CHƯƠNG 2. TÍNH CHẤT TRÒ CHƠI TRONG VĂN XUÔI LÊ ANH HOÀI NHÌN TỪ THỂ LOẠI, KẾT CẤU, NHÂN VẬT
3.2. Tính chất trò chơi qua giọng điệu trần thuật
3.2.1. Chú trọng giọng điệu trào tiếu
Giọng điệu là một yếu tố quan trọng, có độ tin cậy cao để ta có thể “nhận diện” lập trường tư tưởng, thái độ tình cảm, phong cách của nhà văn trong tác phẩm nghệ thuật. Một nhà văn tài năng bao giờ cũng mang màu sắc giọng điệu riêng. Nó gắn liền với cảm hứng chủ đạo, góp phần tăng hiệu quả cảm xúc của tác phẩm. Để tạo nên một dấu ấn riêng, nhà văn cần tạo ra cho mình một giọng điệu mới lạ. Có ý thức về khuynh hướng trò chơi trong văn chương, Lê Anh Hoài cũng tạo nên một sắc thái giọng điệu thể hiện rõ tính chất trò chơi, đó là giọng điệu trào tiếu, giọng điệu vô âm sắc.
Bản chất trò chơi là tự do, ngẫu hứng, vui tươi, tạo nên sức hấp dẫn, cuốn hút. Do vậy, Lê Anh Hoài luôn tạo ra tính chất vui tươi, thoải mái trong tác phẩm, đặc biệt thể hiện rõ ở giọng điệu trần thuật. Việc tạo ra tiếng cười trong văn chương không phải là việc dễ dàng, nhất là tiếng cười có ý nghĩa trào phúng xã hội. Nó đòi hỏi cả nhà văn và người đọc có tư duy cao, đủ kiến thức, sâu sắc để liên tưởng, suy luận làm bật ra tiếng cười. Tiếng cười bật ra một cách tự nhiên nhất sẽ tạo ra sự vui thích, thu hút được bạn đọc theo dõi câu chuyện. Tự đặt ra tiêu chí cho tác phẩm của mình là “sến, sốc, chuối”, với cái nhìn cợt nhả, bông đùa, Lê Anh Hoài đã mang đến cho độc giả nhiều tác phẩm với góc nhìn và giọng điệu trào tiếu. Với nhà văn, cuộc đời như một trò đùa đầy đủ cung bậc hỉ - nộ - ái - ố và tiếng cười được bật ra
từ những tình huống hài hước. Không chỉ bắt lấy những tình huống đó, Lê Anh Hoài còn khắc họa, chuyển tải nó bằng giọng điệu vui vẻ, bông đùa, chế giễu. Trong truyện ngắn Công ty Khai thác và Phát triển ngôn ngữ, nhà văn sử dụng giọng điệu trào tiếu khi tạo dựng những tình huống mới lạ, quái đản như một trò đùa diễn ra trong cuộc sống từ chính trị, văn hóa, nghệ thuật đến đời sống xã hội, từ đó, các nhân vật đại diện cho từng tầng lớp xã hội dần lộ diện. Ông thể hiện sự phê phán, chế nhạo những thói hư tật xấu, những vấn đề nhức nhối của nhiều tầng lớp, tổ chức bằng chính văn phong dí dỏm, giọng điệu bông đùa, chế giễu trong tác phẩm. Ông lấy hình ảnh của những người nổi tiếng ra để giễu cợt: “Ca sỹ Lady D là người đầu tiên làm việc đó và danh tiếng của cô nhanh chóng vượt qua biên giới và quốc gia.
Người mẫu C thì làm xôn xao báo mạng khi tiết lộ tên đại gia đã hứa tài trợ cả đời khoản phát ngôn của cô” (Lê Anh Hoài, 2014, tr.57). Giọng điệu chế giễu những ca sĩ, người mẫu chạy theo tiền tài danh vọng thể hiện qua loạt từ đề cập đến những gì cao siêu, to tát, nổi tiếng như “danh tiếng”, “vượt qua biên giới”, “quốc gia”, “xôn xao báo mạng”, nhưng sự nổi tiếng đó đôi khi chỉ là “tiết lộ tên đại gia đã hứa tài trợ cả đời” cho họ. “Nhà phát minh” Mr. T cũng là đối tượng được nhà văn đề cập đến với sắc thái bỡn cợt bởi việc xin cấp phép cho phát minh của mình cũng phải gắn với chuyện tâm linh: “Mr. T là người quyết định cuối cùng về chất lượng ngôn ngữ và lên lịch đưa sang Viện cấp phép (việc này cũng phải xem ngày giờ đẹp, và phải xin số quyết định phù hợp với phong thủy và mệnh của T)” (Lê Anh Hoài, 2014, tr.64). Tình huống đưa ra chẳng phải xung đột, mâu thuẫn lớn nhưng nó lại khiến ta bật cười bởi bởi chi tiết bất ngờ về việc tin vào ngày giờ đẹp rồi hợp phong thủy, hợp mệnh của một người có đầu óc thiên tài, đang làm những việc sáng tạo khoa học như Mr. T… Trong tác phẩm, Lê Anh Hoài còn dùng rất nhiều từ làm ta liên tưởng đến những tổ chức có thật trong xã hội như UCONES - tổ chức quan tâm đến văn minh cộng đồng; Viện Ngữ học; Hội cha mẹ học sinh quốc gia; Hội giữ gìn sự trong sáng của tiếng ta… Đây là một hình thức giễu nhại bởi tuy mang danh các tổ chức to tát này nhưng trong tác phẩm thực chất chúng chỉ là “bản vẽ” đầy mỉa mai và châm biếm.
