

là đối tượng chơi của người chơi (tác giả - người đọc)

Trên đây là khái niệm trò chơi và sự chơi mang tính chất phân biệt tương đối Bởi lẽ, các khái niệm này đến nay vẫn còn nhiều biến động Có khi người ta cho rằng chúng đồng nhất, có khi lại tách biệt trò chơi (game) và sự chơi (play) Trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, cách hiểu “trò chơi” theo nghĩa sự chơi (play) phù hợp

và gần gũi hơn Hẳn nhiên, trong sự chơi, cuộc chơi, có sử dụng các trò chơi như hóa trang, mô phỏng, may rủi, đóng vai, thi đấu…

1.1.2 Lý thuyết trò chơi và văn học nghệ thuật

1.1.2.1 Sự tương đồng giữa trò chơi và văn học nghệ thuật

Nghệ thuật và trò chơi có mối liên hệ gần gũi, song hành với nhau Trò chơi

như một thuộc tính, bản chất của văn học nghệ thuật Trong bài viết Văn học như là

trò chơi, Trần Đình Sử cho rằng hình thức nghệ thuật và trò chơi có nhiều điểm

chung Thứ nhất, nghệ thuật và hình thức chơi đều phát triển từ cội nguồn trò chơi

Chẳng hạn từ xa xưa, con người ta sáng tạo những trò chơi như: đấu vật, đua ngựa, thi thố… thông qua các hình thức tranh đua, mạo hiểm để giải trí và phát triển một

số kỹ năng Trong văn học nghệ thuật, trò chơi và hình thức chơi cũng được tác giả

sử dụng như một yếu tố để độc giả có một trải nghiệm hấp dẫn qua xây dựng quy tắc hay cấu trúc tác phẩm Chúng đều tự nguyện chấp nhận chơi, mạo hiểm trong

sáng tác và tiếp nhận Thứ hai, chúng đều có một khoảng không gian, thời gian

riêng, tạm thoát ra khỏi đời sống thực tế mà ta hay gọi là thế giới nghệ thuật, thế giới trò chơi Trong thế giới đó, nghệ thuật và trò chơi đều có luật chơi riêng của mình, thể hiện sự tài trí, sáng tạo, khéo léo, sức tưởng tượng của người chơi Chẳng

hạn trong văn học “có quy tắc của nó, có hạn chế về thể loại, về vần, nhịp, về luật

thơ, về các quy định hạn chế…” (Trần Đình Sử, 2021), chính những điều này tăng

độ khó của trò chơi, thách thức người chơi giải mã, tìm quy luật Thứ ba, cả hai đều

hướng tới hình thức thoát ra khỏi cuộc sống thường nhật bước vào một lãnh địa không phân chia giai cấp, hưởng thụ trải nghiệm, kinh nghiệm, đột phá lí trí và đạt tới sự tự do, bình đẳng, cảm nhận niềm vui, nỗi buồn trong thế giới ấy Cả trò chơi

và văn học nghệ thuật thường sử dụng các yếu tố như quy tắc, cấu trúc tình huống

để tạo ra trải nghiệm độc đáo Các quy tắc, cấu trúc này giúp người chơi hiểu được cách chơi và trò chơi Đối với trong văn học nghệ thuật, chúng giúp độc giả hiểu được cách thức xây dựng tác phẩm và ý nghĩa tác phẩm Có thể thấy, cả trò chơi và văn học đều tập trung vào việc tạo ra một trải nghiệm cho con người Nếu trong trò chơi, trải nghiệm đó có thể mang lại sự hào hứng, niềm vui, sự thách đố thì trong văn học nghệ thuật trải nghiệm đó ngoài sự phấn khích ra còn mang yếu tố cảm xúc

và suy ngẫm

Huizinga cũng khẳng định sự tương đồng giữa trò chơi và văn chương khi cho rằng tính chất trò chơi trong văn chương là sự hòa trộn bốn phẩm chất: tính thách đố, tranh đua (contest); bút pháp, văn phong (style); tính sáng tạo (creativity);

sự vui vẻ (fun) Bốn đặc trưng này đã tạo nên sự mới mẻ, độc đáo, thu hút đối với độc giả Với văn học nghệ thuật, nơi mà trí tưởng tượng không bị ràng buộc bởi những cái đã có sẵn, cái không có khả năng tồn tại trong thực tại, trò chơi là phương diện để gợi mở ra một lãnh địa cho phép con người tạm thời vươn ra khỏi trói buộc hoàn cảnh hiện thực, những cấu trúc sẵn có hay đã được định hình để tìm kiếm, khai phá những cái chưa có, những cái khả thể của chính bản thân con người Thông thường, muốn chơi phải có hai người tham gia trở lên, điều này đã tạo nên một cuộc chơi mang tính chất ganh đua, cạnh tranh, khi ấy sẽ kích thích con người khám phá thế giới và khám phá bản thân Con người khi bước vào sự cạnh tranh sẽ cố gắng phô diễn tất cả những kĩ thuật, phẩm chất của mình một cách tốt nhất để giành chiến thắng Đây cũng là lúc người chơi sẽ khám phá được giới hạn, khả năng của chính mình, khám phá và không ngừng cải tiến thế giới Trò chơi trong văn chương sẵn sàng phá bỏ các nguyên tắc để chống lại những quy định cứng nhắc của định chế, khuôn mẫu, nó cho phép ta thỏa sức trong những gì không được phép chơi, không được phép nói, những cách diễn đạt mới được hợp thức

