Slide bài giảng Tài chính công

Relational Data Base Fundamentals Copyright © 2010 Worth Publishers TÀI CHÍNH CÔNG ThS NGUYỄN THỊ MỸ HẠNH 1 1 Bốn câu hỏi lớn của Tài chính công 1 2 Tại sao cần học Tài chính công? P R E P A R E D B Y Khi nào Chính phủ nên can thiệp vào nền kinh tế ? Chính phủ nên can thiệp như thế nào? Tác độngẢnh hưởng của những can thiệp đó đến kết quả kinh tế là gì? Tại sao chính phủ lại chọn sự can theo phương thức đó ? Thông thường, thị trường tư nhân cạnh tranh cung cấp các đầu ra rất “hiệu quả.

Copyright © 2010 Worth Publishers

TÀI CHÍNH CÔNG

P R E P A R E D B Y

1.1 Bốn câu hỏi lớn của Tài chính công

1.2 Tại sao cần học Tài chính công?

 Khi nào Chính phủ nên can thiệp vào nền kinh tế ?

nào ?

theo phương thức đó ?

06/01/22 3

 Thông thường, thị trường tư nhân cạnh tranh cung cấp các đầu ra rất “hiệu quả” cho nền kinh tế

 Vậy có cần đến sự can thiệp của Chính phủ?

 Nói chung có 2 lý do để chính phủ can thiệp:

Thất bại thị trường

Tái phân phối

Khi nào Chính phủ nên can thiệp vào nền kinh tế?

06/01/22 5

Thất bại thị trường dẫn đến kinh tế thị trường

không đạt mức tối đa hóa hiệu quả

Thất bại thị trường

Khi nào Chính phủ nên can thiệp vào nền kinh tế?

 Trong một thị trường cụ thể, đầu ra hiệu quả là ở đó đường cung, đường cầu cắt nhau

 Tuy nhiên, trong 1 số thị trường,

điểm giao nhau này không phản

ánh đầu ra hiệu quả

không được/không tham gia bảo hiểm.

06/01/22 7

 Tính đến tháng 7/2014, cả nước có 62 triệu người tham gia BHYT, tỉ lệ mới đạt 68% dân

số Tỉ lệ tham gia thấp nhất là ở các hộ nông lâm ngư nghiệp, do đó CP đang xây dựng

cơ chế hỗ trợ cho nhóm này tham gia BHYT.

 Dịch sởi lớn nhất ở Mĩ từ năm 1989-1991 xuất phát từ nguyên nhân tỷ lệ tiêm chủng rất thấp.

Giải pháp là chính phủ Mỹ phải trợ cấp chích vaccines cho những hộ gia đình có thu nhập thấp.

Ứn g d

ụn g

Ứn g d

ụn g

Tái phân phối là một sự chuyển giao nguồn lực từ nhóm người này trong

xã hội đến nhóm người khác.

Tái phân phối thu nhập

Khi nào Chính phủ nên can thiệp vào nền kinh tế?

 Chính phủ cần quan tâm đến:

(i)quy mô chiếc bánh kinh tế

(ii)quy mô lát bánh mà mỗi người nhận được từ chiếc

bánh kinh tế.

06/01/22 11(Nguồn: Tổng cục Thống kê)

Hình 1

Quy mô chiếc bánh kinh tế được quyết định bởi hiệu quả xã hội của nền kinh tế

Tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người của

một số nước Đông Nam Á

 Quy mô lát bánh mà mỗi người nhận được từ chiếc bánh kinh tế: Chính phủ phải phân chia như thế nào để đảm bảo công bằng xã hội?

 Ở khía cạnh phân phối, xã hội đánh giá sự tăng thêm 1 đồng tiêu dùng của người nghèo cao hơn 1 đồng tăng thêm của người giàu

06/01/22 13

Đánh thuế /Trợ cấp cho khu vực tư

Giới hạn/Quy định việc mua hoặc bán hàng hóa

Cung cấp công các hàng hóa công – dịch vụ công

Tài trợ công cho tư nhân cung cấp hàng hóa

Chính phủ nên can thiệp như thế nào?

