Chữ nghĩa tình trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

i ỦY BAN NHÂN DÂN TP HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN ————————— TIỂU LUẬN TIỂU THUYẾT VÀ TIỂU THUYẾT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI ĐỀ TÀI NGHĨA TÌNH TRONG TIỂU THUYẾT VÌ NGHĨA, VÌ TÌNH CỦA HỒ BIỂU CHÁNH Người t.

i

ỦY BAN NHÂN DÂN TP HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN

—————————

TIỂU LUẬN TIỂU THUYẾT VÀ TIỂU THUYẾT VIỆT NAM

HIỆN ĐẠI

ĐỀ TÀI: NGHĨA TÌNH TRONG TIỂU THUYẾT

VÌ NGHĨA, VÌ TÌNH CỦA HỒ BIỂU CHÁNH

Người thực hiện: Phan Băng Tuyết Trâm

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 12 NĂM 2022

1

1 MỞ ĐẦU

Hồ Biểu Chánh là một gương mặt quen thuộc của nền văn học miền Nam Việt Nam hiện đại Trong quãng đời cầm bút, Hồ Biểu Chánh đã để lại cho nền văn học nước ta nhiều tác phẩm lớn nhỏ khác nhau với nhiều thể loại Đặc biệt,

ông thành công ở thể loại tiểu thuyết Các tiểu thuyết phải kể đến như: Cay đắng mùi đời, Ý và tình, Con nhà nghèo, Con nhà giàu, Ngọn cỏ gió đùa, Vì nghĩa vì tình, … Các tiểu thuyết của ông đều gắn với màu sắc rất đặc trưng của con người Nam Bộ Tiểu thuyết Vì nghĩa vì tình là một trong những cuốn tiểu thuyết nổi bật

thể hiện tinh thần nghĩa tình của con người ở cái miền đất ấy Viết về nghĩa tình, phải chăng ông muốn con người nên giữ những điều tốt đẹp trong tâm hồn con

người trước tình trạng đang suy hóa về đạo đức và nhân cách Đi vào tìm hiểu

biểu hiện của nghĩa tình ở phương diện nội dung và nghệ thuật trong tiểu thuyết

Vì nghĩa, vì tình giúp ta có cái nhìn toàn diện hơn về quan điểm, tư tưởng mà tác

giả muốn gửi gắm

2 NỘI DUNG

2.1 Nghĩa tình được thể hiện trong các mối quan hệ

2.1.1 Nghĩa tình trong mối quan hệ gia đình

Con người trong các tác phẩm của Hồ Biểu Chánh là con người đời tư, với nhịp sống đời thường Mà cái nghĩa tình trong con người Nam Bộ lại gần gũi,

chân chất Đó là cái tình vợ, nghĩa chồng như trong ca dao “Tay bưng dĩa muối chén gừng/ Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau” Trong Vì nghĩa vì tình

hình ảnh vợ chồng chẳng phải có một cuộc sống hoàn toàn ấm êm hạnh phúc mà lại phải trải qua nhiều biến cố Nhưng khi vượt qua được khó khăn ấy, tình cảm

vợ chồng càng thêm gắn bó, keo sơn, mặn nồng Đó là tình cảm có yêu, có

2

thương, có ghen, có giận hờn của Chánh Tâm với Cẩm Vân Cậu Tú Tâm chỉ vì hiểu lầm vợ mà sinh cơn ghen, trong cơn ghen ấy mới đành lòng đưa thằng Chánh Hội cho Tư Cu Càng yêu, càng ghen mà Tú Tâm dần mất lí trí khiến cho gia đình chia cách, vợ cũng vì thế mà mất đi lí trí Cho đến khi biết được sự thật, Chánh Tâm vô cùng đau khổ và dằn vặt Biết là mình làm vợ giận, muốn gặp vợ nhưng lại sợ vợ giận mà bệnh tình nặng thêm Thêm nữa, cũng chính vì hối hận

trong lòng mà anh cũng dằn vặt giữa gặp hay không gặp lại vợ “Tôi muốn đi lên trển quá, ngặt vì hễ tôi thấy mặt vợ tôi thì trong lòng đau đớn chịu không nổi nên tôi không dám đi.” Cũng chính cái tình cảm với vợ mà biết bao nhiêu lần Chánh

