GS.TS NGÖDÜc TH!NH VAN HOAVUNG PHAN VUNG vÅN HOA VI ÉT NAM 50000000000000 0000000000000' NHÅ XUÅT BÅN DAI HOC QUÖc GIA TR Chi MINH SS TS ẵc THIN-I VAN I-IƯA VÜNG PHÅN vÅN NAM 00292 NHÄ XUÄT DAI HOC QUÖc GIA TP.HOv4 MVc LVC Din luån Phån thü nhåt cÅc THUYÉT vÅ KHUYNHHUdNG NGHIÉN cÜU Chitcng 1: nghién cüu vän h6a vüng, khuynh htrdng vä cåc vån dB dät Chitcng 2: Nghién cüu cåc säc thåi vän h6a dia phtrung d Viet Nam tir nhüng niérn den cåc khåi niém 60 Phån thü hai PHÅc THÅo PHAN vÜNG vÅ MOT SO vÜNG vÄN HOA d VIÉT NAM Chrcng 3: Phåc thåo phån vüng vän h6a nudc ta 83 Chrcng 4: Vüng vän h6a dbng bång Båc Bé 113 Chitcng 5: Tiéu vüng vän h6a Xü Leng 173 Chitcng 6: Vüng vän h6a TåyBåc vä mien nüi Bäc Trung Bé 192 Chitcng 7; Tiéu vüng vän h6a Xt Thanh 216 Chrcng 8: Tiéu vüng vän h6a XirNgh? 238 Chitcng 9: Tiéu vüng vän h6a Xü Hué 261 Chrcng 10:Tiéu vüng vän h6a Xü Quång 282 Chrcng 11:Tiéu vüng vän h6a cVcNam Trung Bé 306 Chrcng 12: Vüng vän h6a Trudng Sdn - TåyNguyén 324 Chiang 13: Vüng vän h6a Nam Bé 347 Phàn thü ba DÂc TRUNGvÙNG TRONG MOT S6 HIÊN TUONG VAN HÔA ChttÜng14: Vè vùng "thé loai" vàn h6a ChrŒng15: 383 phân bé méi quan giüa câc loai hình nhà d cd truyen 399 Cht(üng16: Cic loai hình büa in truyèn th6ng 419 ChuTng 17: Cic sàc thâi dia phtfdng toc ngtrÙi cüa trang phuc 437 Cht(Üng18: Loai quan tài thân khoét r6ng 459 ChrŒng19: Vùng Sinh thâi toc ngtrÙivà mot s6 van dè kinh té xâ hôi 477 Chttüng 20: Vàn h6a bién, tù g6c nhìn nhân hQC 489 Chitüng 21: Thuyèn bè truyèn th6ng Viêt Nam 504 ChrŒng22: Sü thi - hiên ttrqng tiêu bidu cüa vàn h6a TâyNguyên 523 ChttŒng23: Vàn h6a cịng chiêng Tây Ngun ChrŒng24: Trân Hài Dơng - Hài Durong v6i Thàng Long - Hà NQi 552 Thay lÙi két: Th6ng nhât - da dang vàn héa & surphât trién xâ hQi Viêt Nam 566 Tài liêu tham khào 584 DÅN LUAN Hai phqm cd bån cåa vän h6a Cüng nhu båt ct mot hién tuqng tv nhién hay xä hQinäo, cåc hién tuqng vän h6a cüng Chiusv tåc déng cåa hai nhån t6 cd bån, d6 lä thöi gian vä khöng gian Thdi gian cho ta thåy mét hién tuqng hay mét tb hep cåc hién tttqng vän h6a nåy sinh, tbn tQivä bién ddi nhu thé näo dudi sv tåc déng cåa möi trudng tv nhién, lich st vä xä héi, n6 trå Idi cåu håi "Bao gi&' (When)?Cön khöng gian thi lei cho ta thåy mot hién tuqng hay mét td hqp hién ttrqng vän h6a ddi vä tbn tai mét khöng gian dia 19nhåt dinh, n6 trå Idi cåu håi "d dåu" (Where)?.Néu chüng ta dua mét hién tuqng vän h6a näo d6 giüa hai fruc db thi, d6 truc tung biéu hién nhån t6 khöng gian, cön fruc hoänh biéu hién nhån t6 thdi gian, thi chüng ta hộn tộn xåc dinh vi tri vä thưi gian cåa hién tuqng vän h6a d6 Chång ta häy låy mét thi du cu thé, chång hen nhtr hién ttrqng müa roi nudc cåa nguöi Viet Vdi nhüng hiéu biét hién nay, müa roi ntr6c cåa ngudi Viet d BåcBé dbi cham nhåt cüng väo khổng thé k' XI, väo tåm bia Chüa DQiSon (Hä Nam) dä ghi nhän hi?n tuqng müa roi nudc näy Cön ndi müa roi ntr6c xuat hién dåu tién thi biét lä toi cåc läng chiém trüng Båc Bé, gan dåy nhtr moi ngudi m6i Phd bién réng nhi&u dia phttdng toän qu6c Nhån t6 khöng gian