Phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn hoạt động bảo hộ công dân trong bối cảnh covid 19 và liên hệ thực tiễn ở Việt Nam. Những năm qua, người Việt Nam ra nước ngoài không ngừng gia tăng về sốlượng và đa dạng về thành phần. Với số lượng lớn công dân Việt Nam có mặt ở nhiều nơi trên thế giới, vấn đề về bảo hộ công dân đặt ra cấp thiết hơn bao giờ hết.
Trang 1MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
NỘI DUNG 1
I Các vấn đề pháp lý về bảo hộ công dân theo quy định của pháp luật quốc tế 1
1 Một số vấn đề lý luận chung về bảo hộ công dân 1
2 Những vấn đề pháp lý về bảo hộ công dân theo quy định của pháp luật quốc tế 1
II Thực tiễn hoạt động bảo hộ công dân trong bối cảnh Covid-19 3
1 Hành động của một số quốc gia trên thế giới 3
2 Những khó khăn, hạn chế phát sinh từ thực tiễn thực hiện hoạt động bảo hộ 4
III Liên hệ thực tiễn hoạt động bảo hộ công dân trong bối cảnh Covid- 19 ở Việt Nam 4
1 Những thành tựu đã đạt được 4
2 Những tồn tại, hạn chế 5
KẾT LUẬN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 2MỞ ĐẦU
Những năm qua, người Việt Nam ra nước ngoài không ngừng gia tăng về số lượng và đa dạng về thành phần Với số lượng lớn công dân Việt Nam có mặt
ở nhiều nơi trên thế giới, vấn đề về bảo hộ công dân đặt ra cấp thiết hơn bao
giờ hết Theo thống kê của Cục Lãnh sự (Bộ Ngoại giao), số công dân được
bảo hộ tăng dần qua từng năm: năm 2018 có hơn 10 nghìn người; năm 2019 có 13.643 công dân và đặc biệt, năm 2020, khi đại dịch Covid-19 bùng phát trên toàn cầu, yêu cầu về công tác bảo hộ công dân đã được nâng lên một mức cao với số công dân được bảo hộ lên tới 21.384 công dân Để tìm hiểu sâu hơn về
vấn đề này, sinh viên xin được chọn đề 4: “ Phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn hoạt động bảo hộ công dân trong bối cảnh covid 19 và liên hệ thực tiễn ở Việt Nam.” Làm đề tài nghiên cứu Do còn nhiều hạn chế trong quá trình
nhận thức nên bài làm không tránh khỏi thiếu sót, sinh viên rất mong nhận được nhận xét, đánh giá từ Thầy, Cô để ngày một hoàn thiện kiến thức của mình Sinh viên xin chân thành cảm ơn!
Trang 3NỘI DUNG
I Các vấn đề pháp lý về bảo hộ công dân theo quy định của pháp luật quốc
tế
1 Một số vấn đề lý luận chung về bảo hộ công dân
Về định nghĩa, theo nghĩa hẹp, hoạt động bảo hộ công dân là hoạt động của
cơ quan nhà nước có thẩm quyền bảo vệ quyền và lợi ích của công dân nước mình khi ở nước ngoài, khi các quyền và lợi ích này bị xâm hại ở nước ngoài Theo nghĩa rộng, bảo hộ công dân bao gồm tất cả các hoạt động giúp đỡ về mọi mặt mà nhà nước dành cho công dân của nước mình đang ở nước ngoài, kể cả trong trường hợp không có hành vi xâm hại nào tới các công dân của nước này
Về đặc điểm, bảo hộ công dân có một số đặc điểm sau: (1) Thể hiện mối
quan hệ chặt chẽ giữa nhà nước và công dân trên cơ sở quốc tịch; (2) Được thực hiện thông qua biện pháp ngoại giao hoặc biện pháp hòa bình khác; (3) Được điều chỉnh bởi pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế; (4) Mục đích của bảo
hộ công dân là bảo vệ quyền và lợi ích của công dân ở nước ngoài khi quyền
và lợi ích của họ bị xâm hại hoặc có nguy cơ xâm hại ở nước ngoài
Về điều kiện, cá nhân được bảo hộ phải thỏa mãn hai điều kiện: (1) Là công
dân của quốc gia tiến hành bảo hộ; (2) Công dân cần được bảo hộ đang ở nước ngoài, có nhu cầu cần giúp đỡ hoặc có quyền, lợi ích bị xâm hại