Mục đích của trò chơi và văn học nghệ thuật đều hướng đến đem lại sự vui tươi, đưa con người vào thế giới “ảo”, “thế giới khác” từ đó giúp con người có thể thả lỏng, giảm bớt áp lực thực tại, được khai phóng trước những kìm hãm Cả văn học và trò chơi đều có tính luật lệ Đó là quy ước riêng về luật chơi đòi hỏi con người phải tuân theo Ta có thể thấy rằng, luật chơi mặt dù tạo ra độ khó khăn, thử

thách khi chơi nhưng nó là yếu tố khiến người chơi hoàn thành, thỏa mãn ham mê chinh phục thử thách đó Trong trò chơi, thông thường luật chơi được đặt ra là để giúp điều chỉnh hành vi chơi của con người, đảm bảo tính công bằng trong trò chơi Tương tự như thế, trong văn học, các quy tắc về ngữ pháp, phong cách, diễn đạt… giúp tác giả truyền đạt ý tưởng, quan niệm một cách hiệu quả Tuy nhiên, trong quá trình chơi, cả trò chơi và văn học không phải lúc nào cũng áp dụng luật lệ một cách nghiêm ngặt Đôi khi, người chơi có thể chơi theo cách riêng của mình, ví như tác giả có thể phá vỡ quy tắc của văn học truyền thống để cho ra đời những tác phẩm sáng tạo mang dấu ấn cá nhân Hơn nữa, việc cố ý đi chệch qui tắc, thể lệ trong trò chơi và văn học như một cách để tạo nên sự bất ngờ, thú vị cho người chơi khác (độc giả)

Chính tính chất sáng tạo, ngẫu hứng, đem lại sự vui tươi cho con người giúp

cả trò chơi và văn học nghệ thuật bộc lộ rõ chức năng giải trí Yếu tố giải trí góp phần làm nên sức hấp dẫn của nghệ thuật Do sự chơi ít có sự can thiệp bởi các quy tắc, luật lệ nên nó mang đến sự ngẫu nhiên và vui vẻ, tự nguyện, không vụ lợi, nó giúp con người thả lỏng, cân bằng trước áp lực và sự điều khiển của duy lí Chính đặc trưng hư cấu, ước lệ trong thế giới nghệ thuật đã mở ra một khoảng không cho phép người chơi hoạt động khám phá, trải nghiệm và tưởng tượng Điều này làm cho độc giả thấy thú vị, ấn tượng và hứng thú trong tương tác, khám phá tác phẩm

Đương nhiên, giữa nghệ thuật và trò chơi cũng có sự khác biệt Nếu trò chơi thiên về chú trọng thể lực, lí trí, sự hứng khởi, thì nghệ thuật còn chú trọng thêm

nhiều sắc thái tinh thần, tình cảm: “Nghệ thuật không phải là trò chơi đơn thuần mà

là trò chơi tái hiện đời sống bằng tưởng tượng, biểu hiện nghĩa, khám phá nghĩa, từ

đó mà nhận thức, cảm thụ, tự giáo dục và hưởng thụ thẩm mĩ” (Trần Đình Sử,

2021) Nghệ thuật là phương tiện mạnh mẽ để thể hiện tư duy, tưởng tượng và ý nghĩa trong cuộc sống, cung cấp cho chúng ta cơ hội nhìn vào thế giới qua một góc nhìn mới mẻ và tận hưởng sự đa dạng và phong phú của trải nghiệm con người Chơi nghệ thuật là hình thức thể hiện thái độ, tình cảm của con người với thiên nhiên, cuộc đời, thời cuộc và chính bản thân mình Bản chất trò chơi mang tính vô

tư, ngẫu hứng, bất ngờ, nghịch lý không máy móc Nó có thể đề ra một bài tập cho

con người và người chơi phải giải quyết bài tập một cách tự chủ Chức năng thẩm

mĩ của trò chơi thường ít được chú trọng nhưng trong văn học nghệ thuật việc tạo ra trò chơi mang lại trải nghiệm thẩm mĩ cho người chơi Trong quá trình sáng tác, đọc, tương tác với tác phẩm, người chơi có thể trải nghiệm cảm xúc thẩm mỹ qua ngôn từ, cú pháp, hình ảnh, âm thanh, tình tiết khơi gợi sự liên tưởng cho người chơi Không gian thẩm mĩ cũng được chú trọng xây dựng như sự tổng hòa các yếu

tố môi trường, màu sắc, âm thanh… giúp người đọc có cảm giác đam mê khi khai phá tác phẩm

Nhìn chung, trò chơi và văn học nghệ thuật có những điểm chung và tương đồng về tính chất, đặc trưng và chức năng Trò chơi và văn học đều là các hoạt động trí tuệ, có tính chất giải trí, thẩm mỹ và đều phải tuân theo một số quy tắc, luật lệ Tính thách đố, tranh đua, bút pháp, văn phong, tính sáng tạo và sự vui vẻ đều là các đặc trưng chung của trò chơi và văn học Bản chất của văn học được xem như trò chơi, bởi vì nó cũng có tính chất giải trí, đồng thời trong quá trình sáng tác, tác giả cũng phải thực hiện các hoạt động tương tự việc chơi như tìm kiếm ý tưởng, xây dựng tình huống, sử dụng ngôn ngữ diễn tả ẩn ý… còn độc giả cũng cần giải mã ngôn ngữ, tìm kiếm câu chuyện, thông điệp… Do đó, vận dụng lý thuyết trò chơi trong nghiên cứu văn học là một hướng tiếp cận hữu ích để hiểu sâu hơn về bản chất

và đặc trưng của văn học nghệ thuật

1.1.2.2 Văn học nghệ thuật tiếp nhận, sáng tạo lý thuyết trò chơi

Trong văn học nghệ thuật, trò chơi không ngừng mở rộng và biến đổi Đó là cuộc chơi ngôn ngữ của sự viết và sự đọc Mang tính chất tương tác giữa tác giả - tác phẩm – bạn đọc, ý nghĩa trò chơi văn bản không phải là ý nghĩa tĩnh mà dần mở rộng và phát triển Có thể hiểu rằng, văn học gồm ba yếu tố cơ bản là nhà văn - văn bản - bạn đọc thì văn bản là sân chơi, nhà văn, bạn đọc đều là người chơi Tác giả là người bày ra cuộc chơi với mục đích riêng khi viết là được phát hành và chinh phục người đọc Cho nên, nhà văn phải tự định hình cho mình một phong cách riêng, lựa chọn cách thức từ câu văn, ngôn ngữ, bút pháp… từ đó mới có thể tạo sức hút, sức hấp dẫn cho tác phẩm của mình Tất nhiên, bối cảnh xã hội về việc in ấn cũng sẽ tác động đến quá trình sáng tạo của nhà văn, anh ta có thể viết “lách luật” bằng cách tạo