dtrqc biéu hién thänh Pham trü thbngnhåt vå da dgng cåa vin h6a,cön nhån t6 thBi gian dtrqc biéu hi?n thänh plum trü truybn thbng vå bién ddi cia vän h6a Hai phqm trü näy duqc M.J Herskowitz hiéu nhtr lä hai nghich l! cåa vin h6a Theo Ong, vän h6a vüa lä cåi Phd quåt, th6ng nhåt cåa toän nhån loqi, vira lä cåi riéng, VAN HÔA vÙNG VA PHAN vÙNG VAN 1-IÔA VICTNAM 10 câi üc thù, chi da dang cùa m6i toc ngtlòi, dia phüdng Vàn h6a vira câi vüng, frulòngtòn, vùa câi bién doi liên tuc Cüng theo Ông, bién ddi durqccoi nhullà mot phàn cüa vüng N6i câch khâc, chi c6 thé hiéu durqctinh vüng xâc dinh dtrqc ty l? giüa câi bién d6i câi bào thü (M.J.Herskowitz,1967) D6i v6i vàn h6a, nhân tb thÙi gian không chi thÙigian tuyén tinh, tüc thòi gian bién ddi tù quâ khü dén hiên Ri, m nhiốu quan trỗng hon l thựigian Chuk), tüc thÙi gian khép kin cüa mot Chu trình bién doi cùa vàn h6a C6 nhièu loai thòi gian Chu k}, chûng tùy thuQc vào bàn thân sulvat hiên ttrqng vàn h6a Thi du, Chu k} cüa canh tic lûa nur6cgàn v6i dièu kiên thòi tiét nhiêt ddi gi6 mùa, mà bàn thân Chutrình tao nên sac diên, nhip dQvà sulbien doi vàn h6a Chu k} cüa bàn cüa câc dân toc d nu6c ta câc nu16ctrong khu thân dòi s6ng ngüòi, tir cüinot taznam mo, tao nên câc nghi lé vòng dòi ngt1Ùi,mot nhüng linh vulcvàn h6a mang dam sàc thâi dia phüdng toc ngüÙi "Khơng gian vàn h6a" gì? C6 thé hiéu "khônggian vin h6a"theo hai nghia, cu thé trìu turqng.Theo nghïa cu thé, chüng ta coi khơng gian vàn 116anhtl mot không gian dia 119 Xic dinh, mà d dé mot hiên tugng hay mot td hgp hiên tugng vin h6a ndy sinh, tòn tgi, bién ddi chüng liên két vdi nhLtmot h? thbng Trong dÙi s6ng xâ hQi cüa ngtròi, it mot hiên turqng vàn h6a sinh, tòn tai bién ddi mot câch dQclâp, mà chüng thLIÙngliên két vdi thành nhüng td hqp C6 thé hiéu td hqp vàn h6a nhtr mot th6ng 16nnhò khâc nhau, bao gòm nhièu hiên tLfqng liên két vdi nhul mot thé hüu Cd.Vàn h6a toc ngtfÙicüng mot dang cüa td hqp vàn h6a Vdi y nghïa nhtr vây, vàn héa tin ngudng tôn giâo, vàn h6a vùng, vàn h6a làng, vàn héa nghè nghiêp vàn h6a dô thi, vàn h6a nông thôn, dèu nhüng dang khâc CS TS NCO mC THNH 11 cüa td hqp vàn héa Dur6idây mot s6 vi du nhàm làm rô khâi niêm "không gian vàn h6a" Khônggian vin h6atocngttùichinh khơng gian Sinh tịn cüa toc ngtlịi dé, né gan vdi vùng lânh thd mà cong dông dân ctr cüa toc ngtròi dé Sinh s6ng Trong xâ hQinguyên thùy hay mot s6 frtrÙnghqp xâ hêi hiên nay, lânh thd toc ngtrÙivân cịn tịn tai, chinh lânh thd toc ngtrịi khơng gian vàn héa cùa toc ngulịi dé Tuy nhiên, v6i phât trién xâ hQivà suldi chuyén dân ctr phàn 16n câc frurịnghqp lânh thd toc ngüòi bi phâ vd, tao nên ûnh trang ctr xen cài giüa câc toc ngüÙi mot lânh thd, vay, khơng gian vin h6a toc ngt1Ùikhơng cịn ngun ven, tao nên tình trang dan xen Dé cüng chinh mot nhüng xung 11=rc tao nên surtiép bién, h6n dung vàn h6a, mot hiên tilëng phd bién bûc franh chung vàn h6a nhân loai hiên Vin h6avùng cüng mot dang thüc cüa không gian vàn héa, mà d dé, quâ trình giao luluvàn h6a lâu dài giüa câc toc nguòi, dâ tao nên