Văn hóa vùng Nam Bộ, Việt Nam

Ở ĐBSCL, người Hoa phần lớn sinh sống tại thị xã, thị trấn với nghề buôn bán hoặc sản xuất tiểu thủ công nghiệp, chỉ có một bộ phận nhóm người người Hoa Triều Châu sống ở vùng nông thôn hoặc ngoại ô thị trấn chuyên canh các rẫy rau, củ, trái cây .....

Văn hóa Nam Bộ

II Văn hóa vật chất

Ở ĐBSCL, người Hoa phần lớn sinh sống tại thị xã, thị trấn với nghề buôn bán hoặc sản xuất tiểu thủ công nghiệp, chỉ có một bộ phận nhóm người người Hoa Triều Châu sống ở vùng nông thôn hoặc ngoại ô thị trấn chuyên canh các rẫy rau, củ, trái cây

A.Kiến trúc dân gian

1 Nhà ở

Nhà ở cổ truyền của người Hoa ở Nam Bộ là nhà xây, lợp ngói âm dương và thường có cổng cài then ngang Những nhà khá giả thường có “trán tường” chạm hoa lá Nhà của người dân lao động vốn chật hẹp, thiếu tiện nghi, lại có nhiều chức năng sử dụng Ngoài để ở nhà còn là nơi sản xuất, giao dịch, để nguyên liệu, thành phẩm

Điều kiện kinh tế, hoàn cảnh xã hội, môi trường địa lí Phần nào thể hiện trong nhà của người Hoa Có thể phân biệt nhà của người Hoa theo hai loại hình: Nhà đất ( gồm nhà triệt, nhà có gác, có lầu) và nhà sàn ( ở vùng ngập nước)

a.Nhà đất

Nhìn chung, nhà của người Hoa thường là loại nhà ba gian hoặc ba gian hai chái; mặt bằng sinh hoạt theo dạng nhà chữ nhị (tức nhà xếp đọi), rất ít hoặc thậm chí không có nhà dạng chữ đinh, chữ công

Bộ phận cư dân Hoa làm rẫy ở nông thôn chủ yếu sinh sống trong những căn nhà triệt ba gian được xây cất phần lớn bởi vật liệu bán kiên cố, thoạt nhìn không gì khác nhà người Việt hay người Khơme cứ trú cùng địa bàn.Cách

phân biệt những căn nhà này nhờ những tờ giấy màu đỏ viết chữ Hán dán nơi cột và phần cách trước của nhà, chi tiết mà nhà người Việt và Khơme không có

Ở những vùng thị xã, thị trấn người Hoa còn sở hữu một số căn nhà triệt kiểu cổ xưa được xây dựng hàng trăm năm nay.Trong số những căn nhà mang kiểu cách xưa còn có một số căn nhà khá to lớn, bề thế mà chủ của nó từng là đại điền chủ hoặc thương nhân buôn lúa gạo Loại nhà này có cách phân bố khá đặc thù theo kiểu nhà của Trung Quốc với ba gian nhà ở giữa được coi là “ cái lõi”, phía trước gồm gian tiền sảnh, nhà kho ở hai bên và bếp phía sau bao bọc quanh nhà theo kiểu nhà phòng thủ trộm cướp

Phổ biến nhất, người Hoa thường sinh sống trong những căn nhà một gian giống nhau cất liền sát theo từng dãy phố theo dạng nhà triệt, nhà gác, nhà có lầu Loại hình nhà ở dãy phố này là một triệt một lầu, hoặc nhà triệt có gác, mà thông thường thì phần triệt để buôn bán, phần lầu hoặc gác

để ở Trên lầu phía trước thường không có hàng hiên, bao lớn mà vách suốt, chỉ trổ cửa sổ Phía dưới cửa sổ người ta đúc nổi bằng xi măng hoặc treo bảng tên cửa hiệu buôn bán , xưởng sản xuất bằng Hán tự, có kèm theo chữ Việt cùng nghĩa

b.Nhà sàn

Ở những vùng ngập nước ( định kì hay thường xuyên như Châu Phú (An Giang), Hồng Ngự ( Đồng Tháp) người Hoa cũng cư trú trên nhà sàn giống như nhà sàn người Việt trong vùng ở chỗ kết cấu nhà kết hợp cột liền và cột ngắn