ra những biểu tượng, ẩn dụ, hoán dụ mang tính ngụy trang của trò chơi Với người đọc, anh ta cũng phải tìm ra cách đọc, tìm ra luật chơi trong sân chơi mà tác giả tạo dựng Trước hết, người đọc cần xác định mục tiêu đọc: đọc giải trí, khám phá sáng tạo… Tìm ra cách thâm nhập, giải mã các ký hiệu, biểu tượng, bóc tách các tầng lớp ngôn ngữ để khám phá ra ý nghĩa văn bản, ý thức sáng tạo, tư tưởng và nghệ thuật của nhà văn và cảm thụ khoái cảm khi chiến thắng cuộc chơi đó Vì thế, mỗi người đọc có năng lực đọc nhất định sẽ tạo ra những ý nghĩa văn bản khác nhau Cần chú

ý rằng, khi đã hoàn thành hoạt động sáng tạo, bày ra sân chơi, lượt chơi của tác giả

đã hết, trong cuộc chơi văn bản hiện tại chỉ còn người đọc chủ động trong cuộc chơi Ý nghĩa tác phẩm sẽ phụ thuộc tầm đón đợi và sự diễn dịch của độc giả Đó cũng chính là chức năng đồng sáng tạo của độc giả và nó gần với lý thuyết tiếp nhận văn bản quen thuộc Đây có thể được xem là cuộc “đấu trí” giữa người chơi trong trò chơi nghệ thuật mà đối tượng của nó là ngôn ngữ văn bản Tác giả gói ghém chủ

đề, tư tưởng thái độ trong sân chơi tư duy nghệ thuật, người đọc phân tích luật chơi tìm ra chiến lược, chiến thuật thâm nhập và giải mã Từ đó, hình thành các xu hướng trò chơi – giải đố - tranh đua (nhà văn giấu kín xu hướng phát triển của cốt truyện; người đọc phải tìm ra mạch truyện, lắp ráp câu chuyện); trò chơi tổ hợp – cấu trúc (người viết tự xây dựng tác phẩm theo các điểm cần chú ý, những mật mã giấu kín; người đọc kiếm tìm mật mã, giải mã, liên kết nội dung…); trò chơi ngẫu nhiên (người chơi tự chọn cách đọc, cách viết) Ngày nay, khi thời đại công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ, ý thức cùng chơi, cùng sáng tạo là một phương diện

hỗ trợ, ảnh hưởng, tương tác trong quá trình sáng tạo - tiếp nhận, viết – đọc, đối thoại, phản biện, như tất cả đang tham gia một cuộc chơi và ý nghĩa, thông điệp của văn bản, khoái cảm thẩm mĩ nó đưa lại chính là “phần thưởng” của cuộc chơi này

Cho đến nay, trò chơi vẫn tiếp tục tồn tại và phát triển trên các lĩnh vực, diễn ngôn khác nhau Trò chơi trong văn học cũng có sự vận động, phát triển liên tục Trò chơi đã giúp văn học khẳng định tính tự trị của nghệ thuật Hướng tới tự do trong sáng tạo, người nghệ sĩ kiến tạo một thế giới chơi cho riêng mình Nghệ thuật lúc này cho phép sự phá phách, nổi loạn, xóa bỏ những trật tự, quy phạm cũ để trải nghiệm những điều mới mẻ trong sự sáng tạo Nếu như văn học trước đây được

xem là lĩnh vực nghệ thuật nghiêm túc, “cao cấp”, chỉ được tiếp cận đánh giá bởi các nhà phê bình, nhà nghiên cứu văn học thì trò chơi đã giúp văn chương có đời sống sinh động, phong phú hơn, được phổ biến và tiếp cận đa chiều và được mọi người yêu thích hơn Trò chơi văn bản là một trò chơi bất tận, khơi mở nhiều khả

năng sáng tạo cho người chơi, để từ đó ý nghĩa văn chương ngày càng được mở

rộng và tạo được sức hấp dẫn đối với người đọc Chẳng hạn, khi tác giả thiết kế một trò chơi trong văn bản, người đọc có thể tự tạo nên cốt truyện, nhập vai vào nhân vật, xây dựng ý nghĩa riêng cho văn bản Nhờ đó, tác phẩm không chỉ thuộc sự sáng tạo, trải nghiệm của tác giả mà còn là sự đồng sáng tạo của độc giả

Văn học tiếp nhận lý thuyết trò chơi ở nhiều góc độ, mức độ và mô thức Trước hết đó là sự tiếp nhận tính chất tự do, phóng khoáng, không giới hạn trong việc sử dụng ngôn từ, hình ảnh, giọng điệu và sự linh hoạt, co dãn của luật chơi để tạo ra những hiệu ứng đặc biệt làm cho người đọc cảm thấy bất ngờ, thú vị, tăng tính giải trí cho tác phẩm Trò chơi có thể tạo ra những tác phẩm tưởng tượng, không giới hạn bởi các quy tắc, không giới hạn bởi hiện thực, do vậy các tác phẩm văn học cũng gia tăng các yếu tố hư cấu, tưởng tượng, tìm kiếm những bất qui tắc, phá cách trong xây dựng tác phẩm, hay nói cách khác, tiếp nhận lí thuyết trò chơi như chắp thêm đôi cánh cho nhà văn thỏa sức sáng tạo nghệ thuật