2 Những vấn đề pháp lý về bảo hộ công dân theo quy định của pháp luật quốc tế
2.1 Cơ sở pháp lý quốc tế của hoạt động bảo hộ công dân
Ở phạm vi toàn cầu , Công ước Viên năm 1961 về quan hệ ngoại giao và
Công ước Viên năm 1963 về quan hệ lãnh sự được thừa nhận một cách rộng rãi
là cơ sở pháp lý quốc tế thần cầu cho hoạt động bảo hộ công dân Các quy định của hai Công ước là căn cứ xác định nguyên tắc bảo hộ công dân, cơ quan có thẩm quyền bảo hộ công dân và những biện pháp bảo hộ công dân nói chung
mà những cơ quan này được thực hiện tại nước ngoài cũng như giới hạn chung trong việc thực hiện hoạt động bảo hộ công dân ở quốc gia sở tại Bên cạnh đó,
cở sở pháp lý về hoạt động bảo hộ công dân còn được ghi nhận trong các Điều ước quốc tế và quyền con người và Tập quán quốc tế
Ở phạm vi khu vực, phổ biến là các điều ước được kí kết giữa các nước châu
Âu, chủ yếu là các nước thành viên của Liên minh châu Âu như Hiệp ước thành lập EU (TFEU) 2007, Hiến chương về các quyền cơ bản của EU 2009, Công ước châu Âu về chức năng lãnh sự năm 1967,…
Trang 4Ở phạm vi song phương, những điều ước về ngoại giao, lãnh sự song phương
được ký kết giữa 2 quốc gia là cơ sở pháp lý trực tiếp điều chỉnh hoạt động bảo
hộ công dân giữa các bên ký kết như Thỏa thuận giữa Áo và Thụy Sĩ về hợp tác lãnh sự năm 1979, Thỏa thuận giữa Áo và Hungary về hợp tác ngoại giao năm 2005,
2.2 Bảo hộ công dân theo quy định của pháp luật quốc tế
Về thẩm quyền bảo hộ công dân, các quốc gia có thẩm quyền bảo hộ công
dân nước mình Điều này được thể hiện rõ trong quy định về chức năng của các
cơ quan đại diện quốc gia ở nước ngoài trong hai Công ước Viên và trong một
số điều ước quốc tế khu vực cũng như song phương về ngoại giao lãnh sự Pháp luật quốc tế thừa nhận quyền của quốc gia đối với hoạt động bảo hộ công dân nước mình, còn thẩm quyền đó thuộc về cơ quan nào thì do pháp luật của từng quốc gia quy định Trên thực tế, hầu hết các quốc gia để trao thẩm quyền bảo
hộ công dân cho Bộ Ngoại giao và các cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự của mình tại các nước Xuất phát từ chủ quyền quốc gia đối với dân cư nên quốc gia chỉ thực hiện bảo hộ đối với công dân nước mình Tuy nhiên vẫn
có trường hợp đặc biệt, quốc gia tiến hành bảo hộ với công dân nước thứ ba trên cơ sở điều ước quốc tế như trường hợp của các nước thành viên EU
Về biện pháp bảo hộ công dân, bảo hộ công dân là quyền của mỗi quốc gia
nhưng biện pháp bảo hộ phải trong khuôn khổ các quy định của Luật Quốc tế Theo đó, biện pháp bảo hộ công dân phải dựa trên các nguyên tắc cơ bản của Luật Quốc tế như nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền, nguyên tắc không can thiệp công việc nội bộ, nguyên tắc cấm dùng vũ lực và đe dọa dùng vũ lực, nguyên tắc hòa bình giải quyết các tranh chấp quốc tế,… Luật quốc tế cho phép quốc gia thực hiện biện pháp bảo hộ trong từng trường hợp cụ thể nên chưa có quy định nào liệt kê những biện pháp bảo hộ được phép thực hiện và thực tiễn thì việc liệt kê này cũng không phù hợp vì tùy từng trường hợp mà biện pháp bảo hộ sẽ rất đa dạng Phổ biến hiện nay có một số biện pháp bảo hộ sau: (1)Biện pháp ngoại giao: Bao gồm tất cả các biện pháp mà quốc gia sử dụng để thông báo cho quốc gia khác về quan ngại của mình hoặc