Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết ann karênina của l tônxtôi

Tác giả Hoàng Ngọc Hiến, trong Năm bài giảng về thể loại ký, bi kịch, trờng ca, anh hùng ca, tiểu thuyết, khi bàn về vấn đề phân tích tâm lý nhân vật, ông đã có những nhận xét rất tinh t

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phơng pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp mới của luận văn 7

7 Cấu trúc của luận văn 7

Chơng 1 Cốt truyện 8

1.1 Khái niệm cốt truyện 8

1.2 Tuyến cốt truyện Anna - Karênin - Vrônxki 10

1.2.1 Tình yêu đợc thức tỉnh 10

1.2.2 Khát vọng tình yêu mãnh liệt 13

1.2.3 Bi kịch nặng nề 16

1.3 Tuyến cốt truyện Lêvin - Kitty 22

1.3.1 Bất mãn với thực tại, băn khoăn tìm đờng cải tạo cuộc sống .22

1.3.2 Thể nghiệm chủ trơng cải tạo đời sống nông dân 25

1.4 Mối liên hệ giữa các tuyến cốt truyện 29

Chơng 2 Không gian, thời gian nghệ thuật 36

2.1 Không gian nghệ thuật 36

2.1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật 36

2.1.2 Không gian thiên nhiên 37

2.1.3 Không gian cuộc sống con ngời 40

2.1.4 Không gian sinh hoạt chính trị 44

2.2 Thời gian nghệ thuật 46

2.2.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật 47

2.2.4 Thời gian gấp khúc 56

Chơng 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật và Giọng điệu .61

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 61

3.1.1 Khái niệm nhân vật văn học 61

3.1.2 Miêu tả ngoại hình 62

3.1.3 Ngôn ngữ nhân vật 67

3.1.3.1 Ngôn ngữ đối thoại 68

3.1.3.2 Ngôn ngữ độc thoại 72

3.1.4 Miêu tả nội tâm nhân vật 76

3.1.4.1 Bằng ngôn ngữ trực tiếp của ngời kể chuyện 76

3.1.4.2 Qua thiên nhiên và thế giới đồ vật, loài vật 77

3.1.4.3 Qua giấc chiêm bao 80

3.1.4.4 Miêu tả biện chứng tâm hồn 81

3.2 Giọng điệu 84

3.2.1 Khái niệm giọng điệu 84

3.2.2 Giọng trữ tình 85

3.2.2.1 Cảm xúc trữ tình của các nhân vật 85

3.2.2.2 Những bức tranh thiên nhiên đậm màu sắc trữ tình 88

3.2.3 Giọng châm biếm, mỉa mai 90

3.2.4 Giọng chính luận 92

Kết luận 98

Tài liệu tham khảo 101

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

L.Tônxtôi (1828 - 1910), nhà văn Nga vĩ đại, đã có những đóng gópquan trọng cho sự phát triển văn học Nga và văn học thế giới trên nhiều thểloại khác nhau, và thể lọai tiểu thuyết là một thành tựu xuất sắc

Trong gần sáu mơi năm hoạt động văn học không mệt mỏi, với sức sángtạo phi thờng, L.Tônxtôi đã để lại một sự nghiệp văn học đồ sộ: hàng trămtruyện ngắn, hàng chục truyện vừa, một số tác phẩm kịch, nhiều bài chính

luận, nhiều th từ, nhật ký, và đặc biệt, với ba cuốn tiểu thuyết dài: Chiến tranh

và hoà bình, Anna Karênina, Phục sinh Trong đó Anna Karênina là một trong

những kiệt tác nổi tiếng thế giới, đợc dịch ra nhiều thứ tiếng khác nhau Cuốntiểu thuyết đã vợt ra ngoài khuôn khổ một tấn thảm kịch ngoại tình và trởthành tấm gơng phản chiếu một giai đoạn lịch sử Nga Nghiên cứu thế giới

nghệ thuật tiểu thuyết Anna Karênina có ý nghĩa khám phá những nét đặc sắc

nghệ thuật về mặt thể loại của tiểu thuyết Tônxtôi

Tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết AnnaKarênina của

L.Tônxtôi sẽ cho chúng ta một cái nhìn toàn diện về "một giai đoạn lịch sửNga sau cải cách nông nô, vào giữa những năm 70 của thế kỉ XIX, với mọimâu thuẫn xã hội nóng bỏng và phức tạp" [57, 9]