đỡ sàn Cửa chính cũng trổ ở cạnh dài của nhà , cầu thang cũng bắc nơi góc trái hoặc phải của mặt tiền nhà

Phân bố mặt bằng sinh hoạt nhà sàn của người Hoa giống nhà sàn người Việt theo kiểu cách như sau: Phòng khách

đặt bộ bàn ghế, ván và hệ thống tủ thờ, phía trong là buồng của cha mẹ và các thành viên trong gia đình Có khi người

ta làm thêm cái chái bên hiên để tăng diện tích phòng của con cái và làm nhà bếp

2 Công trình kiến trúc

Chùa, đình của người Hoa có phong cách kiến trúc độc đáo gắn với bản sắc, lịch sử và quá trình định cư ở Nam

Bộ Các ngôi chùa, đình đều được ra đời trước và sau thế kỉ XVIII Tại Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long còn nhiều ngôi chùa, đình như: đình Minh Hương Gia Thạnh, chùa Ông, chùa Bà, chùa Tam Sơn Các chùa đình lúc đầu quy mô nhỏ bé, đơn giản về sau được cải tạo phát triển hoàn thiện tùy theo sự làm ăn, phát triển của cộng đồng tại địa phương Mỗi nóm địa phương của người Hoa có sắc thái kiến trúc trang trí riêng song có đặc điểm chung là thường được xây dựng theo lối chữ

Quốc hay chữ Khẩn, có người gọi là “ Trái ấn” với các dãy

nhà khép kín, vuông góc tạo không gian ở giữa gọi là sân

trời “ Thiên tinh” để điều tiết ánh sáng, không khí, vừa kín

đáo vừa thông thoáng

Không gian chùa của người Hoa thường có: Sân chùa

( tùy theo địa thế xây chùa mà có sân rộng hẹp khác nhau

để mọi người tập kết khi viếng chùa, biểu diễn nghệ thuật,

để cây cảnh ) Cổng, cửa chùa chạm trổ công phu, gỗ quý;

phía sau cổng có bình phong tránh nhìn thẳng vào chùa Trước cửa thường có hai con kỳ lân ( nếu thờ nữ thần hoặc văn thần), hoặc sư tử ( nếu thờ nam thần và phái võ )

Tiền điện, gian ở ngay sau khi bước vào cửa chùa được bài

trí thoáng đáng, thờ Quan Công, Thổ Địa, Thần Tài hoặc

Ông Bổn Trung điện là nơi bầy lư hương lớn bằng chất

liệu khác nhau Chính điện là nơi thờ Quan Công, Bà

Thiên Hậu, Ngọc Hoàng Thượng đế và các vị thần Tài, Ông Bổn, Dược Sư, Bà Thai Sinh, Ngũ Hành Nương

Nương Sân thiên tinh của các chùa đều tạo không khí

trang nghiêm Các hành lang và gian nhà phụ nối giữa các điện, tạo lối đi trang nghiêm và tiện lợi khi mưa nắng

Nhìn chung các chùa Hoa được xây, lợp ngói, có viền bằng ngói ống men màu xanh thẫm Chùa là sự kết hợp của

kĩ thuật xây dựng theo phong cách kiến trúc Trung Hoa, là

sự kết hợp của nghệ thuật điêu khắc

B Trang phục

1 Nữ phục

 Y phục

Phụ nữ người Hoa lớn tuổi có lẽ còn giữ nhiều yếu tố

cổ truyền trong trang phục dân tộc Hiện nay phụ nữ Hoa lớn tuổi thuộc tầng lớp bình dân vẫn còn mặc bộ quần áo lụa hoặc vải đen ( có khi là màu lam ) Kiểu áo ngắn này có tay dài hoặc ngắn ngang khuỷu, có hò vạt vòng qua sườn phải cài nút thắt, cổ áo cao, mềm, tà xẻ từ hai bên hông Họ thường mặc bên trong áo này một chiếc áo cánh trắng Thêm vào bộ y phục này là một chiếc khăn tay nhỏ trắng thường khi cài ngay chỗ hò áo để lau tay, lau mặt Chân đi dép nhựa hoặc guốc gỗ