Văn học tiếp nhận lí thuyết trò chơi ở cả hai phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật Ở phương diện nội dung, lí thuyết trò chơi giúp tác giả có cách nhìn thế giới đa chiều và kì lạ, kiến tạo những hình tượng mới mẻ, tạo lập nhiều ý nghĩa mới về cuộc sống Ở phương diện nghệ thuật, lí thuyết trò chơi đưa lại những thủ pháp, kĩ thuật dựa trên các mô thức và đặc trưng trò chơi như lắp ghép, phỏng đoán, đóng vai, hóa trang, chơi chữ, tưởng tượng, hài hước, thách đố…

Các tác giả sử dụng sự chơi trong văn học cho nhiều mục đích khác nhau, từ việc thể hiện tính cá nhân và phong cách riêng, đến việc tạo ra hiệu ứng hài hước, mới lạ, kỳ quặc… Tiếp nhận lí thuyết trò chơi, văn chương càng có xu hướng phá

vỡ sự ổn định của ngôn ngữ, quy phạm chuẩn mực trước đây, nó mang tính thể nghiệm Cho nên, nhà văn hoàn toàn bằng lối viết riêng có thể vượt quá luật lệ của thể loại, tạo ra một luật riêng trong trò chơi ngôn ngữ để nó trở thành đối tượng tra

vấn, phản tư Tính trò chơi giúp tác giả hoàn toàn có thể phát huy khả năng tư duy, khả năng sáng tạo, dần nâng cao trình độ viết để đưa đến những tác phẩm với nghệ thuật độc đáo, mới mẻ Đồng thời, nó còn giúp tác giả truyền tải thông điệp, ý nghĩa của tác phẩm một cách tinh tế, sáng tạo hơn Trò chơi được khai thác không ngừng như một hình thức nghệ thuật, một biện pháp tu từ để tri nhận về thế giới Sự chơi trong văn học có thể tạo ra những tác phẩm văn học độc đáo và gây ấn tượng sâu sắc với người đọc bằng cách gây khoái cảm thẩm mỹ

Có thể thấy, văn học nghệ thuật đã vận dụng khái niệm, nguyên lý, mô hình trò chơi vào việc sáng tạo, tiếp nhận và nghiên cứu văn học Các nhà văn đã xây lên những mô hình chơi trong thế giới nghệ thuật để tạo động lực cho con người tiếp nhận, vượt thử thách và có phần thưởng Người chơi tương tác để xây dựng câu chuyện, nhân vật và thế giới trong tác phẩm của họ, từ đó góp phần tăng tính thẩm

mỹ và giá trị nghệ thuật của tác phẩm Trong phê bình văn học, lý thuyết trò chơi như một hướng tiếp cận mới để hiểu và phân tích tác phẩm Dựa trên lý thuyết ấy, ta

có thể tìm thấy cách thức tác giả xây dựng tác phẩm, giải mã những bí ẩn đằng sau các yếu tố mà tác giả sử dụng để tạo ra hiệu ứng cảm xúc với độc giả Nhờ vậy, trò chơi giúp ta có những cảm nhận, trải nghiệm độc đáo, thú vị và bất ngờ với văn chương nghệ thuật Cần phải nói thêm, chúng tôi cho rằng việc tìm hiểu, phân tích, phê bình tác phẩm văn chương cần được hiểu theo nghĩa sự chơi (play) hơn là trò chơi (game) Nó cho thấy trò chơi trước hết là việc làm của chủ thể sáng tác, sau đó người đọc có thể cùng tham gia đối thoại, tranh biện, bổ sung trong quá trình sáng tạo và diễn giải Từ đó, cho phép chúng ta đi sâu vào nghiên cứu những lớp ý nghĩa đằng sau trò chơi ngôn từ, trình diễn văn bản…

1.1.2.3 Lý thuyết trò chơi và văn học hậu hiện đại

Trò chơi là lý thuyết không nằm ngoài văn học hậu hiện đại Nó không phải bây giờ mới xuất hiện mà đã tồn tại một cách tự nhiên như một trò chơi nghệ thuật

ngôn từ Lyotard đã đưa ra trong Hoàn cảnh hậu hiện đại rằng: “Các trò chơi ngôn

ngữ như là phương pháp tiếp cận các hình thức hóa hậu hiện đại” (Lyotard, 2021,

tr.26) Đa phần các nhà văn trong thời kì hậu hiện đại hướng tới các tiểu tự sự thay

vì đại tự sự, do đặc trưng ấy mà các nhà văn luôn có ý thức đổi mới văn chương, ý

niệm về trò chơi cũng dần làm thay đổi, chi phối lối viết của họ Họ “dấn thân” vào các cuộc chơi ngôn từ, chống lại những khuôn mẫu, quan niệm, quy phạm về ý thức chính trị, xã hội trước đó Việc sử dụng tính trò chơi trong các tác phẩm khiến tác giả tránh sự “lỗi thời” trong cách sáng tạo Xóa bỏ “tập tính” trong sử dụng ngôn ngữ, các nhà văn trả ngôn ngữ trở về như một dạng trò chơi không cố định mà đầy ngẫu hứng Tất nhiên là ngẫu hứng chứ không phải là tùy tiện Với ý nghĩa đó, tác giả và người đọc sẽ tự mình thông qua trò chơi ngôn ngữ tìm hiểu lẫn nhau, tạo lập

và giải mã, bóc tách lớp vỏ ngôn từ Bằng cách xây dựng thế giới chơi văn bản như thế nào đó, nhà văn phải cho người đọc thấy được đằng sau cái biểu đạt là cái biểu đạt chứ không phải là cái được biểu đạt Nhưng người đọc không nhất thiết phải ép mình thực hiện trò chơi đến cùng, cái người ta chú trọng ở đây là người đọc chấp nhận hay không cuộc chơi và luật chơi, nếu không, có thể đóng lại tác phẩm Chấp nhận cuộc chơi nghĩa là chấp nhận tham gia cuộc đấu với đối tượng là văn bản ngôn

từ Điều này đã làm tăng nên khả năng tưởng tượng, hư cấu, sáng tạo của người chơi (nhà văn và bạn đọc) trong văn học, tạo nên sức hấp dẫn muôn thuở của văn chương Chủ nghĩa hậu hiện đại luôn đề cao sự ngẫu nhiên, giải trí, không nghiêm túc, điều này gần với bản chất, đặc điểm của trò chơi trong văn học Từ đó khẳng

