Chuyên đề sinh lý sinh dục nữ

Quá trình sinh noãn sẽ tạo ra các tế bào như sau: Tế bào mầm nguyên thủy: là các tế bào lưỡng bội, có nguồn gốc từ túi noãn hoàng, đi đến ống ruột của phôi thai vào tuần thứ 6 trong thai

ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

BỘ MÔN SINH LÝ – SINH LÝ BỆNH MIỄN DỊCH

-

CHUYÊN ĐỀ SINH LÝ SINH DỤC NỮ

CHUYÊN NGÀNH: CAO HỌC KHOA HỌC Y SINH

( SINH LÝ HỌC)

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS.TS.BS ĐỖ ĐỨC MINH

HỌC VIÊN: NGUYỄN HIẾU THẢO

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2022

MỤC LỤC

MỤC LỤC HÌNH iii

DANH MỤC BẢNG v

SINH LÝ SINH DỤC NỮ 1

1 Đại cương về hệ sinh sản nữ ở người trưởng thành 1

2 Chức năng ngoại tiết của buồng trứng 2

2.1 Quá trình sinh noãn 2

2.1.1 Giai đoạn tạo ra các tế bào trứng sơ cấp 2

2.1.2 Giai đoạn giảm phân tạo ra các tiền noãn bào 3

2.1.3 Giai đoạn biệt hóa tiền noãn bào thành trứng trưởng thành 3

2.2 Quá trình phát triển của các nang trứng trong cơ thể 4

2.2.2 Giai đoạn thoái hóa 10

2.3 Vai trò của các hormon trong quá trình trưởng thành của nang trứng10 2.3.1 Giai đoạn chiêu mộ nang noãn độc lập với hormon FSH 10

2.3.2 Giai đoạn chiêu mộ noãn hoàng phụ thuộc vào hormon FSH 11

2.4 Hiện tượng rụng trứng và sự thành lập hoàng thể 11

2.5 Chu kỳ kinh nguyệt 12

2.5.1 Hormon điều hòa tuyến sinh dục và những tác động lên buồng trứng .13

2.5.2 Chu kỳ buồng trứng 14

2.5.2.1 Pha nang trứng 14

2.5.2.2 Pha rụng trứng 15

2.5.2.3 Pha hoàng thể 16

2.6 Chu kỳ tử cung 17

3.Chức năng nội tiết của buồng trứng 19

3.1 Estrogen là hormon chính của hệ sinh dục nữ 19

3.1.1 Sinh tổng hợp hormon estrogen 19

3.1.2 Chức năng của hormon estrogen 21

3.1.2.1 Ảnh hưởng của estrogen lên cơ quan sinh dục 22

3.1.2.2 Ảnh hưởng của estrogen lên tuyến vú 22

3.1.2.3 Ảnh hưởng của estrogen lên hệ xương 22

3.1.2.4 Ảnh hưởng của estrogen lên da – lông – tóc 23

3.2 Progesterone là hormon chính của thai kỳ 23

3.2.1 Sinh tổng hợp hormon progesterone 23

3.2.2 Chức năng của hormon progesterone 24

4.Điều hòa hoạt động buồng trứng nhờ vào hệ trục hạ đồi – tuyến yên 24

4.1 Hormon gonadotropin (GnRH) 24

4.2 Tuyến yên trước bài tiết hormon FSH và LH 25

4.2.1 Hormon FSH 25

4.2.2 Hormon LH 26

4.3 Các nhóm hormon điều hòa còn lại 26

4.4 Sự điều hòa ngược của buồng trứng lên tuyến yên trước và vùng hạ đồi .26

5 Liên hệ lâm sàng 28

5.1 Giai đoạn dậy thì 28

5.2 Giai đoạn mãn kinh 28

5.3 Giảm bài tiết buồng trứng 29

5.4 Tăng bài tiết buồng trứng 30

6 Các biện pháp tránh thai 30

6.1 Phương pháp canh ngày rụng trứng 31

6.2 Sử dụng thuốc tránh thai 32

6.2.1 Thuốc tránh thai hằng ngày 32

6.2.2 Thuốc tránh thai khẩn cấp 33 TÀI LIỆU THAM KHẢO 35

MỤC LỤC HÌNH

Hình 1 1 Cơ quan sinh dục nữ 1

Hình 2 1 Quá trình sinh noãn 4

Hình 2 2: Cấu tạo buồng trứng ở người nữ 5

Hình 2 3: Quá trình hình thành và phát triển các nang trứng ở người nữ 8

Hình 2 4: Nang trứng sơ cấp và thứ cấp 8

Hình 2 5 Nang tiền rụng trứng 9

Hình 2 6 :Sự tương quan giữa quá trình sinh noãn và quá trình phát triển nang trứng 10