để đề nghị hợp tác hỗ trợ trong hoạt động bảo hộ; (2)Biện pháp kinh tế: Hỗ trợ tài chính cho công dân gặp khó khăn ở nước ngoài hoặc trừng phạt kinh tế với quốc gia có hành vi vi phạm quyền hợp pháp của công dân nhưng vẫn trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc chung của pháp luật quốc tế; (3) Biện pháp hành chính như cấp lại hộ chiếu, giấy tờ đã mất, cung cấp thông tin, thiết lập đường dây nóng bảo hộ công dân; (4) Biện pháp sử dụng dư luận: dùng sức ép dư luận để buộc quốc gia sở tại
Trang 5tài phán: Đưa vụ việc ra cơ quan tài phán để bảo hộ công dân nước mình trước
vi phạm của quốc gia khác
II Thực tiễn hoạt động bảo hộ công dân trong bối cảnh Covid-19
1 Hành động của một số quốc gia trên thế giới
Đại dịch Covid-19 khiến cho hoạt động bảo hộ công dân trên toàn cầu trở thành vấn đề cấp thiết hơn bao giờ hết Ở Mỹ, ngay khi dịch bệnh có chuyển biến xấu, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ (DOS) đã được ra lệnh mở rộng quy mô dịch
vụ lãnh sự để đáp ứng nhu cầu chưa từng có trong đại dịch Covid-19 Nghị viện Hoa Kỳ đã tiến hành giám sát các dịch vụ lãnh sự của DOS và thông qua hai luật bổ sung bao gồm các khoản bổ sung nguồn kinh phí để DOS duy trì hoạt động lãnh sự và thực hiện sơ tán Một số thành viên của Nghị viện cũng đã đưa
ra những dự luật tìm cách loại bỏ hoặc giảm bớt chi phí mà công dân Hòa Kỳ phải hoàn trả cho việc sơ tán theo quy định của Luật Bên cạnh đó, DOS cũng cho phát triển thêm nhiều sản phẩm thuộc chương trình thông tin lãnh sự (CIP) nhằm đưa ra các cảnh báo toàn cầu và lời khuyên cho việc di chuyển của công dân ở nước ngoài Tháng 3 năm 2020, DOS đã phát triển một website cung cấp thông tin liên quan đến Covid-19 cho tất cả các quốc gia trên thế giới và một chương trình cố vấn y tế toàn cầu (Global Heath Advisory) Trong nỗ lực sơ tán công dân về nước trong đại dịch, Mỹ thực hiện thông báo về những phương tiện di chuyển còn hoạt động ở các quốc gia và khuyên công dân sơ tán ngay khi có thể Trong trường hợp không còn phương tiện di chuyển nào hoạt động, DOS trực tiếp thuê các chuyến bay để đưa công dân ở nước ngoài đến khu vực
an toàn Tính đến khoảng giữa năm 2020, DOS thông báo rằng đã đưa được 40% công dân nằm trong diện được sơ tán đến khu vực an toàn trên các chuyên bay cứu hộ thương mại
Tương tự như Mỹ, Anh cũng đưa ra hàng loạt biện pháp bảo hộ công dân trước tình hình dịch bệnh ngày một nghiêm trọng bao gồm đưa ra hàng loạt lời khuyên cho công dân như tìm nơi ở thích hợp, thường xuyên cập nhật các cảnh báo và lời khuyên trên trang thông tin của Đại sứ quán Anh, cập nhật thông tin mới nhất từ các hãng vận tải địa phương,…Vào thời điểm dịch Covid-19 bùng phát mạnh mẽ ở Ấn Độ, chính phủ nước này cũng đã tổ chức hơn 17 chuyến bay đưa công dân Anh từ Ấn Độ về nước đồng thời làm việc với chính phủ Ấn
Độ cũng như cơ quan chức năng của các bang để giúp nhiều công dân được về nước hơn
Trang 62 Những khó khăn, hạn chế phát sinh từ thực tiễn thực hiện hoạt động bảo hộ