câc sac diên vàn héa chung Chûng ta cüng cé thé di vào xem xét mot s6 hiên turqngvàn héa cu thé Nhà mb vàn héa nhà mb mot hiên turqngvàn h6a dOcdâo ra, vàn héa nhà mb không cüa câc toc ngtrÙid TâyNguyên mot hiên turqngvin héa don lé, mà dûng mot td hqp câc hiên ttrqng vàn h6a, thé hiên qua câc phtrdng diên, nhur: tin ngtrdng, nghi lé, lé hêi, tao hình, dién xüdng, phong tuc Né phd bién ttrong déi dèu khâp d câc toc ngtrÙibàn dia TâyNguyên; nhiên, së sai làm neu coi dé hiên turqngvàn h6a mang tinh dông nhât, mà tùy theo mbi toc ngtrÙi,mbi vùng dèu mang câc sàc thâi riêng Trongkhâi niêm "khơng gian vàn héa" cịn mang j nghïa vi tri dia Ij cüa mât hi?n twng vin h6a hay mét td hgp céc hiên tugng vin h6a chiem git mbi quan vdi cic hiên tLtgng hay td hgp cic hiên trgng VAN HÔA vÙNG VA PHÂN vtlNG VAN HÔA Ô VICTNAM 12 vin h6a khüc.Thi dg, chûng ta thé n6i vè hiên ttrqng thÙ Mâu cùa nguròi Viêt, vai trò vi tri cùa né hè th6ng thÙ Mâu cùa nhièu dân toc, nhtl thÙ Thânh Mâu Pôn Intr Nurgar cùa ngt1ÙiChàm, thÙ Me Hoa cüa ngüòi Tày, Nùng, Chuang D6i v6i td hqp cùa mot nèn vàn h6a, chûng ta c6 the ke tdl vi tri vi thé cùa vàn héa Viêt Nam th6ng vàn héa khu Dâ c6 nhüng tranh luan d nurdcvà qu6c té vè vi tri vàn héa Viêt Nam, né thuOc vè vàn héa Dông Nam  hay Dơng Â? Tât nhiên, cơng trình khơng phài ch6 dé bàn bac vè khâc biêt câc quan diém trên: nhiên, theo tôi, không thé dila mot Idi bình giài düt khôt vàn hay kia, mà Célë vè cd tàng, vin h6a h6a Viêt Nam thuêc khu Viêt Nam thc vin h6a Dơng Nam A, cịn thzzgng tàng Igichiu nhièu dnh hitdng vin h6a Dông Do vay, vàn h6a Viêt Nam mot nèn vin h6a nhât d Dông Nam  mang tinh chuyén tiép giüa Dơng Nam  Dơng A Theo nghia trìu ttrqng, c6 thé hiéu "khơnggian vin h6a" nht( mot "trúng" (mvgn khüi niêm truÙng cüa vit Ij), dd chi mét hiên twng hay td hgp cic hiên twng (mét nèn vin h6a cüa têc ng1tÙi,qu6c gia hay khu vvc) Cé khü nüng tiep nhân Ian tda (dnh hrdng), tgo cho nèn vin h6a dé mét không gian (trttùng) vin h6a rong hay hep khüc Dé hiéu khâi niêm trên, chûng durara ba thi du vè ba nèn vin h6a cüa ba toc ngtrÙi dé so sânh, dé vin h6a Viêt,vin héa Thüivà vin h6a Mnông.Do tic dong cüa hồn cành mơi trtrịng, vi tri dia Ij, môi trüdng xâ hQi, tir s6m nen vàn h6a Viêt cô moi quan hè giao Illu khâ s6ng dong, nên nen vàn h6a dé cô dtrqc khà nàng tiép nhân nhüng giao Illu ành hl-rdng16nvà dâ dién quâ trình tiép bién ddi mdi vàn h6a subt hàng nghìn nàm Vàn héa Viêt dâ tiép nhân nhüng ành htrdng cüa câc nen vin minh Idn khu dé vàn héa Trung Qu6c An DOvà sau dé cà vàn minh Phüdng Tâynüa, nhtr Phâp MY,Nga Dièu dâ tao cho vin h6a Viêt khà nàng cdi md, san sàng GS.TS NGÒDÜC THINH 13 tiép thu mQiành hil&ng hay khà nàng bàn dia h6a câc nèn vàn h6a khâc, tao cho ngt(òi Viêt Nam khà nàng thfch tng, cdi bién ham hoc hdi Mêt nèn vàn h6a Cékhà nàng tiép nhân dịng thÙin6 cüng c6 khà nàng Ian tòa ành htrdng d6i v6i nèn vin h6a khâc D6 frurònghqp vàn h6a An DO,vàn h6a Trung Hoa cà vàn h6a Viêt Vàn h6a An DO sau thòi k} Aryan h6a dâ trd thành nèn vàn minh 16n c6 dO Ian tòa