 Kiểu tóc

Kiểu tóc đặc trưng của phụ nữ Hoa bình dân là cắt ngắn,

để thẳng tới vai, phía trước rẽ tóc đường ngôi giữa và vén sau tai

Còn phụ nữ ở tầng lớp giàu có thường uốn quăn hoặc búi tóc sau gáy và cài trâm, nhưng không búi tròn như người Việt mà ép kẹp xuống

 Nữ trang

Nữ trang của phụ nữ Hoa khá đa dạng Cũng như người

Việt, họ đeo vòng hay hạt mã não, cẩm thạch ( phòng xủi

xẹt ), nhưng chiếc “neo” tức vòng tay bằng vàng, vòng

huyền, vòng bạc, trên cổ đeo dây chuyền chuỗi hạt vàng hoặc có khi là những đồng tiền đeo bằng dây ngũ sắc, những chiếc hoa tai hình nụ hay hình giọt nước bằng vàng

 Nữ phục cưới

Trang phục lễ cưới cổ truyền của người Hoa chỉ còn xuất

hiện hiếm hoi, phần lớn trong những gia đình nền nếp, phong lưu, do họ có ý thức bảo tồn trang phục cũ Khi làm

lễ trước bàn thờ gia tiên, ra mắt thân tộc, cô dâu người Hoa

Quảng Đông mặc nguyên bộ áo cưới “ xám khoành” màu

đỏ bằng gấm thêu , dài chấm gối, chiếc áo ngắn bằng gấm ngũ sắc, cổ đứng, xẻ giữa, nút thắt to, tay áo dài và rộng để

lộ chiếc áo trắng bên trong Toàn bộ áo và xiêm này đều

thêu nổi hình phụng còn gọi là “ phùng xám” Theo tục cổ,

cô dâu bới tóc, thoa dầu bóng loáng, giắt trâm hình cành hoa và lá trắc bá diệp xanh tươi, tượng trưng cho sự tươi trẻ thanh xuân vĩnh cửu Cô dâu còn đội thêm chiếc cưới tức

mũ phụng, gồm hình chim phượng các bông nhung đỏ, phía trước có tấm rèm thưa bằng hạt châu để che mặt và cầm quạt để che mặt khi e thẹn Trong tiệc cưới, cô dâu thường

mặc áo dài “chuển chi” màu đỏ, là kiểu áo ở Thượng Hải

dài tới cổ chân, xẻ vạt ngang đùi, cổ áo cao, tay áo sát vai hoặc ngắn tay

2.Nam phục

 Y phục

Trang phục của nam giới người Hoa lớn tuổi thuộc thành phần bình dân rất đơn giản Ở trong nhà họ mặc quần đùi màu đen rất rộng và dài đén đầu gối, lưng cột dây rút và vấn tròn quanh bụng Khi lao động họ mặc quần áo vải đen,

áo “ xá xẩu’’ cổ truyền cổ đứng, xẻ giữa từ cổ xuống vạt,

cài nút thắt, lưng áo có đường nối.

Trang phục của nnam thuộc thành phần trung lưu thì mặc

quần dài đen rất rộng, áo “xá xẩu” bằng gấm, tay áo dài,

cửa tay rộng, bên trong mặc áo lót, đi giày gỗ hoặc hia gấm, đội mũ quả dưa hấu hoặc quả bi màu đen

 Nam phục cưới

Trang phục cưới của cổ truyền chú rể mặc bộ xiêm và áo

bằng gấm xanh, dệt chữ thọ hoặc chữ phúc, nếu áo có thêu

rồng gọi là “lùng xám” Xiêm có thể cùng hoặc khác màu

với áo Áo kiểu thường dài, cổ áo cao tay dài và rộng, cài cúc ở sườn phải hoặc ở giữa Bên trong mặc áo trắng, trên đầu đội mũ quả bi hoặc mũ dưa hấu màu xanh sậm, chân đi hia bọc gấm Giữa ngực chú rể có đính một bông hoa màu