Đánh thuế lên người sản xuất

T=$4 T=$4

S

D Figure 1.2

S=$4 S=$4

Chính phủ trực tiếp cung cấp hàng hóa công

CP muốn gây ảnh hưởng đến mức tiêu dùng của XH nhưng không muốn tham gia trực tiếp cung cấp hàng hóa

 tài trợ khu vực tư cung cấp hàng hóa như mong muốn

Chính phủ nên can thiệp như thế nào?

 Ảnh hưởng tích cực: công bằng xã hội

 Ảnh hưởng tiêu cực: Tái phân phối

thường liên quan đến sự tổn thất hay

kém hiệu quả.

Hành động tái phân phối có thể làm thay

đổi hành vi con người Đánh thuế vào

người giàu để tái phân phối cho người

nghèo có thể làm cho cả 2 đối tượng làm

việc kém hiệu quả

06/01/22 19

Những ảnh hưởng của sự can thiệp là gì?

 Vấn đề về sự đánh đổi giữa hiệu quả

và công bằng

Công

bằng

 Vì sao chính phủ thực hiện biện pháp can thiệp này mà không phải là biện

pháp kia; có bao nhiêu hoạt động chính phủ nên can thiệp hoặc thực hiện

Quy mô chi tiêu của chính phủ và sự tăng

 Khuynh hướng chung của các nước sau 1960s, quy mô chi tiêu chính phủ Mỹ tăng chậm hơn ( hình 3 ).

Hình 2

Source: OMB Historical Tables: Budget of the United States Government, Fiscal Year 2004

Hình 3

Hình 4

Source: OECD Historical Statistics

Hình 5

Việt Nam

06/01/22 27

Biểu đồ nợ công và nợ công/GDP Việt Nam giai đoạn 2003-2014

( Nguồn: EIU)

 Vai trò quan trọng của Chính phủ trong nền kinh tế

và trong cuộc sống của mỗi người dân

 Vai trò này cần được mở rộng hay giới hạn? Cần được thực hiện như thế nào? Ở mức độ nào? Khi nào?

06/01/22 29

Tại sao học Tài chính công?

06/01/22 31

 Nền kinh tế chia ra thành 2 khu vực: khu vực công và khu vực tư.

 Theo Stiglitz, khu vực công:

 Hệ thống các cơ quan công quyền :

- Hệ thống cơ quan quyền lực: Hành pháp, tư pháp

và lập pháp

- Hệ thống quốc phòng, an ninh

- Hệ thống đơn vị công ích/dịch vụ công

 Hệ thống các đơn vị kinh tế của nhà nước: Các doanh nghiệp nhà nước, định chế tài chính, NHTW…

 Ở Việt Nam, khu vực công bao gồm:

- Hệ thống các cơ quan quyền lực: Hành pháp, tư pháp và lập pháp

- Hệ thống các đơn vị kinh tế của nhà nước: Các doanh nghiệp nhà nước

- Các đơn vị hành chính sự nghiệp.

06/01/22 35

Khu vực công Khu vực tư

Khu vực công là khu vực phản

ánh hoạt động kinh tế chính trị,

xã hội do nhà nước quyết định

Khu vực tư là khu vực phản ánh các hoạt động do tư nhân quyết định

-Các tổ chức tôn giáo, xã hội khác…

Sự cưỡng chế là nền tảng hoạt

động của chính phủ

Nguyên tắc làm nền tảng cho sự vận hành của khu vực tư là trao đổi tự

- Người trực tiếp chịu trách nhiệm các cơ quan công lập được công chúng bầu ra trực tiếp hay gián tiếp hoặc bổ nhiệm

- Các đơn vị trong khu vực công được giao 1 số quyền hạn nhất định có tính bắt buộc, cưỡng chế

mà cơ quan tư nhân không thể có được

 Sản xuất cái gì?

 Sản xuất như thế nào ?

 Cung cấp cho ai?

 Tại sao phải giải quyết các vấn đề đó?

06/01/22 39

 Khu vực tư giải quyết các vấn đề

cơ bản chủ yếu dựa vào cơ chế thị trường.