Tâm khóc, khi khóc trước mặt Trọng Quí, khi khóc trước Cẩm Vân, có khi khóc trước cô Năm Đào và cả khóc một mình Sự hối hận lỡ lầm phụ cái nghĩa với vợ khiến cho anh đau khôn tả, ngày nào cũng buồn sầu, nhiều lần nghĩ tìm đến cái

chết, và lúc nào cũng nghĩ đến vợ con “Tôi không buồn sao cho được Tôi cũng biết nếu tôi buồn quá thì sợ e tôi phải chết Nếu tôi chết rồi vợ con tôi làm sao? Tôi muốn làm vui đặng mà sống lắm, ngặt vì vui không được biết làm sao bây giờ” Cũng như chồng mình, cái tình cảm vợ chồng của Cẩm Vân sao lại không

nhắc tới Suốt mấy năm trời, nàng ở nhà chăm lo cho gia đình, chờ Chánh Tâm học về ấy vậy mà đáp lại cô lại là cái ghen của cậu Tú Cô càng thương, lại càng

giận “không buồn sao được? Tôi thương chồng tôi lắm, tôi lo cho bên chồng tôi hết sức, tôi sợ xấu hổ tông môn bên chồng tôi, mà chồng tôi không biết nghĩ, nó trở lại nhục mạ tôi, nó đánh đập tôi gần chết, rồi nó giết con tôi nữa, tôi không buồn sao cho được.” Cái giận của Cẩm Vân là giận vì chồng hiểu lầm mà không

tin mình, giận vì cậu Tú vì ghen mà nỡ lòng đánh mất đứa con Nhưng cái nghĩa tào khang ấy làm sao bỏ được Cuối cùng, hai người vẫn trở về bên nhau khi cậu

Tú tìm được con, xóa đi mọi hiểu lầm Thể hiện nhiều cung bậc cảm xúc trong

3

tình cảm vợ chồng, Hồ Biểu Chánh càng khẳng định thêm cái tình nghĩa vợ chồng Vợ chồng mà có thương nhau dù trải qua biến cố gì họ cũng giữ trọn đạo

là chồng, làm vợ

Nghĩa tình của con người Nam Bộ trong Vì nghĩa vì tìnnh còn là tình mẫu

tử và tình phụ tử Cái tình mẫu tử được Hồ Biểu Chánh thể hiện trong tác phẩm một cách rất Nam Bộ và thật sâu sắc Cẩm Vân vì chồng đánh mất con mà giận chồng suốt năm năm, chỉ khi nào tìm được lại con mới thuận lại nghĩa vợ chồng Trong suốt năm năm ấy, không khi nào mà cô không nhớ về con mình Cứ lấy tấm ảnh mà khóc ròng, tìm mọi đủ cách để tìm lại được đứa con Ngần ấy năm nàng không thể nào quên con, mà không chỉ có Cẩm Vân, Chánh Hội cũng thương nhớ mẹ không thôi, nó mong được gặp lại mẹ trong nỗi nhớ, trong những

kỉ niệm quá khứ Tình máu mủ thật thiêng liêng “Mẹ thương nhớ con, con quyết tìm mẹ Trót năm năm mẹ con lìa nhau” Để rồi, sau gần ấy năm xa nhau, hai mẹ

con gặp lại trong niềm vừa vui mừng lại vừa xót xa Nàng vui mừng đến phát khóc khi tìm được con, lại xót xa khi ngần ấy năm không được chăm sóc con Giờ đây, nàng có thể tự tay chăm nó, dắt nó mua quần áo mới, rửa mặt, chảy đầu

