PHẦN IV Nghiên cứu thiết kế hệ thống CSA/NLKH theo phương pháp có sự tham gia
IV.3. Phương pháp thực hiện từng bước
IV.3.2. Phương pháp thực hiện bước 2: Thu thập, phân tích thông tin về địa bàn và lựa chọn khu nương/ruộng để xây dựng hệ thống CSA/NLKH
Thông tin cần thu thập bao gồm tất cả những thông tin liên quan tới những vẫn đề nêu trong mục IV.1.2 ở trên. Cụ thể, gồm các thông tin về điều kiện tự nhiên (khí hậu, đất đai, nguồn nước tưới); tình hình sản xuất nông nghiệp; tình trạng bị ảnh hưởng bới thiên tai, dịch hại;
những thuận lợi, khó khăn của nông hộ và cộng đồng; văn hóa, truyền thống và phong tục tập quán địa phương; các thông tin về thị trường, v.v. Để thu thập được đầy đủ thông tin, cần thu thập thông tin từ những nguồn có sẵn (thông tin thứ cấp) và tổ chức thu thập thông tin trên thực địa.
IV.3.2.1. Thu thập thông tin thứ cấp
Thông tin thứ cấp gồm tất cả những thông tin có sẵn từ các nguồn khác nhau, kể cả nguồn xuất bản và không xuất bản. Để thu thập thông tin thứ cấp cần thu thập những báo cáo và những văn bản liên quan của các đề tài, dự án, các tổ chức nghiên cứu, mạng lưới khuyến nông, các đơn vị quản lý. Đồng thời, có thể trao đổi với một số cán nhân hay tập thể tham gia thực hiện các đề tài, dự án hoặc xây dựng các văn bản, báo cáo liên quan.
Chuẩn bị:
Họp Tổ Công tác để:
- Xác định những thông tin cần thu thập, những nguồn thông tin chính;
59 - Thảo luận về thời gian và phương pháp thu thập, kiểm chứng và phân tích, tổng hợp
thông tin;
- Lựa chọn và phân công người (hoặc nhóm nhỏ) thực hiện từng phần công việc.
Thực hiện:
- Các cá nhân hoặc nhóm thu thập thông tin theo như được phân công và kiểm chứng thông tin thu thập được;
- Kết thúc đợt thu thập thông tin: Tổng hợp và phân tích, xử lý thông tin thu được từ tất cả các nhóm, cá nhân;
- Họp Tổ Công tác: Trình bày và thảo luận để kiểm chứng thêm về các thông tin và xác định các thông tin cần thu thập bổ sung;
- Tổ chức thu thập bổ sung thông tin (nếu cần).
IV.3.2.2. Thu thập thông tin trên thực địa Chuẩn bị:
Họp Tổ Công tác để:
- Xác định những thông tin cần thu thập;
- Thảo luận về thời gian và phương pháp thu thập, kiểm chứng và phân tích, tổng hợp từng loại, từng nhóm thông tin;
- Lựa chọn và phân công người (hoặc nhóm nhỏ) thực hiện từng phần công việc;
- Các nhóm hoặc cá nhân chuẩn bị các công cụ, vật dụng và nhân lực cần thiết (có thể phải mời thêm cán bộ, nông dân am hiểu về tình hình sản xuất và địa hình của khu vực tham gia) để thực hiện công việc được giao.
Thực hiện:
- Các cá nhân hoặc nhóm nhỏ thực hiện thu thập thông tin theo yêu cầu như được phân công;
- Cuối mỗi ngày, hay mỗi buổi làm việc toàn bộ Tổ Công tác họp tập trung và trình bày kết quả thu được; thảo luận kiểm chứng, bổ sung thông tin và chuẩn bị cho ngày làm việc tiếp theo;
- Kết thúc đợt đi thực địa: Tổng hợp và phân tích, xử lý thông tin thu được từ tất cả các nhóm, cá nhân;
- Họp Tổ Công tác: Trình bày và thảo luận để kiểm chứng thêm về các thông tin và xác định các thông tin cần thu thập bổ sung;
- Tổ chức thu thập bổ sung thông tin, nếu cần.