định tính đúng đắn của nhận định: “Không có trò chơi không có diễn ngôn hậu hiện

đại” (Lê Huy Bắc) Đây cũng là lí do vì sao khi nghiên cứu tác phẩm văn chương

dưới lý thuyết trò chơi ta thấy được sự giống nhau ở một số biểu hiện tương tự như

lý thuyết hậu hiện đại

Hơn nữa, có thể nói những đặc điểm của chủ nghĩa hậu hiện đại như: mảnh

vỡ, phân mảnh, ngẫu nhiên, lắp ghép, phi trung tâm… đều bắt nguồn từ trò chơi Phải nói rằng, hậu hiện đại là một lý thuyết mở và dường như mọi yếu tố đều được nhìn qua lăng kính trò chơi Tinh thần hậu hiện đại được thể hiện qua những đổi mới về bút pháp, cách tạo lập tác phẩm Các tác phẩm mang tinh thần hậu hiện đại

thường có đặc điểm nổi bật là: “Thủ pháp nhại văn (pastiche), tính phân mảnh

(fragment), đa tâm điểm, tạo ra nhiều “khả thể” ý nghĩa, chống lại tính nghiêm túc, tính vụ lợi, đề cao tính giải trí” (Nguyễn Thị Bình, 2012, tr.151), rõ ràng những đặc

điểm trên đều có tính đồng dạng gần với trò chơi Tư duy trò chơi được thể hiện ở

tính tự do sáng tạo, chú trọng vào hành động viết Nó đòi hỏi sự đổi mới trong cách viết, phá hủy các quy phạm, mô hình cũ để xây dựng những mô hình mới trong tổ chức văn bản Vì thế, nảy sinh ra các xu hướng viết: phân rã, mờ hóa, lắp ghép, phi trung tâm… tạo nên sự “rối trí” cho người đọc Có thể thấy, thủ pháp nhà văn áp dụng trong các tác phẩm văn học hậu hiện đại đều phục vụ cho cuộc chơi văn bản Nhà văn tổ chức cuộc chơi, còn người đọc tham gia đi tìm luật chơi, giải mã luật chơi ấy Trò chơi không có những quy tắc trong bản thân chúng, mà thông qua quá trình đọc quy tắc, luật lệ sẽ tự hình thành bởi những người tham gia trò chơi

Có thể nói, lý thuyết trò chơi và văn học hậu hiện đại có mối quan hệ chặt chẽ, không tách rời Các tác phẩm viết theo xu hướng hậu hiện đại luôn tạo được ấn tượng bởi trò chơi ngôn ngữ Vì thế, lý thuyết trò chơi thường được áp dụng để nghiên cứu và hiểu sâu hơn về văn học hậu hiện đại, nó như một cách tiếp cận hữu ích để hiểu các tác giả sử dụng các yếu tố chơi tạo ra tác phẩm phức tạp và đa chiều Mối quan hệ giữa chúng cho thấy sự giao thoa giữa văn học và trò chơi trong việc thúc đẩy sự sáng tạo, đa dạng và tính chất chơi đùa trong nghệ thuật

1.1.3 Một số phương diện nghiên cứu văn học từ lý thuyết trò chơi

Lý thuyết trò chơi là một phạm trù không nằm ngoài chủ nghĩa hậu hiện đại

Trong cuốn Văn học hậu hiện đại của Lê Huy Bắc đã nói tới trò chơi như là một

khái niệm có tác động rất lớn đến mĩ học hậu hiện đại (Lê Huy Bắc, 2019, tr.53) Tiếp nhận văn học từ lý thuyết trò chơi người ta tiếp cận, đề cao phương diện hình thức nghệ thuật Tuy nhiên, với độ mở của nó người ta còn mở rộng ở việc bản chất của trò chơi không tách rời với bình diện chính trị, văn hóa Điều này, tạo ra sự giải phóng quá trình tạo tác của tác phẩm, đồng thời mở ra nhiều phương diện cho nghiên cứu và phê bình văn học

Nghiên cứu tác phẩm văn chương trên lý thuyết trò chơi ta có thể đi vào tìm hiểu cách thức chúng phá vỡ những yếu tố truyền thống về thể loại, cấu trúc, cốt truyện, nhân vật… Soi chiếu lý thuyết trò chơi trong nghiên cứu văn chương có thể

tập trung vào những phương diện cơ bản như cuộc chơi thể loại: nghiên cứu sự nới

lỏng khung hình thể loại, pha trộn đan xen thể loại, thay đổi công năng thể loại;

cuộc chơi kết cấu: nghiên cứu cách thức phá vỡ kết cấu truyền thống, các dạng thức

kết cấu đứt gãy, lắp ghép…; cuộc chơi nhân vật: nghiên cứu các thủ pháp, kĩ thuật

khắc họa nhân vật độc đáo, mới lạ như mờ hóa, lạ hóa nhân vật, phân mảnh, lắp

ghép nhân vật, “phá hủy” nhân vật…; cuộc chơi ngôn ngữ: nghiên cứu khả năng

biến tấu trong sử dụng ngôn ngữ, các cách thức kết hợp từ ngữ mới lạ, bất qui tắc,

các cách lập nghĩa mới…

Khi nghiên cứu tác phẩm văn học từ lý thuyết trò chơi cần nghiên cứu đầy

đủ, hệ thống trên hai bình diện Trên bình diện nội dung: nghiên cứu sự kiến tạo những mô hình thế giới mới, phá vỡ những giới hạn trong hiện thực, khả năng khám phá thế giới đa chiều Trên bình diện nghệ thuật: nghiên cứu các yếu tố thể loại, kết cấu, cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu được sáng tạo với các thủ pháp, kĩ thuật như: phân mảnh, giễu nhại, liên văn bản, mờ hóa, lạ hóa, carnival hóa…