Có thể thấy trước bối cảnh đại dịch biện pháp hành chính, biện pháp ngoại giao và biện pháp kinh tế là các biện pháp được các nước sử dụng phổ biến để bảo hộ công dân Dù các nước đều có những nỗ lực nhất định trong hoạt động bảo hộ công dân nhưng trước diễn biến phức tạp của đại dịch Covid-19, những phương pháp bảo hộ truyền thống, thực hiện một cách đơn lẻ đã bộc lộ những điểm hạn chế Ví dụ như trường hợp Anh đưa máy bay đến Ấn Độ để đón công dân về nước nhưng máy bay chỉ có thể xuất phát ở những sân bay nhất định trong khi công dân Anh thì rải rác ở khắp nơi trên toàn Ấn Độ, do lệnh cấm du lịch ở Ấn Độ mà không thể đến nơi tập kết sơ tán Điển hình là vụ việc hơn 15 nghìn công dân Anh mắc kẹt tại ngôi làng hẻo lánh Punjab, cách thủ đô Dheli hơn 800 cây số và sống từng ngày trong lo sợ vì không thể đến nơi sơ tán Điều này cho thấy hoạt động đàm phán, hỗ trợ trong bảo hộ công dân giữa Anh và
Ấn Độ chưa được thực hiện tốt Qua đây có thể thấy để thực hiện tốt hoạt động bảo hộ công dân cần kết hợp hài hòa các biện pháp bảo hộ trong đó biện pháp ngoại giao là quan trọng hàng đầu, làm tiền đề để những biện pháp bảo hộ khác được thực hiện thuận lợi
III Liên hệ thực tiễn hoạt động bảo hộ công dân trong bối cảnh Covid- 19
ở Việt Nam
1 Những thành tựu đã đạt được
Trong đợt dịch COVID – 19 vừa qua, Việt Nam đã hết mình hỗ trợ các công dân của mình chống lại dịch bệnh Trong năm 2020, Bộ Ngoại giao đã phối hợp các bộ và các địa phương liên quan triển khai hơn 300 chuyến bay, đưa gần 85 nghìn công dân từ 59 quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới trở về nước an toàn
Ðã có những thời điểm, tất cả các đơn vị liên quan của Bộ Ngoại giao nói riêng
và của Chính phủ nói chung đều được đặt ở chế độ "trực chiến," các ban, ngành liên quan luôn có cán bộ túc trực gần như 24/24 giờ, ban ngày theo dõi thông tin trong nước và nước ngoài, tham gia Ban Chỉ đạo phòng, chống Covid-19 ở các cấp, đến đêm kết nối, trao đổi với các Cơ quan đại diện Việt Nam ở các châu lục để nắm tình hình, các chính sách của địa bàn sở tại, cập nhật số lượng công dân Việt Nam ở nước ngoài cần trợ giúp, bị mắc kẹt ở các sân bay Đối với các công dân và cộng đồng kiều bào Việt Nam còn đang sinh sống, học tập
và làm việc ở nước ngoài, Bộ Ngoại giao và các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài thường xuyên trao đổi, thúc đẩy, hợp tác chặt chẽ với phía nước ngoài, các cơ quan chức năng sở tại nhằm bảo đảm điều kiện sinh hoạt, chăm sóc y tế, học tập, làm việc… tốt nhất cho công dân như đề nghị phía nước ngoài
Trang 7tiếp tục gia hạn lưu trú đối với các trường hợp công dân hết hạn lưu trú, sớm
bố trí lại việc làm cho người lao động mất việc, từng bước duy trì bình thường trở lại việc học tập cho các học sinh, sinh viên, nghiên cứu sinh Việt Nam ở nước ngoài và tiến hành các biện pháp bảo hộ tốt nhất đối với công dân ta một cách kịp thời, hiệu quả Đối với một quốc gia có khá đông người lao động và
du học sinh Việt Nam sinh sống, làm việc, học tập và nghiên cứu như Mỹ, Đại
sứ quán đã chủ động triển khai một số biện pháp cụ thể để hỗ trợ công dân Việt Nam như việc thiết lập 3 máy điện thoại hotline và 4 địa chỉ email về bảo hộ công dân, trực 24/24 tiếng và cả 7 ngày trong tuần, phục vụ cung cấp thông tin
và trợ giúp về giấy tờ, thủ tục cho công dân Việt Nam tại địa bàn; phối hợp với các Tổng Lãnh sự quán ta tại Houston và San Francisco hỗ trợ nhóm gần 40 học sinh, sinh viên Việt Nam bị kẹt tại sân bay Dallas (Texas) do các hãng hàng không huỷ chuyến; đăng tải trên trang web của Đại sứ quán “Bộ Tài liệu Hỏi đáp nhanh dành riêng cho công dân Việt Nam tại Hoa Kỳ về COVID – 19.”