Hình 2 7 Sự biến đổi của các hormone trong một chu kỳ kinh nguyệt 13

Hình 2 8 Các hiện tượng diễn ra trong quá trình rụng trứng 16

Hình 2 9 Cấu tạo lớp nội mạc tử cung 17

Hình 2 10 Các hiện tượng xảy ra trong chu kỳ kinh nguyệt 19

Hình 3 1 Cấu trúc hoá học của 3 loại estrogen 20

Hình 3 2: Sự tương tác giữa tế bào vỏ và tế bào hạt để sản xuất estrogen 21

Hình 4 1 Cơ chế điều hoà của trục hạ đồi – tuyến yên – buồng trứng ở nữ .27

Hình 5 1: Sự tăng tiết estrogen trong giai đoạn dậy thì, sau đó thay đổi có tính chu

kì trong suốt chu kỳ kinh nguyệt Trong độ tuổi sinh sản, estrogen tăng tiết nhiều

hơn, sau đó giảm dần và mất hẳn trong thời kỳ mãn kinh 28

Hình 6 1: Dụng cụ tử cung và vòng âm đạo 31

Hình 6 2: Thuốc diệt tinh trùng và màng ngăn âm đạo 31

Hình 6 3 Biểu đồ nhiệt đồ của người nữ trong chu kỳ kinh nguyệt 32

DANH MỤC BẢNG

Bảng 6 1 Hiệu quả của các phương pháp tránh thai 30

SINH LÝ SINH DỤC NỮ

1 Đại cương về hệ sinh sản nữ ở người trưởng thành

Ở cả hai giới, tuyến sinh dục có 2 chức năng chính: chức năng ngoại tiết là sinh ra giao tử là tinh trùng ở nam và trứng ở nữ chức năng nội tiết là sản xuất

và phóng thích các hormon sinh dục Cụ thể hơn, tinh hoàn bài tiết ra androgen hay testosterone, là hormon có tác động nam hóa; buồng trứng sản xuất estrogen, có tác động nữ hóa Tuy nhiên, vẫn có 1 lượng ít estrogen hiện diện ở nam giới; tương tự với lượng nhỏ androgen xuất hiện ở nữ giới Điều này là do quá trình chuyển hóa của các steroid trong cơ thể hoặc do sự tổng hợp hormon diễn ra ngoài tuyến sinh dục: như estrogen được tổng hợp từ mô mỡ hoặc androgen từ lớp lưới của tuyến thượng thận Ở giới nữ, ngoài estrogen, buồng trứng còn bài tiết một loại hormon sinh dục khác là progesterone

Hệ sinh sản nữ gồm các cơ quan chính như sau:

• Buồng trứng: là nơi phóng thích ra các noãn bào trưởng thành và bài tiết các hormon sinh dục

• Hệ thống cơ quan sinh dục trên gồm vòi trứng, tử cung, cổ tử cung, âm đạo:

là cơ quan đích của các hormon sinh dục, có vai trò vận chuyển noãn bào, là nơi xảy ra hiện tượng thụ tinh của trứng và tinh trùng, đồng thời là nơi bảo đảm phát triển trong suốt thai kỳ

• Ngực: chức năng tiết sữa

Hình 1 1 Cơ quan sinh dục nữ

(Nguồn: Anatomy & physiology foundations for the health professions 2013)

Hệ sinh sản ở người nữ trưởng thành hoạt động theo chu kỳ lập lại, là chu kỳ kinh nguyệt Chu kỳ kinh nguyệt bắt đầu xảy ra vào tuổi dậy thì, tạm ngưng trong

thời gian mang thai và cho con bú, cuối cùng ngừng lại hoàn toàn sau thời kỳ mãn kinh Sự sinh sản bắt đầu với sự phát triển của trứng ở buồng trứng Vào khoảng giữa mỗi chu kì kinh nguyệt, một nang trứng duy nhất được tách ra khỏi buồng trứng và di chuyển đến các thủ vòi của vòi trứng hai bên Nang trứng này sau đó chui vào một trong hai vòi trứng và đi vào tử cung; nếu nang trứng gặp tinh trùng

sẽ tạo thành hợp từ và phát triển thành một cơ thể mới

2 Chức năng ngoại tiết của buồng trứng

2.1 Quá trình sinh noãn

Ở nữ giới, quá trình sinh noãn diễn ra trong một thời gian rất dài, từ lúc còn trong bào thai cho đến khi có sự thụ tinh với tình trùng Quá trình sinh noãn sẽ tạo

ra các tế bào như sau:

Tế bào mầm nguyên thủy: là các tế bào lưỡng bội, có nguồn gốc từ túi noãn hoàng, đi đến ống ruột của phôi thai vào tuần thứ 6 trong thai kỳ; sau đó đến vùng các gò sinh dục và phát triển thành tuyến sinh dục

Tế bào mầm sinh dục nữ: là các tế bào lưỡng bội, sinh ra từ sự nguyên phân của tế bào mầm nguyên thủy; sau đó tiếp tục phát triển trong bào thai để tạo ra các

tế bào trứng sơ cấp

Tế bào trứng sơ cấp: là các tế bào lưỡng bội, sinh ra từ sự nguyên phân của

tế bào mầm sinh dục, hiện diện vào khoảng tuần 18-22 trong thai kỳ Tế bào trứng

sơ cấp có nhiệm vụ thực hiện quá trình giảm phân tạo giao tử

Tế bào trứng thứ cấp: là các tế bào đơn bội kép, được sinh ra sau khi kết thúc giảm phân I

Tiền noãn bào là các tế bào đơn bội, sinh ra ngay sau khi kết thúc giảm phân

II, sau đó tiếp tục biệt hóa tạo ra các tế bào noãn trưởng thành

Tế bào noãn trưởng thành hay giao tử cái: là các tế bào đơn bội, có thể thụ tinh với tinh trùng để tạo thành hợp tử và phát triển thành cơ thể mới Toàn bộ quá trình này gồm 3 giai đoạn liên tiếp nhau: giai đoạn tạo ra các tế bào trứng sơ cấp, giai đoạn giảm phân tạo ra các tiền noãn bào, giai đoạn biệt hóa tiền noãn bào thành trúng trưởng thành

2.1.1 Giai đoạn tạo ra các tế bào trứng sơ cấp

Hoạt động sinh noãn bắt đầu từ quá trình phát triển và nguyên phân của các

tế bào mầm sinh dục nữ để tạo ra các tế bào trứng sơ cấp Quá trình này luôn hình thành trước hoặc sau khi sinh, trong đó số trứng sơ cấp được tạo ra tối đa vào tuần 18-22 của thai kỳ (khoảng 7 triệu trứng) Khi bé gái chào đời, số tế bào trứng sơ cấp giảm xuống, chỉ còn khoảng 1-2 triệu và tất cả đều dừng lại ở tiền kỳ của giảm phân I cho đến khi trẻ dậy thì Từ giai đoạn này, các tế bào trứng sơ cấp sẽ không được tạo ra thêm nữa

2.1.2 Giai đoạn giảm phân tạo ra các tiền noãn bào

Sau tuổi dậy thì, giai đoạn tiếp theo của hoạt động sinh noãn xảy ra khi các

tế bào trứng sơ cấp trải qua quá trình giảm phân và tạo thành các tiền noãn bào Quá trình này được thực hiện đồng bộ với sự trưởng thành của các nang trứng bao quanh noãn bào, phát triển từ một nang nguyên thủy thành một nang tiền rụng trứng Ngay trước thời điểm rụng trứng, quá trình giảm phân 1 chính thức hoàn tất, tạo ra 2 tế bào con có bộ nhiễm sắc thể đơn bội kép là 1 trứng thứ cấp và 1 thế cực thứ nhất; thể cực thứ nhất sẽ phân chia thành các đoạn nhỏ rồi biến mất Sau đó, tế bào trứng thứ cấp bắt đầu giảm phân lần 2, nhưng dừng lại ở kỷ giữa Quá trình giảm phân lần 2 chỉ thực sự kết thúc khi có 1 tinh trùng xâm nhập vào tế bào trứng thứ cấp, tạo ra 2 tế bảo con có bộ nhiễm sắc thể đơn bội, gồm 1 tiền noãn bào và 1 thể cực thứ hai sẽ thoái hóa dần dần

2.1.3 Giai đoạn biệt hóa tiền noãn bào thành trứng trưởng thành

Các thể cực thứ nhất và thứ hai đều thoái hóa vào cuối giảm phân II, chỉ còn lại tiền noãn bào tiếp tục phát triển tạo thành tế bào noãn trưởng thành trong vòi trứng Những thay đổi trong giai đoạn này vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ Như vậy, tiền noãn bào chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian rất ngắn, khoảng vài phút sau khi thụ tinh Tế bào noãn trưởng thành không có khả năng tự chuyển động, sẽ được các nhung mao trong với trúng đẩy về phía tử cung dưới tác động của hormon estrogen