“Nghệ thuật vừa như là một mô hình nhận thức cuộc sống thực, vừa như “trò chơi cuộc sống” (Nguyễn Thị Bình, 2012, tr.152) Cho nên, khi nghiên cứu văn học từ lý

thuyết trò chơi cần kết hợp cả phương diện nghệ thuật lẫn nội dung Vì suy cho cùng, việc sử dụng các cách thức, mô hình trò chơi như thế nào cũng là để phản ánh tính đa chiều của hiện thực cuộc sống

Mặt khác, những khái niệm mặt nạ, lắp ghép, phân mảnh, siêu hư cấu, nghệ thuật đa trị, liên văn bản, mô phỏng, giả trang đều là những bình diện trong lý thuyết trò chơi Những thuật ngữ, định đề trên không tách rời thực tiễn sáng tác của các nhà văn cũng như quá trình nghiên cứu phê bình của các học giả Cách thức và mục đích sử dụng các mô thức trò chơi nhằm tạo ra các hiệu ứng hài hước, gây nhiễu hay tăng tính thách đố cho văn bản cũng không nằm ngoài mối quan tâm nghiên cứu văn học từ lí thuyết trò chơi Tất cả những điều này góp phần giúp tác giả phát triển một phong cách viết độc đáo, mới lạ thể hiện tài năng, cá tính nghệ thuật của mình Họ sử dụng yếu tố chơi không chỉ là cách tạo ra hiệu ứng nhất thời

mà có thể làm cho tác phẩm trở nên phong phú, sâu sắc hơn, thể hiện ý nghĩ của bản thân nhà văn qua tác phẩm

Chú ý đến các phương diện trên chính là làm rõ mối quan hệ tương tác giữa nhà văn – văn bản - bạn đọc Thứ nhất, đó là cách độc giả đọc và hiểu được tác phẩm dưới góc nhìn của trò chơi Tức là, người đọc sẽ tập trung vào nghiên cứu

phân tích cấu trúc và ngôn ngữ, đồng thời hiểu được tầng nghĩa ẩn dụ đằng sau mà tác giả đã cài cắm Thứ hai, trên bình diện tạo tác, lý thuyết trò chơi là điểm tựa để tìm hiểu cách thức một tác phẩm được tạo ra, cách tác giả sử dụng các yếu tố nghệ thuật cho tác phẩm của anh ta thêm hấp dẫn Ta có thể tìm hiểu trò chơi trong từng thể loại, sự tương tác, đối thoại của chúng trong cùng một tác phẩm Cuối cùng tập trung nghiên cứu lý thuyết trò chơi trên bình diện văn hóa, chính trị, quyền lực, lịch

sử cũng là cách để soi chiếu nội dung tác phẩm, cách nó phản ánh và giải quyết các vấn đề xã hội Qua việc áp dụng lý thuyết trò chơi, độc giả và nhà văn có cơ hội đi sâu hơn vào cấu trúc, ý nghĩa tác phẩm Họ có thể khám phá ra những thông điệp sâu xa qua chi tiết ẩn dụ, khám phá thách thức tác giả đặt ra giúp tác phẩm trở nên hấp dẫn… Khẳng định thêm tính đa chiều của tiếp nhận, mọi sự cắt nghĩa trên vùng đất nghệ thuật đều có khả năng và được tôn trọng Người đọc hoàn toàn sử dụng nhiều cách chơi trong văn bản mang tính thách đố, họ tự do, bình đẳng trong việc tiếp nhận, chơi trong cuộc chơi bất tận của ngôn từ

Trước khi được thể hiện phổ biến trong văn học Việt Nam đương đại, tính chất trò chơi đã có những biểu hiện ở các sáng tác văn học dân gian Chính tính chất nguyên hợp khiến văn học dân gian dễ dàng hòa hợp với trò chơi Câu đố dân gian như là một trò chơi ngôn ngữ để thử tài phán đoán và khả năng tư duy của người chơi Thể loại này sử dụng khá nhiều kĩ thuật, mô thức trò chơi như chơi chữ, yếu tố tương phản, hài hước… Kết cấu đối đáp của những bài ca dao duyên được diễn xướng trong không gian có sự tương tác như trò chơi, cùng với đó là tính chất bông đùa, vui vẻ của những con người hồn nhiên, lạc quan Vè, đồng dao lại là thể được gắn với tính chất nối vần, tạo nhịp, kết cấu vòng, thường xuất hiện trong các hoạt động chơi và gắn liền với các trò chơi của trẻ em Thể loại truyện cười với những câu chuyện hài hước chính là những văn bản ngôn ngữ độc đáo chứa lối chơi chữ, lối phóng đại, tình huống bất ngờ, mâu thuẫn trào phúng để làm bật ra tiếng cười có

ý nghĩa phê phán, châm biếm…

Trong thời kì văn học trung đại, trò chơi dường như không được chú trọng bởi quan niệm “văn dĩ tải đạo”, “thi dĩ ngôn chí”, nó hướng tới cái nghiêm túc,

chuẩn mực Ý niệm về chơi bị hạn chế bởi quan điểm đạo Nho, chính trị quy định Tuy nhiên, ta vẫn bắt gặp những ý niệm về trò chơi qua một số hình thức sáng tác của các nhà nho tài tử như Nguyễn Công Trứ, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Trần Tế Xương… Nguyễn Công Trứ với thể loại hát nói mang tính chất chơi dễ thấy nhất, bởi lẽ nó mang tính chất trình diễn, tự do, thể hiện cái tôi hưởng lạc, phong lưu của tay chơi tài tử Hồ Xuân Hương đã phá vỡ những quy phạm bắt buộc của thơ Đường luật bằng cách thay đổi số tiếng, vần, nhịp, sử dụng lối chơi chữ, nói lái và sử dụng những từ ngữ thông tục