Kết quả nghiên cứu của đề tài này, ở một chừng mực nhất định, gópphần làm sáng tỏ thêm một số vấn đề lý luận liên quan đến thể loại tiểuthuyết, thiết thực phục vụ học tập, giảng dạy sáng tác của L.Tônxtôi trong cácnhà trờng phổ thông, cao đẳng và đại học ở Việt Nam hiện nay

2 Lịch sử vấn đề

Tiểu thuyết Anna Karênina đã thu hút sự quan tâm chú ý của giới

nghiên cứu, phê bình trong và ngoài nớc Trên cơ sở t liệu bằng Tiếng Việt,chúng tôi thấy đã có nhiều công trình nghiên cứu tác phẩm ở nhiều bình diện,

đề cập đến nhiều vấn đề với những mức độ khác nhau

Nhà nghiên cứu Bôrít Xuskov, trong công trình Số phận lịch sử của chủ nghĩa hiện thực, đã khẳng định vai trò của L.Tônxtôi đối với quá trình

hình thành và phát triển của chủ nghĩa hiện thực Ông nhấn mạnh: “Chỉ ởTônxtôi, độc thoại bên trong mới phơi bày quá trình vận động tự thân trực tiếpcủa t duy và công việc phức tạp của tình cảm Không có những cảnh xuất sắc

của hiện thực tâm lý, hoặc độc thoại bên trong trớc khi chết của AnnaKarênina, bức tranh về cuộc sống sẽ nghèo nàn đi rất nhiều và những biến cốcủa nó sẽ không đợc nhà văn ý thức thật là đầy đủ” [60, 338] Tác giả đã đánhgiá cao độc thoại nội tâm và nghệ thuật phân tích tâm lý trong tiểu thuyết củaL.Tônxtôi Ngòi bút phân tích tâm lý của Tônxtôi đã chọn một cách thể hiệnriêng khi đi vào mô tả thế giới tâm hồn của con ngời, khác hẳn với những nhàvăn khác

Trong Những vấn đề thi pháp tiểu thuyết Đôxtôiepxki, khi xem xét nhân

vật và lập trờng tác giả đối với nhân vật tiểu thuyết đa thanh của Đôxtôiepxki,M.Bakhtin so sánh độc thoại của nhân vật Đôxtôiepxki với độc thoại của nhânvật L.Tônxtôi, tìm ra sự khác nhau cơ bản giữa hai nhà văn này và đánh giácao nghệ thuật xây dựng độc thoại của L.Tônxtôi Ông viết: “Các nhân vật chủ

đạo của tiểu thuyết cùng với các thế giới của chúng không khép kín và khôngthờ ơ với nhau, mà giao thoa nhau một cách đa dạng Các nhân vật hiểu biếtlẫn nhau, trao đổi với nhau về các “sự thật” của mình, tranh cãi nhau hoặc tánthành nhau, tiến hành đối thoại với nhau (trong đó gồm cả các vấn đề mớinhất về thế giới quan) Các nhân vật nh Anđrây Bôncônxki, Pie Bêđukhôp,Lêvin và Niukhơliuđôp đều có các trờng nhìn phát triển của riêng chúng, đôikhi hầu nh là trùng hợp với trờng nhìn tác giả (tức là tác giả nhiều khi dờng

nh nhìn thế giới theo con mắt của chúng), giọng điệu của chúng đôi khi hầu

nh hòa hợp với giọng điệu tác giả Nhng không một nhân vật nào lại ở cùngmột mặt phẳng với lời của tác giả và sự thật của tác giả, tác giả không hề cóquan hệ đối thoại với bất kì nhân vật nào Tất cả các nhân vật với trờng nhìncủa chúng, sự thật của chúng, tìm tòi của chúng, tranh cãi của chúng đều đợcliệt vào cái chỉnh thể độc thoại - nguyên phiến của tiểu thuyết đang hoàn tấtchúng ở L.Tônxtôi, tiểu thuyết đó không bao giờ là “đối thoại lớn” nh là ở