Tế bào trứng trưởng thành có hình cầu, đường kính 0,12-0,15 mm, có thể nhìn thấy được bằng mắt thường Hạt nhân to và nằm ở phía trung tâm của noãn bào Ở người, phần tế bào chất chứa rất ít dịch noãn hoàng, do đó chỉ có khả năng dinh dưỡng cho hợp tử trong thời gian ngắn, phần màng của noãn bào có nhiều cấu trúc vi nhung mao, giúp các chất vận chuyển qua lại màng bào tương Ngoài ra, noãn bào được bao phủ bởi một màng trong suốt dày và một màng noãn hoàng mỏng Các tế bào biểu mô bám lên bề mặt màng trong suốt, tạo nên cấu trúc vòng

tia

Hình 2 1 Quá trình sinh noãn

(Nguồn: Human Physiology from cells to systems 2019

2.2 Quá trình phát triển của các nang trứng trong cơ thể

Các nang trứng trong cơ thể thường được tạo ra và dự trữ tại buồng trứng Buồng trứng nằm trong khoang bụng, ở hai bên tử cung Buồng trứng ở người trưởng thành nặng từ 8-12 gram, gồm 2 vùng có ranh giới không rõ:

Vùng vỏ: bao phía ngoài, có chứa các nang noãn, thể vàng, thể trắng và các

tế bào đệm

Vùng tủy: nằm phía trong, với hệ thống mạch máu, bạch huyết và các dây thần kinh đi vào mô tủy của buồng trứng tại vùng rốn

Hình 2 2 : Cấu tạo buồng trứng ở người nữ

(Nguồn: Guyton and Hall Textbook of medical physiology 2016)

Từ tuần 18-22 của thai kỳ, buồng trứng đã tạo ra khoảng 7 triệu tế bào trứng

sơ cấp Từ khi bé gái chào đời, vùng vỏ buồng trứng chỉ còn khoảng từ 1-2 triệu tế bào trứng sơ cấp; tất cả tế bào này đều đang ở giai đoạn tiền kỳ của giảm phân I Mỗi tế bào trứng sơ cấp được bao quanh bởi một lớp tế bào biểu mô vảy, tạo thành các nang nguyên thủy Đến tuổi dậy thì, buồng trứng còn chưa đầy 300 nghìn tế bào trứng sơ cấp và bắt đầu hoạt động theo chu kỳ hàng tháng Các tế bào trứng này phóng noãn mỗi tháng 1 lần, trong khi số lượng trứng còn lại sẽ thoái hóa dần Trong độ tuổi sinh sản của người phụ nữ (13-46 tuổi), chi có 400-500 tế bào trứng phát triển đủ mức để phóng noãn Đến thời kỳ mãn kinh, buồng trứng chỉ còn xấp

Chỉ một số ít các nang trứng sẽ trải qua giai đoạn trưởng thành Sau tuổi dậy thì, các nang trứng nguyên thủy bắt đầu trải qua hàng loạt các thay đổi quan trọng

về mặt mô học và chức năng bài tiết hormon

Quá trình trưởng thành của một nang trứng kéo dài khoảng 120 ngày Khởi đầu chu trình trưởng thành của nang trứng là sự chiêu mộ của một nhóm nang nguyên thủy Nang nguyên thủy sẽ biến đổi dần thành nang sơ cấp, nang thứ cấp, nang có hốc sớm, nang có hốc muộn, và cuối cùng trở thành nang tiền rụng trứng Hiện tượng này xảy ra gối đầu liên tục, nghĩa là trong buồng trứng luôn tồn tại những nang đang ở các giai đoạn khác nhau của quá trình phát triển

Khoảng 10 ngày trước khi kết thúc chu trình trưởng thành, hầu hết các nang được chiêu mộ ban đầu đều đã đi vào tiến trình thoái hóa Số ít các nang còn lại đang ở giai đoạn nang thứ cấp sẽ đi vào chu kỳ kinh nguyệt và cạnh tranh với nhau cho đến khi chỉ còn một nang tồn tại Nang này sẽ phát triển thành nang tiền rụng trứng, rồi vỡ ra và phóng thích tế bào trứng thứ cấp vào vòi trứng; phần còn lại của nang sau đó biệt hóa thành hoàng thể

Hình thái cụ thể của các nang trứng như sau:

Nang nguyên thủy: có chứa tế bào trứng sơ cấp ở giữa, và được bao quanh bởi một lớp tế bào hạt Nang nguyên thủy đã xuất hiện trong buồng trứng từ giai đoạn phôi thai và ở trạng thái không hoạt động đến tuổi dậy thì Ở người, các nang nguyên thủy có thể tồn tại ở trạng thái không hoạt động đến 50 năm, do đó độ dài của chu kỳ trưởng thành nang trứng không bao gồm thời gian này

