PHẦN V Phát triển liên kết thị trường
V.4. Phát triển liên kết chuỗi giá trị
V.4.1. Các bước và phương pháp phát triển liên kết chuỗi giá trị
Trong thời mở cửa và hội nhập, yêu cầu cơ bản để một nông sản có sức cạnh tranh là sản phẩm phải đảm bảo chất lượng, được cung cấp đều đặn với số lượng đủ lớn, giá phù hợp.
Ngoài ra, cũng cần có chiến lược phát triển thị trường tốt. Liên kết chuỗi là yếu tố quan trọng hiện nay nhằm phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững với sự tham gia trực tiếp của nhiều tác nhân vào hỗ trợ chuỗi (bao gồm nhà nông, nhà quản lý, nhà khoa học, nhà kinh doanh, nhà báo và người tiêu dùng) để có thể phát triển và tăng giá trị của các mặt hàng nông sản.
Dưới đây là các bước để tăng cường liên kết chuỗi (tức liên kết giữa các bên tham gia trực tiếp hoặc hỗ trợ chuỗi) để phát triển được chuỗi giá trị bền vững.
Bước 1: Phân tích thực trạng chuỗi giá trị của mặt hàng nông sản mục tiêu
90 Để có thể đưa ra được các giải pháp trong tăng cường liên kết chuỗi giá trị một mặt hàng nông sản nào đó, trước tiên phải phân tích, tìm hiểu được hiện trạng của chuỗi giá trị đang có, bao gồm các tác nhân đang tham gia vào chuỗi, và thực trạng liên kết giữa các tác nhân, những vấn đề cần giải quyết để cải thiện liên kết và phát triển chuỗi.
Từ kết quả phân tích chuỗi giá trị hiện tại, có thể xác định được các vấn đề cần can thiệp để nâng cấp chuỗi giá trị:
Sơ đồ 5.4 (ví dụ): Sơ đồ chuỗi giá trị cà phê Tây Bắc năm 2013 (Nguồn: Dự á GCP /INT/139/EC)
Ví dụ, trong Sơ đồ 5.4 là tóm tắt kết quả phân tích, xác định sự tham gia và đóng góp của các tác nhân tham gia chuỗi giá trị cà phê ở Tây Bắc năm 2013. Kết quả phân tích cho thấy:
- Việc thu mua cà phê vẫn chủ yếu dựa vào các nhà thu gom nhỏ địa phương. Các công ty chế biến hoặc tiêu thụ cà phê không trực tiếp mua sản phẩm từ người nông dân. Do vậy, giá bán cà phê bị phân cấp nhiều lần mới đến tay người sản xuất (nông dân), và vì thế nông dân không được hưởng lợi nhiều.
- Sản phẩm cà phê tiêu thụ chủ yếu là sản phẩm thô, chất lượng cũng chưa được quan tâm nhiều; sản phẩm không được phân loại theo chất lượng để có giá tương ứng với chất lượng. Điều này không thúc đẩy được việc ứng dụng tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất để tạo ra sản phẩm an toàn, chất lượng.
- Thiếu các sản phẩm chế biến, phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu.
Bước 2: Xác định các giải pháp để tăng cường liên kết, phát triển chuỗi
91 Phân tích SWOT toàn chuỗi ngành hàng
Mục tiêu của phân tích SWOT là để hiểu được những thuận lợi và khó khăn, cũng như cơ hội và thách thức của mỗi tác nhân tham gia chuỗi cũng như của toàn chuỗi, để từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm phát triển bền vững chuỗi giá trị. Phương pháp thực hiện phân tích SWOT đã được thảo luận ở phần IV của tài liệu này.
Ví dụ, kết quả phân tích SWOT đối với việc phát triển sản xuất cà phê theo hướng bền vững tại một địa điểm nghiên cứu cho một số điểm mạnh, điểm yếu và cơ hội thách thức chính như sau:
Điểm mạnh Điểm yếu
- Nông dân có kinh nghiệm sản xuất cà phê từ lâu
- Cà phê Tây Bắc được nhiều người tiêu dùng biết tới
- Giống cà phê sử dụng có chất lượng tốt
- Diện tích trồng nhỏ lẻ manh mún, nông dân chưa liên kết với nhau để thực hiện các hoạt động tập thể
- Chưa có kinh nghiệm sản xuất theo hướng bền vững (tiêu chuẩn 4C, UTZ, hữu cơ, sinh thái…)
- Chưa có các giải pháp bảo quản, chế biến, nên các sản phẩm được bán tươi hoặc ở dạng sơ chế với giá thấp, bấp bênh, phụ thuộc nhiều vào các nhà kinh doanh nhỏ
- Chưa có kinh nghiệm tiếp thị, phát triển thị trường
Cơ hội Thách thức
- Tỉnh đang có hướng tái canh cà phê, và CSA/NLKH được quan tâm phát triển - Tiềm năng thị trường tốt; nhiều công ty
trong và ngoài nước quan tâm nhiều hơn tới cà phê Tây Bắc.