đỏ, các dải dây cột chéo vào người

3 Trang phục trẻ em

Trước đây trẻ con thường được mẹ địu sau lưng bằng những chiếc đai lụa thêu nhiều hoa văn tươi đẹp Người ta cũng mặc cho những đứa trẻ loại yếm lụa thêu nhiều họa tiết màu sắc sặc sỡ Trẻ em cũng được đeo dây chuyền ở cổ hình con cá bằng ngọc bích, những đồng tiền xưa, các chiếc

kiềng, khánh bạc chạm bốn chữ “ trường sinh bổn mệnh”

cầu mong đứa bé được bình yên, tốt lành

C Ẩm thực

Người Hoa nổi tiếng với các món ăn ngon miệng được

nhiều người công nhận Phong các nấu ăn của người Hoa là

cả một nghệ thuật món ăn được chế biến thích hợp, không làm mất chất dinh dưỡng

Lương thực chính của người Hoa lá gạo, họ còn bổ sung thêm lương thực chế biến từ bột mì như mì vằn thắn, mì sợi

Họ ăn 3 bữa trong một ngày, thường ăn cháo ít hơn ăn cơm

Mùa giáp hạt, cháo được độn thêm ngô, khoai sắn Thức

ăn được chế biến bằng nhiều cách Xu hào, bắp cải, củ cải đem muối chua; Đỗ chế biến thành madi, xì dầu

Vào ngày Tết, nhà người Hoa nào cũng hấp bánh tổ và

dự trữ sẵn lạp xưởng với nhiều loại: lạp xưởng thịt heo ướp ngũ vị hương; lạp xưởng rượu Mai quế lộ; lạp xưởng gan heo Vào ngày 30 Tết, người Hoa Quảng Đông cúng thần tài, tổ tiên và các vị thần bằng thịt gà mái còn gà trống, gà thiến thì cúng vào mùng hai hay mùng ba Họ ít ăn thịt vịt vào đầu năm vì cho rằng xui xẻo, lận đận Trong khi đó người Hoa Triều Châu lại thích ăn thịt vịt hoặc thịt ngỗng vào đầu năm Họ thích nhất là món “vịt ram”

Món “lục” (nước lèo) rất nổi tiếng của người Hoa được chế biến từ xương heo thêm củ cải trắng, có khi cả cải bắc thảo để ngọt canh Họ dùng nước lèo này để dùng nó nấu với mì sợi, hủ tiếu, nấu canh, nấu xúp

Món ăn ngọt của người Hoa cũng rất phong phú đặc sắc Riêng về bánh người Hoa Triều Châu có 24 loại khác nhau còn người Hoa Quảng Đông thì có nhiều món chè như: chè mè đen, chè đậu xanh, chè hạt sen, chè khoai môn Thức ăn chơi của người Hoa còn có các loại hoa quả khô muối và ngâm đường

Về thức uống người Hoa cũng thể hiện yếu tố tộc người Rượu vốn được sử dụng như một thức uống không thể thiếu trong bữa cơm, bữa tiệc Rượu được pha với các

vị thuốc Bắc có tác dụng điều hòa Ngoài ra, cách thức trồng, ướp trà và uống trà của người Hoa cũng rất nổi tiếng

D Phương tiện đi lại, vận chuyển

Đây là sáng tạo văn hóa phục vụ cho tập quán mưu sinh

và đời sống sinh hoạt của các cộng đồng gắn với môi trường tự nhiên

Người Hoa ở vùng sông nước miền Tây Nam Bộ phương tiện chủ yếu là ghe, thuyền để đi lại hoặc buôn bán trên sông

E Công cụ sản xuất

Người Hoa sinh sống bằng nghề buôn bán và sản xuất

hàng thủ công nghiệp nhiều loại do vậy công cụ chủ yếu là của xưởng thủ công, công nghiệp hiện đại như các nghề thực phẩm, thuốc lá, dệt, giấy, hóa chất, gốm sứ, sắt thép,

cơ khí in ấn Họ có kinh nghiệm sản xuất, tạo ra được những công cụ tốt: cày bừa dùng đôi trâu kéo, cuốc, thuổng

F Đồ dùng sinh hoạt

Người Hoa với nếp sống đơn giản, đồ dùng trong nhà chủ

yếu là đồ đựng như chum, bể nước ngọt, các loại nồi đất để nấu ăn, bàn ghế tiếp khách, giường ngủ, các loại nong nia, thúng mủng, các loại cối để giã gạo hay là thuốc nhuộm