Nang sơ cấp: được tạo thành khi hoạt hóa nang nguyên thủy Đây là lần chiêu mộ thứ nhất trong quá trình trưởng thành của các nang trứng Lớp tế bào hạt dày lên Đường kính nang trứng cũng tăng lên đến khoảng 0,1 mm Tế bào trứng tạo ra màng trong suốt, với bản chất là một vỏ bao glycoprotein; giúp phân tách tế bảo trứng với các tế bào hạt bao quanh Màng này vẫn tồn tại sau khi trứng rụng và

có chứa các enzyme hoạt hóa tinh trùng, cho phép tinh trùng xâm nhập để thụ tinh

Nang thứ cấp: được hình thành khi nang sơ cấp không bị thoái hóa Nang thứ cấp được nhiều lớp tế bào hạt bao quanh Đường kính nang trứng tăng lên, khoảng 0,2 mm Lúc này, màng trong suốt được quan sát rõ hơn Các tế bào đệm trong vùng kẻ được chiêu mộ bởi các tín hiệu từ tế bào trứng, biệt hóa thành các tế bào và bao quanh phía ngoài nang trứng và phân cách với các tế bào hạt qua lớp màng đáy

Nang có hốc sớm: khi nang thứ cấp không bị thoái hóa, nang có hốc được sinh ra Từ giai đoạn này, sự tồn tại và phát triển của nang trứng bắt đầu phụ thuộc vào hormon FSH Cấu trúc cơ bản của một nang trưởng thành được tạo ra, với sự xuất hiện của các hốc chứa đầy dịch Các tế bào hạt tiếp tục phân bảo để tăng nhanh kích thước của nàng Mô liên kết quanh nang cũng biệt hóa tạo thành các tế bào và giàu lipid, biểu hiện thụ thể với LH, phục vụ cho sự sản xuất tiền chất androstendione của estrogen Do đó, nồng độ estrogen trong huyết tương bắt đầu tăng lên

Nang có hốc muộn: thời điểm này, phần lớn các nang trong nhóm được chiêu mộ từ thời điểm ban đầu đều đã thoái hóa bằng cơ chế chết theo chương trình Các nang có hốc còn tồn tại chính thức đi vào giai đoạn đầu của chu kỳ kinh nguyệt hàng tháng, trải qua lần chiêu mộ thứ hai trong quá trình trưởng thành Hormon FSH đóng vai trò quan trọng trong quá trình chọn lọc và phát triển nang trứng trong lần chiêu mộ thứ hai này Sự tan rã của hoàng thể vào cuối kỳ kinh trước làm tăng phóng thích FSI tại tuyến yên, kích thích các nang có hốc bài tiết estradiol và inhibin B Cả hai hormon này đều gây nên hiệu ứng phản hồi ngược

âm tính lên FSH Trong tình trạng này, các nang trứng sẽ cạnh tranh với nhau để có

đủ FSH để tồn tại và phát triển Các nang trứng không nhận đủ FSH sẽ phát triển chậm lại và thoái hóa dần dần Cuối cùng, chỉ có một nang trứng duy nhất tồn tại, phát triển nhanh chóng đạt đến kích thước tối đa vào khoảng 20 mm và được gọi là nang tiền rụng trứng

Nang tiền rụng trứng: còn được gọi là nang De Graf Trong nang De Graf, các hốc chứa dịch hợp lại thành một hốc lớn, tế bào trứng đạt đến kích thước tối đa

và bị đẩy lệch về một phía Các tế bào hạt cũng tiếp tục phát triển, nhất là phần gò noãn

Quá trình trưởng thành của nang trứng cần được phân biệt rõ ràng với pha nang trứng diễn ra trong 14 ngày đầu của chu kỳ kinh nguyệt Pha nang trứng chỉ

là giai đoạn cuối cùng trong quá trình trưởng thành của nang trứng, tính từ thời điểm xảy ra lần chiêu mộ thứ hai đối với các nang có hốc (dưới tác động chọn lọc của hormon FSH) cho đến khi xuất hiện nang tiền phóng noãn

Hình 2 3 : Quá trình hình thành và phát triển các nang trứng ở người nữ

(Nguồn: Human Physiology from cells to systems 2019)

Hình 2 4 : Nang trứng sơ cấp và thứ cấp

(Nguồn : Human Physiology 12th 2010)

Hình 2 5 Nang tiền rụng trứng

(Nguồn: Physiology 12th 2010)

Hình 2 6 :Sự tương quan giữa quá trình sinh noãn và quá trình phát triển nang trứng