cao, tao nên cac tleu An DO"bên lânh thd An DO,mà Dơng Nam  mot dién hình Cüng ttldng tulnhtr vay, vàn minh Trung Hoa tù nhân lôi vàn h6a cüa câc bê lac Hoa Ha d trung Illu Hoàng Hà, dâ dién quâ trình tich hqp, thâu h6a câc nèn vàn héa Bâc Dich d phüdng bic, Khüdng Nhung d phia tây, Bâch Viêt d phüdng nam Dông Di d phia dông, dé tao nên nèn vàn minh hùng dê Ian tôa 16n,tao nên cà mot loat nen vàn h6a ngoai vi cùa manh, trung tâm vàn minh Trung Hoa (Viêt Nam, Nhât Bàn, Trièu Tiên ) V6i vân h6a Viêt, khà nàng thâu nhân cao, nên n6 cüng c6 dQ Ian tòa ành htrdng d6i v6i câc vàn h6a toc ngtrÙikhâc pham vi qu6c gia Viêt Nam Nhtr vây, chûng ta c6 thé n6i vàn héa An DO, vàn h6a Trung Hoa (d tàm khu vurc)và vàn h6a Viêt (d tàm qu6c gia) câc nèn vàn h6a c6 khônggian (hay trvÙng)rong, chù yéu thé hiên d khà nàng thâu nhân Ian tịa cùa nèn vàn héa dé dân s6 dơng s6 câc toc thiéu s6 d Viêt Thâi mot toc ngüịi Nam Trình dQ phât triën kinh té - xâ hQi khâ cao, dat t6i trình dO phât trièn tièn giai cap tièn nhà ntr6c (NgôDtc Thinh, Càm Trỗng,1999) Tỹynhiờn, s6ng vựng ThyBic v vựng nỷi bic Trung BOkhâ biêt lap, nên môi truÙng tiép nhân giao Illu vàn h6a v6i câc nèn vàn h6a khâc bi han ché, chu trüc vàn h6a cd truyèn cho t6i dàu thé k} XX van tildng d6i nguyên ven, khâc v6i vin h6a cüa ngulòi Tày nguòn g6c, nhüng cd fruyèn bi Pha vd luu vàn h6a s6ng dQng hdn, cd cau vàn h6a nhiên, dièu kien dân s6 dơng trình dQ HƯA Ư VICTNAM VAN HÖA vüNG VÅ PHAN VONG vÅN 14 vä phåt trién Xähöi cao hon cåc toc thiéu s6 khåc vüng, nén dä dang dién quå trinh Thåih6a cåc toc nhå Iång gibng Dé lan tåa vä ånh hudng vän h6a Thåi d6i vdi cåc toc ngudi chå yéu chi hen hep phqm vi Iiy Båcvä mien nti BäcTrung Bé mä thöi Gån vdi ngtröi Thåi, ta c6 thé ké töi toc ngttöi MLIüng,Täy, Chäm, Khdme DO lä cåc nen vän h6a c6 khöng gian (tru&ng) vän h6a trung binh Trubng hep toc ngtröi Mnöng vä håu hét cåc toc thieu s6 sinh s6ng d vüng nti vä cao nguyén déu thuéc 104icåc nen vän h6a c6 khöng gian (tru&ng)hep,khå näng thåu nhén vä lan toa (ånh htrdng) cåa cåc nen vän h6a d6 déu bi hen ché Vdi toc ngtrdi Mnöng, mot toc ngttdi thiéu s6 cu trü mién Trung TåyNguyén, c6 dån s6 thuéc 104itrung binh, trinh dé phåt trién Xähöi cön ttldng d6i thåp, vän h6a cön luu giü nhiéu cåc yéu t6 cd truy&n.Trong nen vän h6a déc dåo cåa hQta ft thåy sv tiép nhän nhüng ånh htldng tir cåc nen vän h6a khåc, khå näng lan tåa cüa nen vän h6a näy vay cüng bi hen ché Nhu trén chüng töi dä n6i, khå näng thåu nhén vä lan toa cåa mot nen vän h6a c6 möi quan he hüu cd Trongda phån cåc trubng hqp, mot dån téc trén cåi nen truy&nth6ng vüng chäc, c6 khå näng thåu nh@nnhüng giao luu ånh hudng, thi thuöng d6 lä cåc nan vän h6a c6 dé lan tåa, ånh hudng 16n.Tuynhién, diéu näy hoän toän khåc vdi Cåc téc ngudi bi dbng h6a, tüc khöng c6 cåi nen tång nQi sinh dé bån dia h6a nhüng ånh hudng menh cåa nen vän h6a läng gibng, vay, vän h6a d6 khöng nhüng khöng c6 khå näng lan tåa, mä cön bi dbng h6a ve vän h6a D6 lä trudng hqp cåc toc Mön - Khøme d Gy Båc nudc ta, d6 toc ngudi Xinh Mun