2 Những tồn tại, hạn chế
Mặc dù các cơ quan có thẩm quyền bảo hộ công dân đã rất cố gắng và đã đạt được những kết quả nhất định, song do những nguyên nhân khác nhau mà đôi khi hoạt động bảo hộ công dân chưa được thực hiện tốt, dẫn đến tình trạng công dân Việt Nam ở nước ngoài không được bảo hộ một cách kịp thời Qua thực tiễn hoạt động bảo hộ công dân, có thể nhận thấy việc bảo hộ đối với công dân Việt Nam đi lao động ở nước ngoài theo hợp đồng cá nhân hoặc những người tự ý bỏ hợp đồng, ở lại nước ngoài làm việc trái phép, những người bị lừa đảo xuất khẩu lao động sống lang thang ở nước ngoài, phụ nữ bị lừa bán ra nước ngoài làm gái mại dâm, đang là vấn đề khó giải quyết không chỉ trong bối cảnh đại dịch Nguyên nhân là do họ không đăng ký công dân với
cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài nên không thể quản lý được, do đó, khi họ gặp khó khăn, các cơ quan đại diện cần có thời gian xác minh họ có phải công dân Việt Nam hay không để tiến hành bảo hộ, giúp đỡ Ngoài ra, hiện nay,
số lượng công dân Việt Nam ở nước ngoài khá lớn, tuy nhiên, có một bộ phận công dân đi sang nước ngoài bằng con đường bất hợp pháp (vượt biên trái phép,
cố tình ở lại nước ngoài khi đã hết hạn visa, ) nên họ sẽ không thể đến cơ quan đại diện của Việt Nam để đăng kí công dân Do đó, khi tình hình đại dịch diễn biến căng thẳng, họ rơi vào hoàn cảnh khó khăn cần giúp đỡ thì cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài khó có thể biết được tình trạng của họ để tiến hành trợ giúp, bảo hộ
Trang 8KẾT LUẬN
Có thể khẳng định rằng cơ chế pháp lý về bảo hộ công dân được thiết lập nhằm bảo hộ thể hiện và yêu cầu trách nhiệm đầy đủ, toàn diện và chủ động của các nước đối với công dân của mình Về mặt thực tiễn, từ nhận thức đến việc vận hành cơ chế pháp lý bảo hộ công dân ở các nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã cho thấy nỗ lực đáng công nhận của chính phủ các nước trong hoạt động bảo hộ công dân trong bối cảnh đại dịch Tuy nhiên do những khó khăn, thách thức xuất phát từ nhận thức, từ cơ chế, từ những bảo đảm kinh
tế - chính trị - văn hoá – xã hội mà công tác bảo hộ công dân trên thực tế còn gặp nhiều khó khăn Sau bài học từ đại dịch Covid-19, thiết nghĩ các nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý cũng như tăng cường hợp tác hơn nữa để thực hiện tốt hoạt động bảo hộ công dân trong thời gian tới
Trang 9DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
I Tài liệu tham khảo là văn bản pháp luật
1 Công ước Viên năm 1961 về quan hệ ngoại giao
2 Công ước Viên năm 1963 về quan hệ lãnh sự
II Tài liệu tham khảo là giáo trình, công trình nghiên cứu khoa học
3 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Quốc tế, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, 2019
4 Nguyễn Thị Hồng Yến, Lê Thị Anh Đào, Hướng dẫn môn học Công pháp
quốc tế, NXB Lao động, Hà Nội, 2020
5 Nguyễn Thị Kim Ngân, Mạc Thị Hoài Thương, Bảo hộ công dân trong pháp
luật quốc tế và pháp luật một số quốc gia - Kinh nghiệm cho Việt Nam, đề tài
nghiên cứu khoa học cấp Trường , Trường Đại học Luật Hà Nội, 2018
6 Nguyễn Thị Hương Lan, Bảo hộ công dân trong tình huống khủng hoảng -
Kinh nghiệm quốc tế và khuyến nghị cho Việt Nam, Tạp chí Nghề Luật, Học
viện Tư pháp, 2020 - Số 1, tr 70-76
7 Mạc Thị Hoài Thương, Đỗ Quý Hoàng, Bàn về vấn đề bảo hộ công dân, Tạp
chí Dân chủ và Pháp luật 2019 - Số 3, tr 3-8
III Tài liệu trên Internet
8 Nguyễn Thúc, Công tác bảo hộ và đưa công dân về nước trong đại dịch
Covid-19:Mệnh lệnh đến từ trái tim, Báo Hà Nội mới, ngày 18/8/2020,
https://hanoimoi.com.vn/tin-tuc/Xa-hoi/976160/cong-tac-bao-ho-va-dua-cong-dan-ve-nuoc-trong-dai-dich-covid-19-menh-lenh-den-tu-trai-tim
Trang 109 Tô Anh Dũng, Bảo hộ công dân trong bối cảnh đại dịch Covid-19, Báo Nhân dân, ngày 9/2/2021, https://nhandan.com.vn/chinhtri/bao-ho-cong-dan-trong-boi-canh-dai-dich-covid-19-635025/
10 Cory R Gill, Helping U.S Citizens Abroad During the COVID-19 Pandemic and Other International Crises: Role of the Department of State, Congressional Research Service, 13/5/2020,
https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF11548
11 Reiss Edwards, Bring Me Home- Advice for British Citizens Stranded Abroad Due to COVID-19, Lexology,
https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=27386b78-f7e6-4043-a82f-103e7aad9c07