Đôxtôiepxki Tất cả các chỗ móc nối là yếu tố kết thúc của chỉnh thể độc thoạinày đều nằm trên vùng dôi ra của tác giả, nơi mà về căn bản, các ý thức nhânvật không thể tiếp cận đợc” [8, 72 - 73]

Nguyễn Tuân, ngời đầu tiên giới thiệu tác phẩm của Tônxtôi cho độcgiả Việt Nam, khẳng định Tônxtôi hành văn chính xác nh soi kính hiển vi đểtìm cái sâu sắc cho những tình tiết báo hiệu tính chất tâm lý

Nguyễn Đình Thi trong tác phẩm Công việc của ngời viết tiểu thuyết

cho rằng “L.Tônxtôi là bậc thầy trong miêu tả sự vận động rất biện chứng củatâm hồn con ngời” [56, 165]

Khi bàn về nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật của L.Tônxtôi, Nhị Ca

đã viết: “Tài nghiên cứu con ngời của nhà văn không chỉ bó hẹp ở chỗ nêu lênkết quả hợp lý của một chặng đờng diễn biến tâm lý, mà chính ở ngay trongtừng bớc trên suốt dọc đờng diễn biến đó, với những nét biểu hiện tinh vi, sâusắc, có khi chỉ thoáng qua mơ hồ mà không ngừng vận động phức tạp đối lậpnhau và thống nhất với nhau, theo một tốc độ rất nhanh dới các hình thứcmuôn hình muôn vẻ, chằng chịt lẫn nhau” [57, 30] Ông đã chỉ ra nét đặc sắc

trong nghệ thật phân tích tâm lý nhân vật của L.Tônxtôi trong Anna Karênina

là sự nắm bắt các quy luật, trạng thái tâm lý của nhà văn giúp cho nhân vật có

đời sống nội tâm phong phú và gần gũi với cuộc sống hơn

Phạm Gia Lâm, trong bài viết Những chuyển biến của t duy nghệ thuật của văn học Nga cuối thế kỉ XIX đầu thế kỷ XX, đã phát hiện những cống hiến

mới mẻ của L.Tônxtôi: “Thay cho cốt truyện phức tạp kiểu “truyền thống”kèm theo sự miêu tả phong cảnh một cách chi tiết, Tônxtôi đã khai thác nhữnghình thức súc tích hơn, chuyên chở nhiều hơn thái độ đánh giá trực tiếp củatác giả Độc thoại của tác giả, sự tuyên án của tác giả đối với hiện thực đã cóvai trò quyết định trong cấu trúc nghệ thuật của Tônxtôi” [37, 10]

Lại Nguyên Ân cho rằng: “Văn học Nga, sau khi tiếp xúc, hội nhậpvới văn học Châu Âu và đạt ngang trình độ phát triển với các nền văn họcChâu Âu, đã có đóng góp to lớn vào thành tựu và sự phát triển thể loại tiểuthuyết L.Tônxtôi đợc xem nh lần đầu tiên tái hiện đợc “biện chứng tâmhồn”, mô tả đời sống bên trong nhân vật nh một qua trình tâm lý nội tại, tựvận động” [3, 332]