Iå dién hinh (TrånBinh,2001)• }Q1idua khåi niem khöng gian vän h6a mang nghia truu ttrqnb töi c6 tham khåo khåi niem "khönggian Xähöi" cüa G Condominas cöng trinh Khönggian Xähöi ving Döng Nam Å Vä trén phtfdng dién näo d6, töi nhån thåy c6 moi quan he näo d6 giüa hai khåi niem näy, nhåt lä phån chia khöng gian XähQivä khöng gian (trtldng) TS NGÖ THNH 15 vän h6a thänh cåc loqi réng hep khåc nhau, mäc dü chüng khöng trüng läp (G.Condominas, 2000) Cåc dqng thüc khöng gian vän h6a Khöng gian vän h6a biéu hién khöng thuån nhåt, cåi d6 tüy thuQc väo chinh cäc loqi hinh vän h6a Chüng töi dä c6 lån phån chia vän h6a thänh b6n deng thüc (104i),d6 lä: 1) Vin h6acå nhån, 2) Vin h6a cong dbng, 3) Vin h6a länh thd vä 4) Vin h6a Sinh thåi Gan dåy nguöi ta n6i nhi&ut6i vin h6acå nhån, vay vän h6a cå nhån lä gi? VBbån chåt vän h6a lä cåa cong dbng, vay thi lei c6 thé goi lä "vän h6a cå nhån"? Theo töi, c6 thé n6i t6i cåi goi lä vän h6a cå nhån v6i nghia rang, trén cd näng Ivc thé chåt vä möi frtröng xä hQi, möi cå nhån cö dzzgckhå näng thåu nhän vå thd hi?n vin h6a cåa céng dbng ma hp lå thånh vién Thf du, lä thänh vién cåa cQng dbng nguöi Viet, möi cå nhån chüng ta tiép thu vän h6a cåa thé he trtr6c vä biéu hién n6 theo khå näng vä cåch thüc riéng Cu 1-1b,nhtr nhi&ungtrdi n6i lä nguöi Viet Nam nhåt s6 nhüng nguöi Viet Nam, bdi vi d Cu dä thåm nhuan truy&n th6ng vän h6a dån toc vä bieu hién no mét cåch tinh té vä déc trung Di&ud6 c6 nghia lä khå näng thåu nh@nvä biéu hién vän h6a téc ngudi cåa m6i cå nhån khưng hộn tộn nhu nhau, mä n6 råt da dqng tinh th6ng nhåt cåa vän h6a toc ngudi Néu hiéu nhu vay thi vän h6a cå nhån lä mét thvc thé mä chüng ta can quan tåm nghién cüu Vin h6acongdbnglä mét khåi niém Chung,mang tinh trüu tuqng, cön thvc té thi no lei phy thuéc väo tüng loqi céng dbng nguöi khäc nhau, COthd ké dåy cåc cong dbng ngtrdi khåc vä tttdng fing v6i no lä cåc deng vän h6a cong dbng: Céng dbng téc ngtrdi - vin h6a töc ngubi (vän h6a Viet, Thåi, Täy, ) - Céng dbng qu6c gia - vin höa qu6cgia (Vän h6a Viet Nam, Trung Qu6c, Phäp, Nga, ) VAN HÔA vÙNG VA PHAN vÙNG VAN HƠA Ơ VICTNAM 16 cong dơng làng, dịng hQ, gia toc - Vin h6a làng, dông hg - cong dông tôn giâo - Vin h6a tôn gitiotin ngzzÜng cong dông nghè nghiêp - Vin h6a nghè nghiêp (vàn h6a nông nghiêp, vàn héa ngtl nghiêp, vàn h6a thüdng nghiêp, ) (NgôDtc Thinh,1998) Vin h6a lânh thd hay vin h6a vùng mot dgng thtc vin h6a, mà d dé mât không gian dia 119xüc dinh, cic cong dông ngttÙi song mât mơi trng tecnhiên nhht dinh, nhüng dièu kiên phüt tridn xâ hêi tuang dòng, nhht cic mbi quan giao Iru vin h6a s6ng dơng, nên qui trình lich st lâu dài dâ hình thành nhüng dic trung vin héa chung Néi câch khâc, vàn h6a vùng mot dang thüc liên vin h6a.Néu nhurvàn héa cong dông, vàn héa Sinhthâi khơng nhât thiét dịi hịi chüng ton tai mot khơng gian dia 19liên tuc, vàn héa lânh thd hay vàn h6a vùng dịi phài phân bé mot không gian dia 19lânh thd nhât dinh Vè van dè này, chûng tơi dâ trình bày mot chun khào riêng Vin h6aSinhthüilà mot dang thüc vàn h6a