60 Một số phương pháp thu thập số liệu thực địa:
(1) Quan sát trực tiếp
- Liệt kê toàn bộ các thông tin chính cần thu thập để có thể thực hiện việc quan sát một cách có hệ thống, không bỏ sót thông tin;
- Xác định lộ trình đi quan sát (theo lát cắt hoặc theo một lộ trình phù hợp) để có thể quan sát và thu được thông tin một cách đầy đủ nhất;
- Mời thêm một số nông dân và cán bộ địa phương am hiểu về địa hình cũng như tình hình và các hệ thống sản xuất trong khu vực tham gia quan sát và thảo luận;
- Thực hiện đi theo lộ trình và quan sát trực tiếp, đo đếm, thảo luận, ghi chép ngay trên thực địa một cách cẩn thận và đầy đủ tất cả các nội dung quan sát được và các ý kiến thảo luận.
Thực hành quan sát thực địa (ảnh: Điện Biên, 4/2021, Lê Diệu Hương)
(2) Vẽ bản đồ thực địa
- Mục tiêu của việc vẽ bản đồ này là để xác định được sự phân bố của các hoạt động sản xuất, cây trồng, vật nuôi trên một phạm vi khu vực, để có thể hiểu rõ hơn về hiện trạng và có cái nhìn tổng thể về các hệ thống sản xuất nông nghiệp trong khu vực.
- Để thực hiện cần thảo luận trong Tổ Công tác xác định phương pháp vẽ bản đồ, theo lát cắt dọc hoặc bề mặt thực địa, những người cần mời tham gia thực hiện (gồm đại diện cán bộ địa phương, đại diện các nhóm nông dân am hiểu về địa hình cũng như tình hình và các hệ thống sản xuất trong khu vực).
61 - Mời các thành phần tham gia và điều hành thảo luận để vẽ bản đồ.
(3) Thu thập thông tin về lịch sử cây trồng, vật nuôi
- Mục tiêu của việc này là để hiểu được những vấn đề gặp phải trong sản xuất nông nghiệp trong quá khứ tại địa phương, và nhất là của một số khu đất có tiềm năng được lựa chọn để xây dựng hệ thống CSA/NLKH, những bài học thành công hay thất bại, để làm căn cứ xác định và lựa chọn các giải pháp thiết kế và xây dựng hệ thống CSA/NLKH.
- Để thực hiện, đầu tiên cần liệt kê các thông tin cần thu thập, các câu hỏi cần trả lời để thu thập thông tin về các loại cây, loại con đã và đang được nuôi trồng trên từng khu đất; lịch thời vụ, kế hoạch phát triển, những thuận lợi, khó khăn gặp phải v.v; Tiếp đó cần xác định thành phần tham gia cung cấp thông tin (gồm đại diện cán bộ địa phương, đại diện các nhóm nông dân am hiểu về địa hình cũng như tình hình và các hệ thống sản xuất trong khu vực);
- Tổ chức thảo luận nhóm để thu thập thông tin;
- Phân tích, tổng hợp và xử lý thông tin.
(4) Thảo luận nhóm xác định khó khăn và nhu cầu
Thực hành thao luận nhóm để xác định nhu cầu (ảnh: Điện Biên, 4-2021; Lê Diệu Hương)
62 - Mục tiêu của việc này là để tìm hiểu được nhu cầu thực tế của các nông hộ và cộng
đồng địa phương.
- Để thực hiện được tốt, cần chuẩn bị thật kỹ nội dụng và phương pháp điều hành thảo luận; cần mời tất cả đại diện các thành phần khác nhau của cộng đồng tham gia thảo luận (đàn ông, phụ nữ, người già, thanh niên, hộ nghèo, hộ giàu,…) tham gia thảo luận.
- Điều hành thảo luận theo phương pháp có sự tham gia, khuyến khích tất cả đại biểu cho ý kiến và tham gia thảo luận;
- Ghi chép cẩn thận tất cả các ý kiến và sau đó tổng hợp, phân tích và thảo luận lại để thống nhất xác định nhu cầu của cộng đồng và các nông hộ.
(5) Phỏng vấn cá nhân
- Mục tiêu của việc này là để hiểu sâu hơn về một số vấn đề và kiểm chứng lại một số thông tin (nếu cần);
- Để thực hiện, đầu tiên cần lựa chọn người cung cấp thông tin (người sẽ được phỏng vấn), chuẩn bị sẵn câu hỏi phỏng vấn hoặc liệt kê các nội dung thông tin cần thu thập trước khi phỏng vấn từng người cụ thể (nên hỏi các câu hỏi mở; các câu hỏi hoặc nội dung thông tin cần thu thập có thể khác nhau cho các đối tượng được phỏng vấn khác nhau);
- Trong quá trình phỏng vấn cần ghi chép cẩn thận tất cả các ý kiến, thông tin, sau đó cần có biện pháp kiểm chứng thông tin;
- Phân tích, tổng hợp thông tin.