và chỉ cần nghe thằng Hội nói tiếng “Má” mà nàng thơi thới, tươi rói trong lòng

Trong Vì nghĩa, vì tình ta còn bắt gặp đó là hình ảnh của người cha hết mực

thương yêu con Đó là hình ảnh của người cha Trọng Quí bằng mọi cách bày mưu tính kế, không tiếc tiền của để giành lấy quyền nuôi thằng nhỏ, cũng là để

nó tránh nó sống cùng người chỉ biết lợi dụng thằng nhỏ để ăn tiền Đó còn là hình ảnh của người cha Chánh Tâm vì nóng giận mà đánh mất con, để rồi suốt năm năm chàng vừa đi tìm con, vừa sống trong hối hận, đau đớn Nỗi nhớ con, muốn gần con của hai người tưởng là khác xa nhưng chung lại cũng xuất phát từ

tình yêu thương con mình Thấy Trọng Quí cha con sum hiệp và “Chánh Tâm

4

đứng ngó trân trân, mà nước mắt chảy dầm dề”, cái nhìn đó cũng khiến cho độc

giả xót xa mà đồng cảm cho chàng ta Người tìm được con, người nhận được con, cả hai người đều chung một hành động là ôm choàng lấy nó mà hun, mà hít, rồi dẫn đi mua đồ, sắm những cái mà nó thích, bù đắp lại những ngày tháng mà con thiếu đi tình thương của người cha Tình yêu của cha mẹ với con cái là vô bờ bến, hy sinh tất cả vì con

Không chỉ là tình cảm máu mủ giữa cha con, mẹ con ruột thịt, Vì nghĩa vì tình còn nhắc tới tình cảm của anh chị em dâu, giữa mẹ chồng con dâu, hay cha

mẹ với con nuôi … Cẩm Vân vì em chồng là Tố Tâm mới gây nên sự hiểu lầm,

mẹ chồng vì thương con thương cháu, thương đứa con dâu mà sinh bệnh rồi mất Hay vợ chồng Chánh Tâm sẵn sàng nuôi thằng Quì và chăm sóc nó như con ruột

“Trong lúc con tôi bị hoạn nạn thì nó nhờ có thằng Quì bảo hộ Công ơn của thằng Quì tôi không thể quên được Tôi muốn đem nó về nuôi cũng như con tôi vậy” Dẫu rằng, những tình cảm ấy không thật sự được nổi bật nhưng lại làm nên

sự phong phú, đầy đặn cho cái nghĩa tình của con người vùng đất Nam Bộ Tất

cả cái nghĩa, cái tình gia đình chân thành trong tác phẩm tạo nên sự gắn bó bền chặt sâu sắc, tạo nên giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt

2.1.2 Nghĩa tình trong mối quan hệ bạn bè

Con người Nam Bộ hay trọng nghĩa khí, cái nghĩa ấy được Hồ Biểu Chánh

thể hiện rất rõ trong Vì nghĩa vì tình Một Trọng Quí dù chuyện của bản thân còn

chưa xong nhưng vẫn nghĩ bạn bè Lúc nào chằng cũng trăn trở, dằn vặt về lỗi lầm, tìm mọi cách nhờ Năm Đào, thậm chí là nói dối chỉ để cho Chánh Tâm bớt

buồn “Chàng thầm trách chàng; tại chàng tưởng lầm mới phiền trách Tố Nga khiến nàng tự vận, không còn chứng đối được, nên vợ chồng tan rã, cha con phân ly Cái tội của chàng lớn lắm; vậy chàng phải lo mà cứu vợ tìm con cho