tüdng üng v6i mot vùng Sinh thâi nhât dinh, nhl-rvàn h6a bién, vàn h6a thào nguyên, vàn héa cao nguyên, vàn h6a thung lüng, ThuÙng câc dang Sinh thâi không chi chù yéu chi phân bé theo lânh thd, mà chûng phân bé the0 dO cao cüa câc dang dia hình Câch dây nhièu nàm, chûng tơi dâ nêu câc dang vàn h6a Sinh thâi cùa mièn nûi phia bic, dé vin h6a thung lüng, vin h6a réo cao vin h6a réo gita Dàc biêt, câc dang Sinh thâi lai turongüng v6i phân bé câc toc ngtrÙinhât dinh, hình thành nên mot dang Sinh thüi toc nguùi Dé Sinh théi thung lüng déc trung cho céc toc ngvùi Thüi, Tày, Mttùng; Sinh théi réo cao titang ing toc ngvùi Hmông, mât sb nh6m thuêc dân toc Dao (Dao Dd) Tgng- Mién; Sinh théi réo gita dic trung cho cic toc n6i ngôn ngü Môn - Khame(Ngô Dtc Thinh, 1995) GS TS NCO wC THINI-I 17 Khöng gian vän h6a, cåc vån dBIj thuyét vä phtrcng phåp Nhén thüc va khöng gian vän h6a, mä thvc chåt d6 lä sv ttccngdbng vå khåc bi?t, dä duqc ngtr&iquan tam tdi tir låu, xä hQi nguyén thåy, nhién d6 mdi lä nhüng quan ni?m niérn, cön 19 giåi n6 mét cåch khoa hoc, trén cd Sd cåc khåi niém khoa hoc thi cüng mdi båt dåu tir thé k! XIX,däc biQttü giüa vä cubi thé k' XIXmä thöi Trong phqm vi mä chüng töi biét dtrqc, c6 the ke tdl cåc 19 thuyét lién quan t6i vi?c nhån thüc khöng gian vän h6a, d6 lä: - Tiénh6a luän, mä dei dién Héu biéu lä L Morgan vä E Taylor cap t6i sv tifdng dbng vä khåc biét vän h6a (L Morgan, 1934; E Taylor,1939) Thuyét khuéchtin (truy&nbå) vän h6a cåa (A.L Perxisk, 1972) Thuyét logihinh vä so sånh loqi hinh vän h6a 00292 Thuyét logi hinh kinh té - vin h6a cåa cåc hoc giå Xo Viét (M Lévin, N.N Trébbxarbp, 1955) L! thuyét vüng vin h6a cåa trudng phåi MY vä XOViét (C.L Wisler, 1922) Cåc 19thuyét vä trudng phåi Id trén vita phån ånh nhüng budc phät trien cåa nhån thüc ngtrdi vé khöng gian vän h6a hay n6i tugng dbng vä khåc biét vän h6a Thi du, nhtr 19 cåch khåc vé thuyét vé vüng vän h6a dä c6 mam mong tir quan niém cåa cåc nhä truy&nbå luan, thäm chf cå d cåc nhä tién h6a luan, nhién phåi t6i lüc hinh thånh cåc 19thuyét vé loai hinh vän h6a vä vüng vän h6a cåa trudng phåi nhån hoc MY,däc biét lä v6i 19thuyét vüng vän h6a - lich st cåa trudng phåi XOViét ntta dåu thé k' XXthi If thuyét vüng vän h6a mdi that dinh hinh vä hoän chinh Ngoäi ra, cåc 19 thuyét khuéch tån cåa trtrdng phåi truyén bå luan lei di såu väo khfa cqnh giao lulu,ånh hudng vän h6a, nhåt lä tir trung tåm 18 VAN HÔA vÙNG VX PHAN vtlNG VAN HÔA Ô VICTNAM khuéch tan di câc noi, tao nên dong lurccùa phât trien vàn héa Cüng 11h11 vay, If thuyét loai hình kinh té - vàn h6a lai di vào 19giài câc hiên turqng dông quy vàn h6a (Ngô Dtc Thinh, 1982) Cùng v6i câc van dè IYthuyét câc phtrong phâp nghiên cüu, câch thüc tiép can cüng nhtr câc thao tâc cu thé nghiên cüu không gian vàn héa durqc dàt Câc phL(Üngphüp so Sinh dông dgi céc hiên turqnghay tô hqp câc hiên turqngvàn héa durqcSü dung nhur mot nhüng phtrcng tiên chù yéu PhL(Üngphüp logihình so sünhlogihìnhvin héacüng dâ durqcnhièu nhà nghiên cüu üng dung, nhât v6i câc hiên ttrqng