(Nguồn: Human Physiology from cells to systems 2019) Đối với nam giới, sự sinh tinh thường kéo dài vô thời hạn Ngược lại, ở nữ giới, quá trình trưởng thành của các nang trứng sẽ kết thúc khi dự trữ buồng trứng cạn kiệt, số lượng nang còn lại không đủ đáp ứng với các tín hiệu nội tiết từ tuyến yên trước Đây là giai đoạn khởi đầu của thời kỳ mãn kinh

2.2.2 Giai đoạn thoái hóa

Hiện tượng thoái hóa là quá trình xảy ra thường xuyên tại buồng trứng, trong

đó các nang chưa trưởng thành sẽ tiêu biến Sự chết theo chương trình của các tế bào hạt được xem là cơ chế cơ bản trong hiện tượng thoái hóa nang, giúp lý giải vì sao mỗi buồng trứng sở hữu đến 300 nghìn nang nguyên thủy vào thời điểm sau dậy thì, nhưng khi mãn kinh thì dự trữ buồng trứng chỉ còn xấp xỉ 1000 nang Ngược lại, hormon FSH từ tuyến yên có vai trò ức chế hiện tượng này

Ngoài ra, hiện tượng thoái hóa nang còn diễn ra rất mạnh tại 3 thời điểm sau đây trong cuộc đời người nữ:

• Tuần thứ 20 trong giai đoạn bào thai sau khi số lượng nang nguyên thủy đạt mức tối đa: 7 triệu nang cho mỗi buồng trứng

• Ngay sau khi sinh: số lượng nang còn khoảng 1-2 triệu

• Trong tuổi dậy thì: còn khoảng 300 nghìn nang

2.3 Vai trò của các hormon trong quá trình trưởng thành của nang trứng 2.3.1 Giai đoạn chiêu mộ nang noãn độc lập với hormon FSH

Sau tuổi dậy thì, các nang nguyên thủy tại buồng trứng liên tục đi vào giai đoạn chiêu mộ nang noãn lần thứ nhất Giai đoạn này kéo dài hơn 120 ngày, được khởi đầu với sự dày lên của các tế bào hạt, đồng thời với sự huy động và biệt hóa của tế bào vỏ Sự chiêu mộ nang noãn lần thứ nhất hoàn toàn độc lập với hormon FSH và phụ thuộc vào các yếu tố cận tiết từ chính tế bào trứng Cụ thể như sau:

• Yếu tố SCF, bFGF, LIF, KGF: giúp huy động tế bào vỏ từ mô đệm

• Yếu tố LH, insulin, IGF, SCF, GDF9, KGF: thúc đẩy sự biệt hóa và tăng trưởng

tế bào

Kết quả của lần chiêu mộ thứ nhất là tạo ra các nang có hốc

Ngoài ra, còn có sự hiện diện của hormon AMH (Anti-Muller hormon) AMH được chế tiết từ hầu hết các nang trứng đang ở các giai đoạn khác nhau trong quá trình trưởng thành, bao gồm các nang sơ cấp, nang thứ cấp, nang có hốc nhỏ Nang càng phát triển thì lượng AMH tiết ra càng nhiều Cơ chế hoạt động của AMH tại buồng trứng là:

• Ức chế giai đoạn chiêu mộ nang noãn lần thứ nhất từ nang nguyên thủy

• Ức chế sự nhạy cảm của các nang có hốc với hormon FSH trong giai đoạn chiêu mộ nang noãn lần thứ hai

Nhờ 2 cơ chế này, AMH giúp ngăn ngừa sự suy giảm sớm dự trữ của buồng trứng

2.3.2 Giai đoạn chiêu mộ noãn hoàng phụ thuộc vào hormon FSH

Vào thời điểm đầu của mỗi chu kỳ kinh nguyệt, các nang có hốc sinh ra từ lần chiêu mộ thứ nhất sẽ đi vào giai đoạn chiêu mộ noãn hoàng lần thứ hai Giai đoạn này thường kéo dài 14 ngày, tạo ra pha nang trứng của chu kỳ kinh nguyệt

Sư chiêu mộ noãn hoàng lần thứ hai diễn ra dưới sự điều tiết của hormon FSH từ tuyến yên trước Giai đoạn này, đa số các nang có hốc đều đã thoái hóa theo cơ chế chết theo chương trình Do đó, nồng độ FSH cần tăng đến một ngưỡng nhất định để giúp các nang thoát khỏi cơ chế tự hủy Cuối cùng, chỉ có một nang cạnh tranh được nhiều FSH nhất trở thành nang vượt trội, xuất hiện vào ngày thứ 6 của chu kỳ kinh và tiếp tục phát triển thành nang trưởng thành hay nang tiền trứng