5

Chánh Tâm trước rồi chàng sẽ tính việc thằng con của chàng sau.” Để Chánh

Tâm nhanh tìm lại được con, Trọng Quí phải chạy lên xuống Sài Gòn, Trà Vinh

để tìm cách đăng nhựt báo, tìm khác con hẻm lớn nhỏ Đến cả thuê mật thám và phải nói dối để Chánh Tâm bớt đau lòng Mà Chánh Tâm cũng vì Trọng Quí mà mấy lần đối đầu với Phùng Xuân để có thể cho cha con Quí sum hiệp Cái nghĩa tình ấy đã giúp ta hiểu rõ hơn về con người Nam Bộ chân chất

Cái tình nghĩa này không chỉ có ở người lớn mà còn là cái tình con nít Châu, Quì, Hồi (Chánh Hội) ở chung xóm trọ, chúng chơi chung với nhau mà dần trở nên thân thiết Đứa này đau, đứa kia lo, chúng lo cho nhau với cái tình

chân thật, không tính toán, không lợi dụng cái chi hết “Thằng Quì đau thì duy có con Châu với thằng Hồi buồn, mà chừng nó mạnh thì cũng hai đứa đó mừng”;

“Tuy hai đứa nó không nói tiếng chi mà tỏ tình thương nhau, song nếu ai để ý dòm coi cách chúng nó chơi bời với nhau thì cũng biết chúng nó quyến luyến nhau lắm.” Kiếm đứa vài đồng bạc, Quì và Hồi cũng để dành mua thuốc cho chị

Châu, đói cũng chẳng dám ăn nhiều Nhiều lần tụi nó định bỏ trốn nhưng cũng vì Châu, chờ chị Châu khỏe tụi nó mới cũng nhau đi Trong cuộc sống khó khăn, chúng nó như tìm được tri kỉ mà gắn bó, sau chị Châu chết, thằng Quì đi tìm thằng Hồi bỏ trốn Từ đó, mà hai thằng nhỏ mới bảy, tám tuổi mà phải nương nhau sống Tụi nó chẳng tách rời nhau, không bỏ nhau được, sẵn sàng mà chăm

lo cho đối phương Như lúc thằng Hồi đói, thằng Quì bắt nó phải ăn mì, còn bản

thân chỉ ăn bánh mì “-Mầy không ăn mầy đói bụng làm sao? -Thây kệ, để một lát nữa tao mua một ổ bánh mì nhỏ tao ăn - Một tô mì năm đồng xu Tao ăn rồi hết tiền mầy còn gì? -Thây kệ mà! Hết rồi mình kiếm cái khác, lo gì mậy.” mà thằng Hồi cũng hứa sau này có gặp lại bố mẹ sẽ xin bố mẹ nuôi luôn thằng Quì Cái

tình cảm con nít trong sáng, đáng quý biết bao

6

2.2 Nghĩa tình được thể hiện qua một số hình thức nghệ thuật

2.2.1 Cốt truyện

Đặc sắc của Vì nghĩa vì tình là cách Hồ Biểu Chánh xây dựng tình huống

truyện theo mô hình truyền thống “gia biến – lưu lạc – đoàn viên” Mở đầu tiểu thuyết là cảnh Tư Cu đi ăn trộm bị chủ nhà bắt gặp đưa cho một đứa trẻ nuôi Cách mở đầu với tình huống bất ngờ gây nên sức tò mò cho người đọc Mặt khác, tình huống Chánh Tâm cho con, hiểu lầm vợ từ đó gia đình bị chia cắt cũng tạo nên kịch tích cho tác phẩm Đó là tình huống hoàn cảnh khi nhân vật Chánh Tâm phải đi khám nơi để tìm con, đối mặt với sự trách móc của vợ, thương nhớ con, hối hận vì một phút mà lỡ làng chàng ta phải tìm được con chỉ với tấm hình cũ Chỉ khi tìm được con mới làm Cẩm Vân hết giận mà gia đình cũng sum hiệp Trong tình huống đó, các nhân vật phải gặp những sự việc khác nhau và đưa ra cách giải quyết Từ cách giải quyết mà cái nghĩa tình của con người trong họ cũng được bộc lộ ra Như nàng Năm Đào vì muốn Chánh Tâm không buồn mà bệnh, muốn Trọng Quí không vì lỗi lầm mà dằn vặt mà cô không ngại danh giá bản thân, không ngại bị thiên hạ chê cười mà vờ có tình với Chánh Tâm Hay tình huống bỏ đi của Hồi và Quì cũng thể hiện được cái nghĩa bạn bè của hai đứa con nít, … Có thể thấy, Hồ Biểu Chánh chẳng phải lên gân, đẩy cao trào quá nhiều cho tình huống nhưng cũng tạo nên dư vị, khơi gợi cảm xúc cho người đọc bằng cái tình nghĩa của con người Nam Bộ