vàn h6a hüu thé (14).PhVÜngphüplâp bdndò chòng xep cic bdn dò vin h6a durqc coi nhtr mot thao tâc nghiên cüu rât cé hiêu quà, dàc biêt vdi viêc xây durng câc tap Atlât vàn héa d câc ntr6c Âu nùa cubi thé k} qua (NgôDtc Thinh, 1991).Viêc thành lâp cüc bê stru tâp cüc hiên tztgngvin h6a vêt chât két hqp v6i công tâc bào câc nhà nghiên cüu üng dung Nghiên cüu vàn h6a vùng, mot linh vvc trỗng yeu cỹa khụng gian h6a Trong nghiên cüu không gian vàn héa Viêt Nam, chûng chQn van dè vin h6a vùng nhtr burdcdot phâ b&ihai lé, 1) Cà vè phtrong diên 19thuyét thurctién, van dè dtrqc gidi hQCgià quôc té nurdcquan tâm 2) Trong tinh da dang cüa vàn hƠa Viêt Nam da dang vè vàn h6a toc ngtrÙivà vàn hƠa vùng tiêu biéu hon cà Thơng qua nghiên cüu vân h6a vùng, chûng ta thây dtrqc câc sac thâi vàn h6a da dang cùa câc vùng, câc toc ngtrÙi;thây dtrqc quy luat hình thành bién doi cùa vàn h6a câc môi trüÙng không gian dia 19nhât dinh, thây durqccon durÙng, phtrong thüc câc giao lulu ành hurdngvàn h6a qua lai gita câc vùng ntrdc, giüa nurdc ta vdi vàn h6a khu Dông Nam  thé gidi, dàc biêt Vdi hai nèn vàn minh Idn Trung Hoa An DO Nim düdc câc d4c trttng vàn h6a vùng phân vùng vàn héa hqp 19 së giüp ngtrÙinghiên GS TS NGô DCIc THINI-I 19 đinh huóng đuqc quă trinh nghiën cłu văn hóa cła minh, vąch đuqc mƠt chucng frinh nghiën cłu hqp 19vă có hięu q ĐĨivói dči sĨngthuc tiën, viëc nghiën cłu năy së góp phân văo vięc nhân thtc, kĆ thỵra vă phăt huy trun thĨng văn hóa dia phuung sv phăt trien xâ hÔi hięn Nghiën cłu văn hóa văng vă phân vỵmg văn hóa Ił đƠthi lón, dơi hói phâi thuc hien lâu dăi Bói vây, cn săch năy, chńng tơi tu hąn chó mƠt so muc tiëu tĨithieu: Hę thĨng ląi quă trinh vă căc khuynh hng nghiën cłu chinh vƠ văng văn hóa tren thĆgiói vă nuóc ta Lân đâu tiën dua phuung ăn phân văng văn hóa Vięt Nam, coi nhtr mƠtgiâ thuyĆt đinh hng cho quă trinh nghiën cłu Bc dau di sâu nghiën cłu mƠt so văng văn hóa tiëu bieu cho gł.rungmąt văn hóa Vięt Nam Ngoăi dân luân, kół luân vă thi lięu tham khâo, nƠidung cn săch chia thănh ba phân chinh Phân tht nhht, nëu lën nhCrngnćt lón cła khuynh huóng nghiën cłu khơng gian văn hóa, dó văn hóa văng lă trung tâm Chuang mÔttâp trung trinh băy căc trudng phăi vă 19thuyĆt lón tren thĆ giói nghiën cłu văng văn hóa Chuanghai trinh băy vięc nghiën cłu năy ó Vięt Nam, di tu căc quan nięm dân gian tói căc nięm cła căc tri thtc dân tƠcvƠsăc thăi văn hóa dia phuung vă cuoi căng lă vięc nghiën cłu cła câc nhă khoa hQCve văn hóa văng Phân tht hai, sau xăc đinh quan nięm văng văn hóa vă căc tiëu phân vỵtng văn hóa, chńng dua phńc thdo ve phân vżng văn chi hóa ViëtNam, coi dây nhu lă giâ thuyĆt cơng tăc lâu dăi Đó Ił vięc phân chia Vięt Nam thânh vżng văn hóa lón, dó bao chła nhiƠu ti6u văng văn hóa câp dƠnhó hon VAN HƯA vüNG vÅ PHAN vüNG vÅN HÖA Ö VIETNAM 20 Phån näy cüng dänh mét s6 chÜdngdång ké cho viéc trinh båy mét s6 vüng vän h6a tiéu bidu d nudc ta, nhu• Dbng bing vå trung du Bäc Bé, tidu ving vin h6a Xt Lgng, vüng vin h6a Tåy Bic vå mibn nüi Thanh Ngh?, tidu vüng vin h6a Xtt