 Khu vực công giải quyết các vấn

đề cơ bản chủ yếu dựa vào chính sách lựa chọn công

 Kinh tế thị trường tự do cạnh tranh: chủ trương “bàn tay vô hình” điều tiết nền kinh tế

 Nhà nước và thị trường: “Laissez – faire”

hội

 Kinh tế hỗn hợp

 Can thiệp và điều tiết các hoạt động kinh tế

06/01/22 41

- Giai đoạn 1950 – 1970: chính phủ đóng vai trò quan trọng và quyết định  mô hình kinh tế kế hoạch tập trung

- Giai đoạn 1970 – 1990: thu hẹp sự can thiệp của CP 

chính sách tự do hóa kinh tế

- Giai đoạn 1990 – nay: khu vực công và khu vực tư có vai trò quan trọng như nhau

 GSư Harvey Rosen: (ĐH Princeton Hoa Kỳ)

 Tài chính công thuộc lĩnh vực kinh tế học phân tích chính sách thuế và chính sách chi tiêu của chính phủ

 Tài chính công, Bộ Tài chính, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội 2005 (tr.8)

Tài chính công là tổng thể các hoạt động thu, chi bằng tiền do Nhà nước tiến hành, nó phản ánh hệ thống các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tạo lập và

sử dụng các quỹ công nhằm phục vụ thực hiện các chức năng của Nhà nước và đáp ứng các nhu cầu, lợi ích chung của toàn xã hội

 TCC thuộc quyền sở hữu nhà nước: Quốc hội là cơ quan quyền lực tối cao của một quốc gia có quyền áp đặt mọi khoản thu chi của quốc gia; Chính phủ - được quốc hội trao quyền điều hành chính sách tài khóa.

 Cung cấp hàng hóa công cho xã hội trong điều kiện khu vực tư chưa thể hoặc không thể thỏa mãn đầy đủ nhu cầu

về các loại hàng hóa này.

 Quản lý TCC phải trên cơ sở công khai, minh bạch và có

sự tham gia của công chúng

06/01/22 43

 Tài chính công cổ điển ( từ cuối thế kỷ 19 trở về trước): hoạt động trong bối cảnh nền kinh tế tự cung – tự cấp, kinh tế hàng hóa giản đơn và kinh tế thị trường tự do cạnh tranh.

 Quy mô tài chính công nhỏ

 Tính trung lập: không can thiệp vào kinh tế, hoạt động độc lập với quá trình kinh tế (Kế hoạch ngân sách độc lập với kế hoạch kinh tế- xã hội)

 Thuế là nguồn thu quan trọng của tài chính công Nguyên tắc quan trọng của tài chính cổ điển là phải luôn cân bằng thu chi.

06/01/22 45

 Tài chính công hiện đại hoạt động trong bối cảnh:

 Hội nhập kinh tế và liên kết

 Đặc trưng của tài chính công hiện đại : hoạt động trong bối cảnh nền kinh tế cơ chế thị trường có sự can thiệp của nhà nước.

 Phi trung lập (can thiệp và độc lập tương đối)

Quy mô tài chính công ngày càng tăng

Bảng 1: Quy mô chi tiêu của chính phủ các nước (%GDP)

(Nguồn: ADB, 2011, các chỉ số kinh tế chính của khu vực châu Á – Thái Bình Dương)

 Tính Phi trung lập

- Chức năng kinh tế của Nhà nước (trên

các phương diện kinh tế, xã hội và quản lí)

- Kế hoạch chi tiêu của tài chính công phải gắn liền với chính sách phát triển kinh tế -

xã hội

(Nguồn: quyết toán và dự toán NSNN 2003 – 2011)

Đa dạng các nguồn thu

Biểu đồ: Cơ cấu nguồn thu ngân sách của Việt Nam (%GDP)

 Thuế là khoản đóng góp bắt buộc theo quy định của pháp luật của các cá nhân và pháp nhân đối với Nhà nước không mang tính đối giá và hoàn trả trực tiếp.

 Lệ phí là khoản thu vừa mang tính chất phục vụ cho đối tượng nộp lệ phí về việc thực hiện một số thủ tục hành chính vừa mang tính chất động viên sự đóng góp cho ngân sách Nhà nước.

Ví dụ: lệ phí công chứng, trước bạ, lệ phí đăng kí GPKD

 Phí là khoản thu mang tính chất bù đắp chi phí

thường xuyên hoặc bất thường như phí về xây dựng, bảo dưỡng, duy tu của Nhà nước đối với những hoạt động phục vụ người nộp phí.