Trong văn học đầu thế kỉ XX, đặc biệt là thời kì 1930 – 1945, tuy tính chất chơi/ trò chơi vẫn chưa thực sự nổi bật trong văn chương nhưng đâu đó ta vẫn thấy tính chất trò chơi trong văn học qua một số hiện tượng như Tản Đà, Nguyễn Tuân, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng Điểm gặp gỡ giữa Nguyễn Tuân và Nguyễn Công Trứ chính là tính ngông, phúng túng, tự do trong cá tính văn chương Tính trò chơi dễ thấy nhất trong văn chương Vũ Trọng Phụng biểu hiện ở sự gây hài, giễu nhại, trào phúng, đặc biệt là tinh thần carnaval hóa… Với mục đích phục vụ cho cuộc kháng chiến, văn học cách mạng 1945 – 1975 không có nhiều biểu hiện của tính trò chơi, nó hướng tới cái nghiêm túc với các mô hình truyền thống Trong khi

đó, bộ phận văn học đô thị miền Nam có yếu tố chơi nhiều hơn, biểu hiện ở trường hợp Vũ Bằng với giọng điệu hài hước, dí dỏm, suồng sã, trào lộng hay hiện tượng thơ Bùi Giáng với lối chơi ngôn ngữ như một cách đùa nghịch con chữ, xóa nhòa tính chất nghiêm nghị của thơ ca truyền thống…

Với nền văn minh hiện nay, văn học đã được nhìn nhận lại các chức năng của nó, không còn là những khuôn mẫu quá cứng nhắc, là “đơn đặt hàng” của xã hội

mà mang đến những giá trị mới mẻ Trò chơi/ sự chơi xuất hiện trong văn học đã giúp con người ngày càng được phát triển trí tuệ và năng lực sáng tạo, giải tỏa áp lực, tự do bộc lộ bản thể, cá tính… Đồng thời, có thể nhìn nhận rằng trò chơi như là một kỹ thuật sáng tạo quan trọng trong phát triển văn học nghệ thuật Từ nửa sau thế kỉ XX, diễn ngôn trò chơi dần trở nên phong phú và đa dạng Trò chơi không chỉ tồn tại mà còn liên kết mật thiết với các diễn ngôn khác như: trò chơi - hiện sinh; trò chơi - diễn ngôn phân tâm; trò chơi - diễn ngôn nữ giới; trò chơi - diễn

ngôn quyền lực… Trong giai đoạn này, nghệ thuật đề cao tính tự do của chủ thể, đề cao phi duy lí, phá phách nổi loạn, thoát khỏi những giới hạn, khẳng định tính tự trị của tác phẩm nghệ thuật, con người dần kiến tạo bản thân mình trong nghệ thuật Lý thuyết trò chơi chính vì thế phát triển mạnh mẽ, và trở thành khái niệm quan trọng, tiêu điểm tác động đến mỹ học hậu hiện đại cũng như quá trình nghiên cứu

Từ sau 1975, đặc biệt là sau 1986, văn học Việt Nam ngày càng thể hiện rõ tính chất trò chơi Sự xâm nhập, phát triển của phương tiện nghe nhìn, sự giao lưu với các nền văn hóa khác nhau có tác động đến sự thay đổi tư duy nghệ thuật Các nhà văn có nhu cầu thay đổi về cách viết, thay đổi chủ đề sáng tác, bên cạnh đó, tầm đón đợi của người đọc dần thay đổi khiến nhiều tác giả, độc giả mạnh dạn bước ra khỏi vùng an toàn để thỏa sức sáng tạo, thể nghiệm lối viết, cách đọc mới trong nghệ thuật sao cho phù hợp với thời đại Nhờ vậy, trong giai đoạn này, văn học đã

có bước chuyển mình vượt bậc, ngày càng trở về đúng với bản chất, chức năng của

nó Sự nở rộ của các tác phẩm đa sắc màu và sự quan tâm của công chúng trong thời

kì này đã minh chứng cho sức sống của nền văn học đang vận động, đổi mới theo

xu hướng của văn học thế giới, đặc biệt là tiếp nhận các lý thuyết văn học phương Tây Các tác giả nổi bậc có thể kể đến như: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Thuận, Võ Thị Hảo,

Y Ban, Nguyễn Việt Hà, Đặng Thân, Lê Anh Hoài, Phong Điệp… Xu thế hoài nghi

và tìm ra một trật tự mới khiến các nhà văn bước vào lãnh địa trò chơi Họ sáng tạo tác phẩm của mình với những cuộc chơi đa dạng về hình thức: thể loại, nhân vật, kết cấu, ngôn từ… tạo ra những mô hình, diện mạo mới mẻ cho văn xuôi Việt Nam đương đại

Thể hiện quan niệm: “Văn chương là một trò chơi vô tăm tích”, Phạm Thị Hoài đã ghi dấu ấn riêng với tiểu thuyết Thiên sứ và một số truyện ngắn khác Nhà văn từng phát biểu: “Tôi không giấu mình trong những tác phẩm, mà ngược lại, tôi

luôn tìm cách mách người đọc rằng, chuyện mà tôi đang kể sở dĩ như vậy, vì tôi là người kể Có những loại truyện chỉ có thể kể được một cách ai cũng biết cách đó, ai cũng kể được đúng vậy Tôi chọn loại khác, loại chỉ thành chuyện nếu tôi nhúng tay vào đó, nếu tôi đẻ ra nó, kể cả khi tôi đánh lừa người đọc, rằng chuyện ấy chẳng

can dự gì đến tôi… chuyện tôi kể là có thật một trăm phần trăm” (dẫn theo Thái

Phan Vàng Anh, 2017, tr.47) Với ý thức sáng tạo, nhà văn phải tự mình thay đổi cách viết, hóa thân vào các cuộc phiêu lưu của ngôn từ, đối thoại với chính mình, với nhân vật, để tìm ra lối viết mới, đặt ra thử thách cho bản thân Bên cạnh đó, mỗi tác phẩm ra đời, không phải lúc nào cũng được đón nhận, sẽ có tiếng khen, lời chê, khi đúng khi sai nhưng điều đó sẽ là một phần giúp bổ trợ, nâng cao tay nghề cho nhà văn