Trong tác phẩm Giai thoại, giọng điệu trào tiếu cũng được nhà văn sử dụng để diễn tả sự nhố nhăng của những người làm nghệ thuật, yêu nghệ thuật. Ông cho nhân vật của mình tổ chức triển lãm tranh ở quán cháo lòng tiết canh với ông chủ nhà hàng thích nói tục: “Chửi thề nói tục là đặc sản của anh chủ nhà hàng yêu nghệ thuật, nhưng có vẻ điều này chỉ làm độ đáng yêu của anh ngày càng tăng trưởng, giống như chuỗi hàng quán của anh vậy” (Lê Anh Hoài, 2022, tr.32). Cái đối nghịch giữa nghệ thuật và không gian trưng bày nghệ thuật dưới con mắt của nhà văn được hiện ra một cách hài hước. Cách đưa hành động chửi thề nói tục vô phẩm chất của một người yêu nghệ thuật khiến ta bất ngờ và dấy lên nghi ngờ việc yêu nghệ thuật và cái gọi là nghệ thuật của anh ta, phải chăng đó chỉ là thứ nghệ thuật nửa mùa, nhố nhăng, bát nháo. Chất giọng trào tiếu còn ẩn sau cách dùng từ “đặc sản” để gọi việc chửi thề nói tục hay nhấn mạnh cái “đáng yêu” của kẻ chuyên chửi thề nói tục.
Giọng điệu trào tiếu trong văn xuôi Lê Anh Hoài thể hiện ở nhiều cung bậc, sắc thái từ bông đùa, chế nhạo, giễu nhại, châm biếm… được sử dụng phù hợp với những vấn đề xấu xa hay ấu trĩ, lố bịch cần loại bỏ, thanh lọc xã hội. Trong truyện ngắn Nghiêm, tác phẩm chỉ vỏn vẹn hai câu với giọng điệu hài hước, tác giả kể chuyện một sư thầy dạy trò rất nghiêm: “Sư thầy dạy đệ tử rất nghiêm, đặc biệt trong chuyện ăn uống. Ví như khi ăn thịt chó, thầy chỉ chấm muối ớt, đứa nào dọn mắm tôm lên thì chết với thầy”. Xây dựng sự đối lập giữa nhân vật và hành động nhân vật, Lê Anh Hoài bằng cái nhìn bỡn cợt đã cho thấy sự đảo lộn về giá trị văn hóa. Là sư thầy có tiếng dạy nghiêm nhưng là nghiêm trong cách ăn thịt chó. Nhan đề là “nghiêm” mà hóa ra chẳng nghiêm túc. Tình huống đảo lộn khiến câu chuyện có sự bất ngờ, lại mang tính hài hước, mua vui. Vui nhưng vẫn trào phúng, châm biếm sâu cay, giải thiêng giới thầy sư trong xã hội “hậu hiện đại”. Giọng điệu hài hước, khoái trá còn được sử dụng trong các truyện ngắn Linga hạ nhục, Thẩm tranh, Nối vòng tay lớn khi diễn tả những tình huống nhố nhăng trong xã hội. Giọng điệu trào phúng, tiếng cười của tác giả có thể phản tỉnh được con người. Cuộc sống thường nhật của giới công chức đến văn nghệ sĩ đều bị phơi bày qua giọng điệu trào tiếu đặc biệt này. Với tác phẩm Huy chương tác giả cho thấy một người luôn nói là
không quan tâm đến danh tiếng, địa vị, chức vụ mà lại rất mong chờ việc nhận huy chương: “Hắn nghĩ đến việc mình ăn vận chải chuốt, đứng trên sân khấu dưới ánh đèn chói chang, cười tươi nhận Huy chương – một tấm huy chương không rõ công trạng gì của hắn (dù hắn cũng không phải kẻ vô công) mà buồn cười. Tự lấy là thú vì trò khỉ, hắn thấy vui vẻ lên” (Lê Anh Hoài, 2014, tr.215). Những từ ngữ mô tả hình ảnh rạng rỡ, trạng thái phấn chấn của nhân vật như “ăn vận chải chuốt”, “cười tươi”, “vui vẻ” đi liền với những từ ngữ phủ nhận: “không rõ công trạng gì”, “kẻ vô công”, “trò khỉ” cho ta thấy rõ giọng dí dỏm, chế giễu của nhà văn. Hài hước nhưng đôi khi cũng xót xa, khi tác giả để cho nhân vật tự nhận ra tình thế chua xót của mình. Hào hứng, vươn vai, ngẩng cao đầu trong việc chiến thắng và nhận huy chương để đến khi bước lên sân khấu, dưới ánh sáng chói chang, hắn nhận ra bản chất trò chơi lợi danh mà tự chế giễu.