Thanh, Xit Ngh?, Xt Hub, Xt Quång, vüng cvc nam Trung BF, ving vän h6a Tåy Nguyén - Trudng San vå vüng vin höaNam BF.Trong cåc vüng vän h6a ké trén, chüng thuéc cåc cap dé khåc nhau, nhu vüng vän h6a Dbng bang vä trung du BåcBé,Tåy Båc vä mi&n nüi Thanh Nghé, Nam Bé vä Tåy Nguyén - Trudng Sdn lä cåc vüng vän h6a d cåp dé 16n (trong vüng Idn), vän h6a Xü Long, Xü Thanh, Xü Nghé, Xir Hué, Xt Quång, vän h6a cVcnam TrungBé lä cåc tieu vüng vän h6a, chüng lä bé phan cüa cåc vüng vän h6a Idn hon Thi du, cåc tiéu vüng Xü Thanh, Xü Nghé, Xü Hué thuéc vüng vän h6a Båc Trung Bé, cön tieu vüng Xü Lang thuéc vüng vän h6a Viet Båc vä Döng Bäc Phån thit ba, sau bän t6i quan niém "vüng thd logivin h6a" (chucng 13),chüng töi mu6n thöng qua mét s6 hién ttrqng vän h6a riéng lé (nhu nhä cüa, trang phyc, än u6ng, thuy&n be, st thi, ) mä d d6 chita dvng nhüng yéu tb khåc bi?t vé vüng, coi d6 nhtr lä sv bd sung, thé h6a tinh vüng, tinh dia phtrøng vän h6a Viet Nam NhLfvay, toän bé cu6n såch, tir cåc van db 19thuyét dén viéc phåc thåo phttdng {n phån vüng, nghién cüu mét s6 vüng vän h6a, mét so hién tuqng vän h6a mang tinh vüng cön düng lei d budc dåu khai phå vä thé nghiérn Cånh cüa cåa viéc nghién cüu vån dB19thü' håp dän vä hüu fch näy vän cön dé ngå dé cåc nhä nghién cüu tiép tuc khåm phå So vdi Ian xuåt bån dåu tién, cuon såch tåi bån lån näy c6 nhiéu thay ddi, ngoäi viéc bd sung mét s6 vån db 19thuyét, nhåt lä Ij thuyét vé khöng gian vän h6a, chüng töi viét thém cåc chtldng mdi vé cåc vüng vän h6a TäyBäc vä mi&nnüi Thanh Nghé, tiéu vüng vän h6a Thanh, Xü Nghé, Xü Qng, Cl;rcnam Trung Bé (Ninh-Binh-Thuan)• GS.TS NGơ THINH Ngoăi ra, nhtr đâ nói 21 phân tren, chńng tơi bd sung văo săch mƠt sĨbăi nghiën ctu va nhiČu hięn tuqng văn hóa đUn Ić mang tinh văng tucng dĨi rơ ręt, coi dó nhu Ih căc minh chtng lăm rơ hUn căc Churcng viĆt vƠ căc vỵłng văn hóa Vięt Nam Cn săch xt bân lân đâu cđng nhtr tăi bân lân năy, chńng nhân đuqc su hvp tăc vă cd VCIcta nhiÔunhă nghiën ctu: VCINgęc Khânh, Nguyën Xuân Kinh, Ngô Văn Doanh, Phan YĆnTuyĆt,Tăng Kim Ngân, Lë SYGiăo, Đe tăi bân săch lân năy, chńng tơi cđng nhân đuqc su hĨ trq da Quy Ford tąi Vięt Nam vă đăc bięt Ih su khich l? da TS Maichel DiGrigoria Tôi xin chân thănh câm Un căc vi đÔng nghięp va bąn bë Nhtng năm qua, cnsăch đuqc dỵmg nhu Iž giăo trinh giâng dąy đąi hQCva sau đąi hQCva khơng gian văn hóa Vięt Nam Chăc Chan cuon săch có nhCrngsai sót, xin bąn đQCchi bâo vă luqngtht  ... tƠcvƠsăc thăi văn hóa dia phuung vă cuoi căng lă vięc nghiën cłu cła câc nhă khoa hQCve văn hóa văng Phân tht hai, sau xăc đinh quan nięm văng văn hóa vă căc tiëu phân vỵtng văn hóa, chńng tơi... văng văn hóa tren thĆgiói vă nuóc ta Lân đâu tiën dua phuung ăn phân văng văn hóa Vięt Nam, coi nhtr mƠtgiâ thuyĆt đinh hng cho quă trinh nghiën cłu Bc dau di sâu nghiën cłu mƠt so văng văn hóa. .. dua phńc thdo ve phân vżng văn chi hóa ViëtNam, coi dây nhu lă giâ thuyĆt cơng tăc lâu dăi Đó Ił vięc phân chia Vięt Nam thânh vżng văn hóa lón, dó bao chła nhiƠu ti6u văng văn hóa câp dƠnhó hon