(c) Lựa chọn khu nương/ruộng để xây dựng hệ thống CSA/NLKH
Để xây dựng được hệ thống CSA/NLKH phù hợp với nhu cầu và phù hợp điều kiện cụ thể để nông dân có thể mở rộng ứng dụng cần lựa chọn được khu nương/ruộng thích hợp và đại diện được nhiều nhất các khu vực đất sản xuất nông nghiệp của địa phương. Việc lựa chọn này, vì vậy, cần căn cứ các thông tin đã thu thập được ở phần a và b bên trên.
Chuẩn bị:
- Tổng hợp tất cả các thông tin thu thập được (ở phần a và b bên trên);
- Thống nhất trong Tổ Công tác về yêu cầu và các bước, phương pháp, thời gian thực hiện;
- Chuẩn bị địa điểm làm việc, chuẩn bị các văn phòng phẩm, công cụ và đồ dùng cần thiết;
63 - Xác định và mời các thành phần tham gia (một số chuyên gia, nông dân, cán bộ kỹ
thuật, cán bộ khuyến nông địa phương, đại diện doanh nghiệp, chính quyền địa phương v.v.).
Thực hiện:
Tổ chức họp (tất cả các thành phần như trên):
- Nêu mục tiêu của việc lựa chọn khu nương/ruộng;
- Điều hành thảo luận xây dựng tiêu chí lựa chọn khu nương/ruộng;
- Tất cả khảo sát thực địa và đề xuất một số khu nương/ruộng đồi tiềm năng phù hợp;
- Điều hành thảo luận lựa chọn khu nương đồi phù hợp, đáp ứng các tiêu chí đã thống nhất; có thể sử dụng phương pháp cho điểm xếp hạng ưu tiên lựa chọn các khu nương/ruộng.
Bảng 4.2 (ví dụ): Tiêu chí lựa chọn khu nương/ruộng xây dựng hệ thống CSA/NLKH cho sản xuất chè tại xã Phổng Lái, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La
TT Hạng mục Tiêu chí Phương pháp đánh giá, xác
định
1 Diện tích tối thiểu Liền khoảnh, 5 ha Khảo sát nương đồi và ước tính diện tích
2 Độ dốc Dài sườn dốc
Lớn hơn 20 độ Tối thiểu 80 mét
Khảo sát nương đồi và đo độ dốc
3 Các chủ hộ Sống gần nhau (thuộc cùng một thôn); tự nguyện, nhiệt tình tham gia, có khả năng đầu tư về nhân lực và nắm bắt kỹ thuật, mong muốn duy trì cây trồng chính (chè) và cải thiện hệ thống để tăng tính bền vững; có khả năng đồng thuận và liên kết thành nhóm/tổ.
- Thảo luận nhóm
- Lấy ý kiến từng hộ nông dân
- Tham khảo ý kiến của cán bộ địa phương, của doanh nghiệp …
4 Tình trạng cây trồng chính (chè)
Có thể tiếp tục duy trì, phát triển trong nhiều năm nữa (chè chỗ già nhất là 18 năm tuổi, hầu hết trên sườn dốc chè mới được 1 năm tuổi, không có nguy cơ bị tàn phá nặng bởi sâu bệnh hại…)
- Thảo luận nhóm
- Tham khảo ý kiến chuyên gia chè
- Thu thập và phân tích thông tin thứ cấp
5 Có khả năng cải thiện hệ thống để tăng tính bền vững và hiệu quả kinh tế
Có vấn đề về tính bền vững (nguy cơ xói mòn, sạt lở đất, hiệu quả kinh tế…), nhưng có thể cải thiện.
- Vẽ cây vấn đề - Phân tích SWOT
- Thu thập và phân tích thông tin thứ cấp
64 6 Vị trí - Gần đường đi, dễ đi lại
- Không nằm trong các khu bảo tồn, vùng đệm, rừng phòng hộ
- Không có nguy cơ sạt lở, lũ lụt trầm trọng ảnh hưởng tới diện tích lớn
- Nằm trong vùng có nhiều diện tích chè có điều kiện đại diện chung cho địa phương, thuận lợi cho việc giới thiệu mô hình và đánh giá, khuyến cáo nhân rộng.
- Khảo sát nương đồi - Thảo luận nhóm
- Tham khảo ý kiến của chính quyền địa phương (UBND xã)