Các nang còn lại sẽ teo đi và đi vào chu trình thoái hóa Nguyên nhân sự teo

đi của các nang vẫn chưa được làm sáng tỏ Đa số giả thuyết cho rằng lượng lớn estrogen từ nang trứng phát triển trội nhất tác động lên vùng hạ đồi, làm giảm sự bài tiết FSH tại thùy trước tuyến yên, cản trở sự phát triển của các nang trứng còn lại Giai đoạn teo rất quan trọng, nhằm đảm bảo chỉ duy nhất một nang trứng phát triển đủ lớn mỗi tháng để thụ tinh; tránh trường hợp có hơn một phôi thai phát triển trong một lần mang thai

2.4 Hiện tượng rụng trứng và sự thành lập hoàng thể

Để chuẩn bị cho sự rụng trứng, hormon FSH sẽ tiếp tục đẩy mạnh sự phát triển của các tế bào hạt trong gò noãn Sau đó, gò noãn tiết ra chất nhày giàu acid hyaluronic Vai trò chính của lớp nhày này là duy trì mạng lưới tế bào hạt bám chặt xung quanh trứng, giúp bảo vệ và định hướng cho sự di chuyển của trứng sau khi

rời khỏi buồng trứng, đồng thời cũng là yếu tố cần thiết cho sự thụ tinh Vào ngày thứ 12 – là thời điểm cuối của pha nang trứng trong chu kỳ kinh nguyệt, dưới ảnh hưởng của đinh tiết LH từ tuyến yên, nang tiền rụng trứng sẽ bài tiết các enzyme gây phân giải protein, làm một phần bề mặt buồng trứng trở nên yếu hơn, tạo nên một vùng hở gọi là “stigma” Tiếp theo, vùng này vỡ ra, tế bào trứng thứ cấp rời khỏi nang, di chuyển vào khoang phúc mạc và bị bắt giữ bởi các tua của vòi trứng

Sự rụng trứng diễn ra trong 2-3 phút

Sau khi tế bào trứng thứ cấp được phóng thích, vùng hở “stigma” được làm lành, phần còn lại của nang trứng sẽ tăng kích thước gấp đôi hoặc nhiều hơn, chứa đầy chất béo, biến thành hoàng thể có màu vàng nhạt Những tế bào hạt trong hoàng thể chế tiết một lượng lớn progesterone và estrogen (progesterone nhiều hơn estrogen) Các tế bào lớp áo trong tiết ra các hormon, chủ yếu là các hormon nam tính như testosterone và androstendione nhiều hơn các hormone nữ Đa số các hormon nam tính sẽ được các tế bào hạt chuyển thành hormon nữ giới Ở người nữ bình thường, hoàng thể lớn lên và đạt đường kính khoảng 1,5 cm sau 7-8 ngày phóng noãn Sau đó, hoàng thể bắt đầu teo đi mất dần chức năng chế tiết và biến thành hoàng thể thoái hóa Vài tuần sau đó, hoàng thể được thay thế hoàn toàn bởi

mô liên kết và khoảng hơn một tháng sau sẽ tiêu biến

Trên đường di chuyển về tử cung, nếu có sự thụ tinh xảy ra, tế bào trứng thứ cấp sẽ tiếp tục phát triển thành noãn bào trưởng thành Ngược lại, nếu không có sự thụ tinh, tế bào trứng thứ cấp sẽ thoái hóa trong vòng 12-24 giờ sau khi rụng trứng

2.5 Chu kỳ kinh nguyệt

Ở người nữ trưởng thành, hình thái và chức năng của các cơ quan sinh dục thay đổi theo chu kỳ lặp lại dưới tác động của hormon, gọi là chu kỳ kinh nguyệt, đặc trưng bởi sự ra huyết hàng tháng do hiện tượng bong tróc của nội mạc tử cung

Độ dài của một chu kỳ kinh dao động từ 21-35 ngày, thường là 28 ngày, ngày bắt đầu hành kinh được tính là ngày thứ nhất Nửa đầu của chu kỳ kinh là giai đoạn phát triển của các nang trứng, tạo ra nang tiền rụng trứng; đồng thời có sự gia tăng bài tiết hormon estradiol, kích hoạt pha tăng sinh của nội mạc tử cung Ngày thứ 14 thường là ngày xảy ra sự rụng trứng ở người có chu kỳ kinh đều đặn Sau đó là giai đoạn hình thành hoàng thể, dẫn đến tăng bài tiết progesterone, chuẩn bị nội mạc tử cung cho trứng làm tổ trong pha xuất tiết

Chu kình kinh nguyệt mang đến hai kết quả quan trọng sau đây:

Chỉ một nang noãn được phóng ra từ buồng trúng mỗi tháng, do đó trong một thai kỳ, tử cung người mẹ chỉ mang một thai nhi duy nhất

Tại một thời điểm nhất định trong tháng, lớp nội mạc tử cung đã được chuẩn

bị sẵn sàng cho sự làm tổ của noãn đã thụ tinh

Những thay đổi trong chu kỳ kinh nguyệt diễn ra song song tại nhiều cơ quan Trong đó, chu kỳ buồng trứng quyết định chu kỳ của các cơ quan khác thông qua tác động của các hormon sinh dục; chu kỳ tử cung phản ánh một phần hoạt động nội tiết của buồng trứng và tạo nên biểu hiện chính trong chu kỳ kinh nguyệt

2.5.1 Hormon điều hòa tuyến sinh dục và những tác động lên buồng trứng

Hệ nội tiết của phụ nữ bao gồm sự tham gia của các hormon sau:

• Hormon vùng hạ đồi gonadotropin (GnRH) là hormone điều hoà FSH và LH

• Các hormone thuỳ trước tuyến yên là FSH (hormone kích thích nang trứng)

và LH (hormone hoàng thể) FSH và LH được bài tiết dưới sự chỉ huy của GnRH từ vùng hạ đồi

• Hormon buồng trứng estrogen và progesterone, được bài tiết ở buồng trứng đáp ứng lại 2 hormon sinh dục tiết ra từ tuyến yên

Những hormone này được bài tiết với nồng độ liên tục, có sự biến đổi liên tục trong suốt các giai đoạn khác nhau của chu kỳ kinh nguyệt

Hình 2 7 Sự biến đổi của các hormone trong một chu kỳ kinh nguyệt

(Nguồn: Guyton and Hall Textbook of medical physiology 2016 )

Những biến đổi ở buồng trứng diễn ra trong chu kỳ kinh nguyệt phụ thuộc hoàn toàn vào hai hormone điều hoà tuyến sinh dục được bài tiết từ thuỳ trước tuyến yên là FSH và LH FSH và LH là những glycoprotein nhỏ, có khối lượng phân tử khoảng 30000 daltons Nếu thiếu 1 trong 2 hormon này, buồng trứng sẽ không hoạt động Hiện tượng này xảy ra trong tuổi thơ ấu, khi tuyến yên chưa sản xuất FSH và LH Đến khoảng 9-12 tuổi, tuyến yên bắt đầu bài tiết lượng lớn FSH

và LH liên tục, dẫn đến sự khởi động của chu kì sinh dục vào khoảng 11-15 tuổi Thời gian này được gọi là giai đoạn dậy thì, với sự xuất hiện lần hành kinh đầu tiên

Trong một chu kỳ kinh nguyệt sẽ diễn ra sự biến đổi hormon FSH và LH, gây nên sự biến đổi ở buồng trứng Cả hai hormon FSH và LH kích thích những tế bào đích tại buồng trứng bằng cách gắn lên thụ thể FSH và LH trên màng tế bào buồng trứng Sau đó, những thụ thể được kích hoạt, làm tăng khả năng bài tiết, từ

đó làm tăng khả năng phát triển cũng như tăng sinh tế bào Hầu hết những kích thích là kết quả của sự hoạt hóa chu kì adenosine – mono – phosphate thuộc hệ thống truyền tin thứ phát tại tế bào chất, từ đó hình thành protein kinase và phản ứng phosphoryl hóa của các enzym quan trọng xúc tác cho quá trình phân hủy các hormon

2.5.2 Chu kỳ buồng trứng

Lấy mốc là thời điểm rụng trứng vào ngày thứ 14 của chu kỳ kinh nguyệt, mỗi chu kỳ buồng trứng được chia làm ba pha: pha nang trứng, pha rụng trứng và pha hoàng thể

2.5.2.1 Pha nang trứng

Trong pha này, các nang có hốc sẽ được lựa chọn và phát triển thành nang tiền rụng trứng, chuẩn bị cho hiện tượng phóng noãn xảy ra vào giữa chu kỳ kinh Thực chất, đây là lần chiêu mộ thứ hai trong cuộc đời của nang trứng, chịu sự ảnh hưởng mạnh từ sự kích thích hormon FSH

Trong pha nang trứng, lượng estrogen và inhibin B được các tế bào hạt bài tiết ngày càng nhiều Tại vùng hạ đồi – tuyến yên, estrogen có vai trò điều hòa ngược âm tính lên sự bài tiết hormon FSH và LH Ngược lại, inhibin B ức chế sự phóng thích FSH