 Cải cách tài chính công hướng đến những yêu cầu của quá trình tòan cầu hóa

- Quy chuẩn quốc tế về chính sách thuế, chính sách quản lí nợ quốc gia

- Chi tiêu công hướng đến kết quả đầu ra

- Kế toán và sự minh bạch thông tin về ngân sách nhà nước

06/01/22 51

 Bản chất tài chính công:

 Bản chất kinh tế:

Thu chi tài chính của nhà nước được thực hiện trong bối cảnh: Nguồn lực giới hạn (quy mô và khả năng tạo lập)

=> Lựa chọn hành động trong sự so sánh lợi ích và chi phí

=> Tạo lập sự cân bằng về lợi ích kinh tế với khu vực tư

 Bản chất chính trị:

Tài chính công gắn bó chặt chẽ với hệ thống quyền lực chính trị của một quốc gia:

Quyền lực chính trị của nhà nước

Thực hiện các chính sách của nhà nước

Ý đồ của các nhà chính trị

 Chính trị quyết định kinh tế hay ngược lại?

 Huy động nguồn lực :

o Đánh giá nguồn lực tài chính tiềm năng của nền kinh tế

o Tính toán nhu cầu chi tiêu công và mối quan hệ giữa chính sách thu công với các biến vĩ mô

o Lựa chọn các công cụ tài chính để huy động nguồn lực tài chính

o Đánh giá hiệu quả của chính sách huy động.

=> Cơ sở hình thành các nguồn thu và sử dụng các công

cụ huy động phải được xem xét trong mối quan hệ với kết quả hoạt động SXKD của nền kinh tế

Vay nợ trong nước (công trái)

Vay nợ nước ngòai

Phát hành tiền

luật tài khóa tổng thể.

 Phân bổ nguồn lực

 Sắp xếp, lựa chọn mục tiêu

 Xác lập mục tiêu ưu tiên và đánh đổi.

Nguồn lực TC của kv TCDN

và gia đình

Các quĩ tiền

tệ chuyên dùng của TCC

Hàng hóa, dịch vụ công

Nguồn lực tài chính công

 Tái phân phối thu nhập:

06/01/22 59

 Tái phân phối thu nhập:

Nhóm người có thu nhập thấp, nghèo

Nhóm người có thu nhập cao

Nhóm người có thu nhập trung

bình

Quỹ ngân sách

Tái phân phối

 Giám sát

Kiểm tra việc sử dụng nguồn lực tài chính công

Đánh giá kết quả hoạt động

Cung cấp thông tin cho người quản lí để đưa ra các giải pháp điều chỉnh

Đo lường hành vi can thiệp của thị trường đối với các chính sách can thiệp và tái phân phối

 Tại sao sự tái phân phối có thể dẫn đến mất hiệu quả? Tại sao khi tái phân phối từ người này sang người khác có thể dẫn đến quy mô tổng thể của chiếc bánh kinh tế giảm?

06/01/22 61

TÀI CHÍNH CÔNG

NGUYỄN THỊ MỸ HẠNH

P R E P A R E D B Y

2.1 Kinh tế học thực chứng và

kinh tế học chuẩn tắc

2.2 Tối đa hóa thỏa dụng

trong điều kiện giới hạn

 Thông thường, thị trường tư nhân cạnh tranh cung cấp các đầu ra rất

“hiệu quả” cho nền kinh tế

 Vậy có cần đến sự can thiệp của Chính phủ?

Kinh tế học thực chứng Kinh tế học chuẩn tắc

Kinh tế học thực chứng Kinh tế học chuẩn tắc

phương pháp tiếp cận khoa

học nghiên cứu thế giới hiện

thực hoạt động như thế nào

phương pháp tiếp cận khoa học đánh giá giá trị thế giới hiện thực nên như thế nào

khách quan chủ quan

dựa vào sự thiết lập mối

quan hệ nguyên nhân và kết

quả trong số các biến số

kinh tế

dựa vào giá trị cơ bản

 Giá trị cơ bản

- Hiệu quả và công bằng thuộc đối tượng nghiên cứu của kinh tế học phúc lợi và thuộc tiêu chí chuẩn tắc

- Giá trị cơ bản là khác nhau ở các quốc gia, thể chế

 Nghiên cứu khu vực công, nhất thiết phải xem xét

cả những yếu tố chuẩn tắc và thực chứng.