Trong chuyên luận nghiên cứu về sáng tác của L.Tônxtôi, tác giảNguyễn Trờng Lịch đã chỉ rõ: “Tônxtôi miêu tả cảm xúc con ngời trong sựvận động, đi sâu vào nguyên nhân xã hội của các tính cách, diễn đạt căn kẽchi tiết tâm t của nhân vật khi nghĩ về mình cũng nh về thế giới xung quanh:tất cả những điều đó đã từng có, qua nhiều hình thái khác nhau của các loạihình văn học trớc Tônxtôi Nhng đến nhà văn Nga vĩ đại này, nghệ thuật phântích tâm lý mở ra một chặng đờng mới kỳ diệu hơn, hoàn chỉnh hơn” [39,356] Nhận xét này của Nguyễn Trờng Lịch đã khái quát đợc những đặc điểm

nổi bật, sự mới mẻ, khác biệt với các nhà văn khác trong nghệ thuật phân tíchtâm lý nhân vật của L.Tônxtôi

hệ và thúc đẩy mâu thuẫn lẫn nhau giữa các yếu tố đã làm cho thế giới nghệthuật của Tônxtôi rất phong phú và đa dạng" [40, 20]

Trong Thi pháp tiểu thuyết L.Tônxtôi, Nguyễn Hải Hà nhận xét một

cách khá cụ thể về nghệ thuật tiểu thuyết của L.Tônxtôi qua khảo sát tiểu

thuyết Chiến tranh và hòa bình trên các phơng diện: Không gian, thời gian,

nghệ thuật phân tích tâm lý, độc thoại nội tâm, biện chứng tâm hồn Ông đặcbiệt đi sâu vào nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật, từ việc miêu tả ngoạihình để làm nổi bật chân dung tâm lý đến các trạng thái, các quy luật tâm lýphức tạp của tâm hồn con ngời Nhìn từ góc độ nghiên cứu thi pháp học tiểuthuyết, ông cho rằng: “Với Tônxtôi tiểu thuyết có khả năng khám phá, tái hiệnthế giới nội tâm hết sức tinh vi bí ẩn và luôn biến chuyển của con ngời Kỹxảo thể hiện nội tâm con ngời là một trong những thớc đo quan trọng của tiến

bộ nghệ thuật" [27, 139] "Dựa vào các quy luật tâm lý nh hồi tởng, liên tởng,Tônxtôi đã dõi theo sự biến hóa khôn lờng của mỗi cảm xúc, suy nghĩ Độcthoại nội tâm là thủ pháp quan trọng giúp Tônxtôi nắm bắt các chuỗi tâm lý,qúa trình tâm lý trong tâm hồn con ngời” [27, 135]

Tác giả Hoàng Ngọc Hiến, trong Năm bài giảng về thể loại (ký, bi kịch, trờng ca, anh hùng ca, tiểu thuyết, khi bàn về vấn đề phân tích tâm lý nhân

vật, ông đã có những nhận xét rất tinh tế đối với tác phẩm của L.Tônxtôi:

"Năng lực miêu tả con ngời với một sự tự ý thức và năng lực tự phân tích sâusắc là một trình độ mới mà ý thức nghệ thuật của Tônxtôi đã đạt đợc - ý thứcnày tham gia vào sự xây dựng tính cách của nhân vật, triển khai cái vẫn gọi là

"phép biện chứng tâm hồn" ở chúng, tức là những quá trình diễn biến sâu sắccủa tâm hồn" [29, 5]

Các tác giả của cuốn giáo trình Lịch sử văn học Nga bàn về nghệ thuật

phân tích tâm lý của Tônxtôi khẳng định: “Cống hiến to lớn của nhà văn trongnghệ thuật toàn nhân loại là khám phá đợc những bức tranh nội tâm sinh động

phong phú đến kỳ diệu, ở mỗi con ngời trong nhân dân Nga [25, 435] Đó là

sự ghi nhận về vai trò của Tônxtôi trong nền văn học Nga thế kỷ XIX

Nhìn chung, do những mục đích khác nhau, các công trình nghiên cứutrên phần lớn chỉ giới thiệu chung hoặc nhận xét, đánh giá một cách khái quát,

cha đi sâu nghiên cứu có hệ thống thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Anna Karênina Từ các chuyên luận và bài viết trên chúng tôi có đợc một số định h-

ớng quan trọng để đi vào giải quyết đề tài

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận văn là nghiên cứu một cách có hệ thống thế giới

nghệ thuật tiểu thuyết Anna Karênina của L.Tônxtôi.