2.2.2 Ngôn ngữ

Có lẽ, cái nổi bật đặc điểm ngôn ngữ trong tiểu thuyết Vì nghĩa vì tình là

sử dụng ngôn ngữ Nam Bộ Chính cách sử dụng phương ngữ mà khiến cho lời

văn trở nên bình dị, dễ hiểu Như trong đoạn “Chánh Tâm lắc đầu đáp rằng: -

7

Thân tôi còn biết sự gì là vui nữa đâu, cô Năm Cô Năm Đào nghe mấy lời thất chí ấy thì cô đau đớn tội nghiệp cho thân của chàng nên cô quên dè dặt, cô vùng nói rằng: - Em thấy cậu não nề em thương quá; nếu em biết cách làm cho cậu bớt buồn được thì em làm liền, chẳng hề dụ dự bao giờ.” Cách cô Năm dùng từ

“du dự” nó mộc mạc mà giàu nghĩa tình Có lẽ, chính cách nói giản dị, nghĩa

tình của cô Năm khiến cho cậu Tú chia sẻ được nỗi niềm mà cũng bớt buồn hơn khi nói chuyện với cô Hay cách xưng hô trong tác phẩm cũng mang đậm chất

con người Nam Bộ “cha-con, má – con, qua – em, tao – mầy, tôi – mình, … cách

xưng hô thật chân phương, chất phúc mà cũng gần với tâm lí con người Nam Bộ

Còn có những cách nói rặt con người đồng bằng sông Cửa Long “đừng nói cái chi hết; “nghe hôn”; thủng thẳng mà tính, thiệt mạnh chưa, … cách nói như cái

tính của họ, trơn tuột như lời nói, đậm nghĩa tình Đó là cách nói đặc biệt của dân đồng bằng sông Cửu Long mà Hồ Biểu Chánh đã khéo léo đưa vào trong đứa con tinh thần của mình Từ đó, cũng thể hiện được cái tình nghĩa chất phác một

cách sinh động, đặc sắc rất riêng của Hồ Biểu Chánh

2.2.3 Không gian nghệ thuật

Miêu tả không gian nghệ thuật một cách sáng tạo giúp tác giả có thể ẩn ý thể hiện đời sống con người hoặc khắc họa tính cách nhân vật tùy theo dụng ý nhà văn Trong tiểu thuyết ta thấy có rất nhiều không gian xuất hiện như: không gian xóm trọ; không gian cánh đồng, làng quê, không gian thành phố (Sài Gòn), không gian trường học; không gian bến tàu, … Thông thường nhắc tới bến tàu xe lửa ta thường nghĩ ngay tới sự chia ly, không gian ấy thể hiện con đường xa xôi

để đi kiếm người thân của hai thằng nhỏ, nhưng nó cũng lại là nơi mà người ta gặp nhau sau những ngày xa cách, là nơi sum họp Khung cảnh bến tàu tác giả

miêu tả trước khi cha con gặp nhau “Nước lớn đầy sông trước mắt, gió thổi mặt

8

nước xôn xao Cây trồng mấy hàng sau lưng, chói nắng ngọn cây đỏ đỏ Trời chiều nắng dịu, gió thổi sóng đùa, cảnh tú tốt tươi, lòng vàng khoan khoái.”