Xu hướng dung hợp thể loại, đổi mới cốt truyện truyền thống cũng được các nhà văn sử dụng trong văn xuôi Không còn là những cốt truyện theo kết cấu thời gian, xuất hiện nhiều tình tiết hấp dẫn, dễ nắm bắt, không còn là “cầm tay chỉ việc” cho độc giả, các sáng tác văn học trong thời kì này hướng đến cách đọc mới Người đọc đôi khi không biết câu chuyện cần đọc thế nào, họ tự khai thác, tìm hiểu sắp xếp tác phẩm như trò chơi rubik Lúc này, các tác phẩm thách thức người đọc tìm ra cốt truyện, ý nghĩa văn bản qua những mảnh, chi tiết rời rạc Có thể thấy rõ đặc

điểm này qua các tiểu thuyết Trò chơi hủy diệt cảm xúc của Y Ban, Nỗi buồn chiến

tranh của Bảo Ninh, Ga ký ức của Phong Điệp, Thang máy Sài Gòn, T mất tích của

Thuận… Các thể loại cũng được mở rộng về hình thức, nới lỏng khung hình để chuyển tải thông điệp một cách độc đáo cũng là biểu hiện của trò chơi Cho phép

“cởi trói” mô hình truyền thống, hướng tới “phi thể loại”, hướng tới sự trình diễn

cho phép trò chơi được thoải mái tạo lập Đó là tính chất trò chơi trong Mình và họ,

Ngồi của Nguyễn Bình Phương, Chuyện tình mùa tạp kỹ, Nỗi sợ và những khuôn hình của Lê Anh Hoài, Chuyện của thiên tài của Nguyễn Thế Hoàng Linh, 3.3.3.9 [những mảnh hồn trần], Ma Net của Đặng Thân… Xu hướng chơi nhân vật cũng xuất hiện dày đặc trong văn xuôi giai đoạn này Nhân vật xuất hiện kì dị, hoặc chỉ

qua một kí tự như T trong T mất tích của Thuận, nhân vật bào thai trong Thiên thần

sám hối của Tạ Duy Anh, nhân vật Hoài trong Thiên sứ của Phạm Thị Hoài, nhân

vật Mai Trừng trong Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái… Trò chơi

khiến con người khỏa lấp một phần nào thực tại, từ chối sự sắp đặt sẵn của số phận,

mở tới sự giải thoát, nhận định mới về bản thân, xã hội

Bên cạnh văn xuôi, thơ ca đương đại cũng thể hiện sự vận động theo hướng hậu hiện đại, thể hiện rõ tính chất trò chơi Đặc biệt, các nhà thơ luôn bị thu hút bởi cuộc chơi ngôn từ như thơ của Nguyễn Quang Thiều, Vi Thùy Linh, Dương Tường, Đặng Đình Hưng, Dư Thị Hoàn, Trần Dần, Lê Đạt… Thơ trong giai đoạn này chú trọng vào cách thức tổ chức văn bản thơ sao cho có ý nghĩa Xu hướng làm đứt gãy cấu trúc, nhấn mạnh, mờ nhòe hình ảnh cũng xuất hiện dày đặc gây ấn tượng cho người đọc Có thể thấy qua cách chơi câu thơ dài kéo mãi không dứt của Vi Thùy

Linh (Đôi cánh của mẹ, Đôi mắt anh), cấu trúc thơ tháo lắp, gỡ rời, lặp tùy hướng của Phan Huyền Thư (Mệt, Rơi tình), đứt gãy ý thơ trong thơ lục bát của Nguyễn Thế Hoàng Linh (Cha nghèo, Tôi tầm thường) Thơ đương đại còn hướng đến trò

chơi dán ghép về hình ảnh, trò chơi diễn trò (đồng dao, vè, câu đố), trò chơi mô phỏng, nhại tạo nên nhiều điểm độc đáo và mới mẻ Có thể thấy những tính chất

chơi này trong thơ của Trần Dần (Bài hát người lớn, Mùa sạch, Chín bức thư mưa), thơ của Lê Đạt (Vào hè, Thủy lợi, Thuở đầu dòng)… Nhìn chung, mặc dù chưa có

nhiều thành tựu so với các thời kì trước nhưng thơ đương đại nhờ vào tính chơi lại mang định một màu sắc khác biệt cho thể loại này

Tóm lại, từ sau 1986 cho đến nay, ta không thể không thừa nhận sự phát triển của văn học Việt Nam theo hướng hậu hiện đại, trong đó tính chất trò chơi như một khuynh hướng thẩm mĩ nổi bật Xem các văn bản là một trò chơi ngôn ngữ văn học

đã thay đổi diện mạo, thực sự khẳng định chỗ đứng, sức sống của mình trong bối cảnh đương đại Lý thuyết trò chơi đã khơi mở nhiều khuynh hướng sáng tác, phát huy năng lực sáng tạo của các nhà văn, tạo nhiều kết tinh nghệ thuật độc đáo cho Việt Nam đương đại

1.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Lê Anh Hoài

1.2.1 Quá trình sáng tạo và thành tựu nghệ thuật

Nhà văn Lê Anh Hoài sinh năm 1966 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học An Ninh, hiện đang công tác tại báo Tiền Phong Ông được biết đến là nhà văn, nhà báo, nghệ sĩ thị giác nổi tiếng Tuy nhiên, ông lại là một nhà văn khá kín tiếng, các thông tin về cuộc đời và sự nghiệp trên các thông tin đại chúng rất hiếm hoi và ít ỏi Sáng tác của Lê Anh Hoài khá đa dạng bao gồm thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, vẽ