Công cụ phân tích thực

chứng

Công cụ phân tích chuẩn tắc

Phỏng vấn Thuyết vị lợi Bentham

Thực nghiệm xã hội Các định lí phúc lợi xã hội Thực nghiệm trong phòng thí

nghiệm Phân tích chi phí – lợi ích Nghiên cứu kinh tế lượng

Tiêu chí Bentham: tạo ra lợi ích lớn nhất cho nhiều người nhất mà chỉ áp đặt chi phí nhỏ nhất lên 1 số ít người

 Tiếp cận khái niệm thỏa dụng

Tài chính công 69

 Tối đa hóa thỏa dụng có giới hạn (Constrained utility maximization) nghĩa là tất cả các quyết định

được đưa ra để làm tối đa sự thỏa mãn tình trạng đời sống của cá

nhân, tùy thuộc vào nguồn lực sẵn có.



 Hình 1 minh họa về những sở thích

về phim ảnh và bữa ăn

 Do không thỏa mãn đầy đủ

(non-satiation), nên nhóm A và B, cả hai ở mức thấp hơn nhóm C.

IC2

Tài chính công 73

Đường bàng quan được hình thành như thế nào?

 Nó tập hợp các sở thích/mức thỏa dụng như nhau về các loại hàng hóa.

 Người tiêu dùng thích đường bàng quan cao hơn (càng xa gốc tọa độ càng tốt)

 Đường bàng quan luôn dốc xuống

 Điểm cốt lõi của phân tích lí thuyết tài chính công là giả định hàm thỏa dụng của các cá nhân được xác định hoàn toàn.

 Với nguồn lực quốc gia hữu hạn, CP cần đánh giá các chính sách trong sự đánh đổi giữa lợi ích và chi phí để mang lại lợi ích lớn nhất cho nhiều người nhất mà chỉ áp đặt chi phí nhỏ nhất lên 1 số

ít người

 quan điểm hiệu quả xã hội

Tài chính công 75

 Thỏa dụng biên (Marginal utility )

là sự tăng thêm mức thỏa dụng từ việc tiêu dùng thêm một đơn vị

hàng hóa

 Thỏa dụng biên giảm dần (Diminishing marginal utility) nghĩa là mỗi đơn vị tăng thêm nhưng không làm cho cá nhân tốt hơn so với đơn vị trước đó

 Với hàm thỏa dụng cho trước, U = (X),thì thỏa

Tài chính công 77

 Mức thỏa dụng biên giảm dần hiểu như thế nào thông qua hành vi?

 Hầu hết mọi người sắp xếp tiêu dùng

hàng hóa với mức thỏa dụng tốt nhất ở vị trí đầu tiên.

 Tỷ lệ biên thay thế (Marginal rate

of substitution) là độ dốc của

đường bàng quang (MRS) – là tỷ lệ

mà ở tại đó người tiêu dùng sẵn

lòng đánh đổi giữa 2 hàng hóa

 Trở lại ví dụ (bữa ăn, phim ảnh ).

Tập hợp Bữa ăn (X) Xem phim (Y)  Tỷ lệ thay thế biên (MRS)

1

Tài chính công 79

 Mối quan hệ trực tiếp giữa MRS và thỏa

dụng biên.

thế nào qua đường đẳng dụng

 Hãy xem xét sự di chuyển nhóm A đến

nhóm B Hình 4 Hình 4 minh chứng điều này

 Khi giảm tiêu dùng hàng hóa Y một lượng là    mức độ

thỏa mãn của cá nhân sẽ giảm đi một lượng Lượng giảm

sút được thay thế bằng việc tăng tiêu dùng hàng hóa X một

lượng    Và hữu dụng tăng thêm từ việc tăng   phải bù đắp vừa đủ lượng hữu dụng mất đi từ việc giảm         

81

 Giới hạn ngân sách (The budget

constraint) thể hiện bằng toán học về mối quan hệ của hàng hóa mà người tiêu dùng có đủ nguồn lực để mua với mức thu nhập nhất định

 Giả sử không có tiết kiệm và vay nợ

 Gọi :

I = Mức thu nhập

PX = Giá cả 1 bữa cơm

 Như vậy, tổng số tiền chi tiêu là :

PX QX + PY QY

 Bằng với thu nhập, bởi vì không có tiết kiệm và vay nợ:

 I = PX QX + PY QY