Để thực hiện mục đích trên, luận văn nhằm giải quyết các nhiệm vụkhoa học cụ thể sau:

- Nghiên cứu nghệ thuật xây dựng cốt truyện

- Tìm hiểu thời gian, không gian nghệ thuật

- Xác định giọng điệu và nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết

4 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tợng nghiên cứu của luận văn là thế giới nghệ thuật tiểu thuyếtAnna Karênina của L Tônxtôi

Phạm vi nghiên cứu: Chủ yếu dựa vào bản dịch tiểu thuyết Anna Karênina, dịch từ tiếng Nga của các dịch giả Nhị Ca, Dơng Tờng, Nxb Văn

hóa Thông tin, 2004

5 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp vận dụng nhiều phơng pháp nghiên cứu nh: Phơngpháp thống kê - phân loại, phơng pháp phân tích - tổng hợp, phơng pháp sosánh, phơng pháp chủ yếu của luận văn là vận dụng lý thuyết của thi pháp học

thể loại để khảo sát thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Anna Karênina của

L.Tônxtôi

6 Đóng góp mới của luận văn

Từ trớc tới nay, ở Việt Nam cha có công trình nào nghiên cứu một cách

tập trung, có hệ thống thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Anna Karênina của

L.Tônxtôi Tiếp thu kết quả nghiên cứu của những ngời đi trớc, luận văn này

đề cập đến thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Anna Karênina của L.Tônxtôi một

cách có hệ thống, ở nhiều phơng diện: nghệ thuật xây dựng cốt truyện đatuyến; nghệ thuật tạo dựng không gian, thời gian nghệ thuật linh hoạt, độc

đáo; nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật đa dạng, sinh động và giọng điệutrữ tình, đằm thắm của tiểu thuyết Đó là những đóng góp mới của luận văn

7 Cấu trúc của luận văn

Tơng ứng với những nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, ngoài phần mở đầu,kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn này đợctriển khai trong 3 chơng:

Chơng 1 Cốt truyện

Chơng 2 Không gian, thời gian nghệ thuật

Chơng 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật và Giọng điệu

Chơng 1 cốt truyện

Nhà văn Nga vĩ đại A.Tônxtôi đã từng xác định vai trò hết sức quantrọng của cốt truyện trong tác phẩm văn học, những cốt truyện hay có khả năngkhiến cho những t tởng, những quan sát hiểu biết đang chồng chất hỗn loạnbỗng hiện ra thành lớp lang rành mạch”

Vậy cốt truyện là gì? Ngời ta đã quan niệm về cốt truyện nh thế nào?

1.1 Khái niệm cốt truyện

Cốt truyện là một trong những phơng diện quan trọng nhất của tácphẩm văn học nhất là đối với tác phẩm tự sự Đó là mã khoá quan trọng để đivào thế giới nghệ thuật của tác phẩm

Từ trớc đến nay có nhiều quan niệm về cốt truyện Quan niệm truyềnthống cho rằng “Cốt truyện là từ chỉ cái phần cốt lõi của truyện, cái phần cóthể tóm tắt, thuật lại hay vay mợn để sáng tạo ra tác phẩm khác, đó là một tiếntrình “các sự kiện xẩy ra theo quy tắc nhân quả dẫn đến một kết cục” [53,165] Quan niệm này chỉ đề cập đến một số khía cạnh quan trọng của cốttruyện Tiến trình sự kiện là mối liên hệ chỉnh thể của các hành vi, sự kiện, sốphận, phản ánh những quy luật đợc ngời nghệ sĩ nhận thức theo quan điểm củamình