báo hiệu điều may mắn sắp xảy ra, phải chẳng có lẽ vì thế lúc này khiến cho lòng Chánh Tâm cảm thấy đỡ buồn mà đây cũng chính là nơi con và cha gặp nhau để chuẩn bị cho sự nhận mặt Đây không chỉ là nơi cha con tình cờ gặp nhau, cũng

là nơi mà hai đứa con nít thể hiện cái nghĩa của mình Khi Tú Tâm muốn hai

thằng theo mình về thằng Hồi muốn đi nhưng là phải có Quì nó mới đi “- Thôi, mầy muốn đi thì đi Thằng Hồi mừng rỡ, nó vỗ vai thằng nọ và nói rằng: - Mầy biết nghe lời tao như vậy tao chịu đa Mình xuống Trà Vinh rồi mình đi chỗ khác nữa, mình đi cho giáp Lục Tỉnh chơi mà.” Không gian bến tàu càng làm đậm nên cái tình cha con và cái nghĩa của bạn bè

Không gian xóm trọ, không gian thành phố Sài Gòn là không gian lưu lạc Thằng Chánh Hội thất lạc nên lưu lạc, Chánh Tâm lưu lạc để tìm Chánh Hội Trong không gian ấy những nghĩa tình của con người cũng được bộc lộ Hai đứa nhỏ trên Sài Gòn đi tìm nhà cũ mà tình cờ kiếm được mấy đồng bạc nhưng chỉ

nghĩ tới hùn vào để lo ăn, lo thuốc cho chị Châu “Thôi để tối nay tao với mầy hùn lại mua cho chỉ một tô nghe hôn?- Ừ.- Mình ăn mà bỏ chỉ nhịn thèm tội nghiệp Mình xài hết hai cắc bạc nầy rồi mai mình kiếm về cắc khác có hại gì, phải hôn.” Trong không gian đồng ruộng “Tiết tháng mười, lúa nở xanh đồng,

xa xa thấy có vài đám lúa sớm gần chín nên xen màu đỏ đỏ.”; “Đồng ruộng mênh mông, trời cao xanh lét, gió hiu hiu mát mặt, nhái chóc chóc rân tai.” Làm

Chánh Tâm thêm đau buồn khi nhớ lại những kỷ niệm của hai vợ chồng Những

kỷ niệm về nghĩa tình lại láng, nghĩa mặn nồng càng khiến cho Chánh Tâm thêm hối hận Hay cũng không gian ấy mà thằng Hội cảm thấy gắn bó với Trà Vinh

Từ khi theo về với Chánh Tâm nó cứ ở mãi ngoài đồng, nó ưa trâu bò, nó ưa

9

đồng ruộng vì đây là nơi gắn bó với nó từ nhỏ, sao nó quên được Miêu tả các kiểu không gian khác nhau làm nổi bật lên về cái nghĩa tình con người Việt

Nam Đây là điều kiện để Vì nghĩa vì tình nhanh chóng đi vào lòng người Nam

Bộ nói riêng và độc giả Việt Nam nói chung

3 Kết luận

Nhìn chung, không thể không nhìn nhận tài năng của Hồ Biểu Chánh

trong việc thể hiện nghĩa tình của con người Nam Bộ Nhờ chất nghĩa tình ấy

góp phần tạo sắc đặc sắc cho nội dung câu chuyện Đây cũng là thế mạnh, là sở trường trong phong cách sáng tác, lựa chọn đề tài khiến cho các tác phẩm của ông để lại dấu ấn sâu đậm và có sức sống lâu dài trong lòng bạn đọc nhiều thế

hệ Trong suốt năm cầm bút, Hồ Biểu Chánh đã cống hiến cho đời nhiều tác phẩm xuất sắc Ông xứng đáng là cây đại thụ của nền văn học Việt Nam hiện đại