Giọng điệu trào tiếu trong văn xuôi của Lê Anh Hoài còn được bộc lộ ra từ những câu mắng chửi tự nhiên và cả những cuộc trò chuyện đơn thuần. Trường hợp trong Ương sắp đặt, cuộc tình “lâm- li- bi- đát” của Ương và Miến khiến cho người ta phải thốt lên: “Thực lòng, tôi mong bạn tôi sớm vượt thoát khỏi tình trạng này.
Mẹ, yêu đương cái gì chứ, mà sao khổ sở thế?” (Lê Anh Hoài, 2014, tr.176). Câu mắng, trạng thái bức xúc xen sự cảm thông cho thấy thái độ vừa sốt ruột, bực tức, vừa buồn cười của người kể chuyện. Sắc thái giọng điệu trào tiếu ở đây có sự kết hợp giữa trào tiếu bình dân và bác học đã khiến cho văn xuôi của Lê Anh Hoài mang màu sắc khác lạ. Chẳng hạn, trong tiểu thuyết Chuyện tình mùa tạp kỹ, cuộc trò chuyện sửa bản thảo giữa Dung và Trình bàn về vấn đề giữa “hồng nhan tri kỷ”
với “phòng nhì” được thể hiện với giọng trò chuyện bông đùa, hài hước tự nhiên:
“Khi “buồn buồn” các đức ông chồng thường có xu hướng thích đi tìm một “hồng nhan tri kỷ” nào đó. “Phòng nhì” phát sinh từ đây. Song, những mối quan hệ này có thật là tri kỷ?” (Lê Anh Hoài, 2007, tr.62). Vấn đề yêu đương, ngoại tình được bàn với giọng thản nhiên cùng cách gọi “đức ông chồng”, “hồng nhan tri kỷ”,
“Phòng nhì” thể hiện rõ thái độ mỉa mai, nghi ngờ của nhà văn. Hay khi thể hiện thái độ của nhân vật Hà lúc nói chuyện về Nhã, nhà văn cũng để nhân vật nói với giọng mỉa mai, gay gắt: “Giờ đây cô ả đang chuẩn bị hiến thân cho người có thể
vừa là chồng, vừa là người anh lớn, vừa là bạn tâm đầu ý hợp… quá nhiều giá trị trong một con người.” (Lê Anh Hoài, 2007, tr. 174). Ý thức bông đùa, gây hấn nhưng không chỉ đơn thuần là mua vui. Nó là cách nhìn của Lê Anh Hoài về những mảnh hỗn loạn của một xã hội, những mảnh vỡ của tâm hồn con người dần bị mờ nhòe những giá trị về tình người. Vừa cười, vừa trào lộng, vừa xót xa, nhìn nhận và phơi bày tất cả sự xô bồ của xã hội. Lê Anh Hoài đã thành công phần nào trong thử nghiệm xu hướng đùa vui, trào lộng của trò chơi qua các sắc thái trào tiếu trong văn xuôi của ông.
Nhìn chung, giọng điệu trào tiếu khá nổi trội trong văn xuôi của Lê Anh Hoài. Chú trọng giọng điệu này đã góp phần tăng cường chất hài, đề cao chức năng giải trí, thể hiện tính chất trò chơi của tác phẩm. Tuy nhiên, không chỉ đơn thuần tạo ra tiếng cười vui vẻ mà nhà văn còn phơi ra nhiều vấn đề lệch pha, chồng chéo, hỗn độn trong xã hội “hậu hiện đại”. Để rồi, đằng sau cái hài hước, vui nhộn ấy ta cần suy ngẫm lại những vấn đề vẫn đang tồn tại trong cuộc sống quanh mình.