- Một số giống mới đang thử nghiệm có tiềm năng phù hợp với điều kiện địa phương
- Có một số dự án, tổ chức nghiên cứu hỗ trợ, tư vấn
- Điều kiện thời tiết và đất đai nói chung là phù hợp cho cà phê và nhiều loại cây khác để có thể kết hợp trong hệ thống.
- Sương muối
- Tác động của BĐKH
- Đất trồng cà phê có độ dốc cao, xa nhà ở (khó khăn để quản lý rủi ro)
- Giống cà phê catimor đang thoái hóa
- Cạnh tranh thị trường cà phê (nhiều nơi khác sản xuất với chi phí thấp hơn)
- Thiếu thị trường cho các sản phẩm khác từ hệ thống CSA/NLKH (sản phẩm cây che bóng, cây trồng xen…)
92 Căn cứ kết quả phân tích SWOT trong bảng trên có thể xác định các giải pháp để cải thiện chuỗi giá trị cà phê tại điểm nghiên cứu như sau:
Để phát huy các điểm mạnh, có thể thực hiện một số giải pháp như dưới đây
- Liên kết với các nhà khoa học, để kết hợp kinh nghiệm của nông dân và thành quả của nghiên cứu khoa học, nhằm ứng dụng được các kỹ thuật phù hợp để sản xuất được cà phê chất lượng tốt một cách bền vững;
- Kết hợp với các doanh nghiệp tiêu thụ, các nhà báo, kênh truyền thông để tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại, nhằm làm cho chứng nhận chỉ dẫn địa lý được nhiều người tiêu dùng và các cơ sở chế biến, tiêu thụ cà phê biết tới;
Để giảm khắc phục điểm yếu có thể thực hiện một số giải pháp như sau:
- Liên kết với các đơn vị, cá nhân khuyến nông, và các nhà cung cấp dịch vụ khác để tăng cường năng lực về sản xuất, bảo quản, chế biến …, nhằm khắc phục được việc thiếu năng lực về những lĩnh vực này;
- Phát triển liên kết nông dân với nông dân, hình thành các THT hoặc HTX để khắc phục điểm yếu của việc sản xuất nhỏ lẻ, manh mún
Giải pháp để tận dụng các cơ hội, có thể là:
- Tăng cường tìm kiếm và phát triển liên kết với các dự án và các nhà quản lý để tận dụng hiệu quả những nguồn hỗ trợ của các dự án và chính quyền địa phương để nâng cao năng lực sản xuất, phát triển thị trường v.v.
- Liên kết với các nhà khoa học để tìm hiểu và thử nghiệm ứng dụng các giống cà phê mới, phù hợp v.v.
Một số giải pháp để vượt qua thách thức:
- Liên kết với các nhà khoa học để tìm hiểu và thử nghiệm ứng dụng các kỹ thuật canh tác bền vững để hạn chế tác hại của sương muối và BĐKH (như trồng cây che bóng, tạo các đường băng đồng mức để bảo vệ đất và giữ nước vv.)
- Liên kết với các đơn vị tiêu thụ để nắm bắt nhu cầu thị trường và với các nhà khoa học, khuyến nông để có thể ứng dụng được các tiến bộ kỹ thuật, giảm được giá thành đồng thời sản xuất ra được cà phê đáp ứng yêu cầu thị trường, năng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm cả về giá và chất lượng.
Bước 3: Thực hiện các giải pháp trên
Để thực hiện bất kỳ giải pháp nào cũng cần lập kế hoạch cụ thể và chi tiết, theo phương pháp có sự tham của các bên liên quan. Phương pháp có sự tham gia được thảo luận ở phần IV và phần VI của tài liệu này.