Các tác giả của những giáo trình Lý luận văn học và của một số công

trình nghiên cứu về thuật ngữ văn học hiện nay quan niệm: “Cốt truyện là một

hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là cácxung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và pháttriển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và

t tởng của tác phẩm” [21, 137] “Cốt truyện thực chất là cái lõi diễn biến củatruyện từ xảy ra cho đến kết thúc” [43, 304] "Cốt truyện là hệ thống các sựkiện cụ thể đợc tổ chức theo yêu cầu t tởng và nghệ thuật nhất định, tạo thànhmột bộ phận cơ bản quan trọng nhất trong hình thức vận động tác phẩm vănhọc thuộc các loại tự sự và kịch, là phơng tiện bộc lộ nhân vật, nhờ cốt truyệnnhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách nhân vật Cơ sở chungcủa mọi cốt truyện xét đến cùng, là những xung đột xã hội đợc khúc xạ quacác xung đột nhân cách" [28, 88- 89]

Các ý kiến trên đều thống nhất trong việc xác định cốt truyện với t cách

là một phơng diện của hình thức nghệ thuật của tác phẩm, là hệ thống các sựkiện đợc nhà văn sáng tạo ra nhằm phản ánh sự vận động của cuộc sống trongtác phẩm Chức năng quan trọng của cốt truyện là phơi bày các xung đột xã hội,thể hiện các số pệân, tạo ra môi trờng để nhân vật bộc lộ tính cách Nhờ có cốttruyện mà tính cách nhân vật đợc hình thành và phát triển, chủ đề t tởng của tácphẩm, t tởng nghệ thuật của nhà văn trở nên sáng rõ

Theo tiêu chí thời gian, cốt truyện đợc chia làm hai loại: Cốt truyện

đồng tâm và cốt truyện biên niên Theo tiêu chí kết cấu và quy mô nội dungtác phẩm, có thể chia cốt truyện làm hai loại: Cốt truyện đơn tuyến và cốttruyện đa tuyến Cốt truyện đơn tuyến là "Hệ thống sự kiện đợc tác giả kể lạigọn gàng và thờng là đơn giản về số lợng, tập trung thể hiện quá trình pháttriển tính cách của một vài nhân vật chính Có khi chỉ là một giai đoạn trongcuộc đời nhân vật chính Cốt truyện đơn tuyến thờng có dung lợng tự sự nhỏ

hoặc vừa nên thích hợp với các truyện ngắn, truyện vừa” [28, 88 - 89] Cốt

truyện đa tuyến "Trình bày một hệ thống sự kiện phức tạp, nhằm tái hiệnnhiều bình diện của đời sống trong một thời kỳ lịch sử, tái hiện những con đ-ờng diễn biến phức tạp của nhiều nhân vật, do đó thờng có dung lợng lớn” [28,89] Nói cách khác, cốt truyện đa tuyến là cốt truyện đợc tạo thành từ nhiềutuyến truyện Tuyến truyện có thể hiểu là “câu chuyện về một ngời, đợc thểhiện bằng những sự kiện liên quan đến cuộc đời nhân vật, diễn ra trong khônggian và thời gian nào đó” [9, 9] Cốt truyện đa tuyến thờng có xu hớng xuấthiện nhiều trong tiểu thuyết

ở đề tài này, chúng tôi dựa vào tiêu chí quy mô và kết cấu nội dung tác

phẩm để xem xét cốt truyện đa tuyến của tiểu thuyết Anna Karênina Hai

nhân vật trung tâm Anna và Lêvin là đầu mối của hai tuyến cốt truyện liên hệ

mật thiết với nhau làm nên điểm độc đáo của kết cấu tác phẩm.

1.2 Tuyến cốt truyện Anna - Karênin - Vrônxki

Tuyến cốt truyện này đợc mở đầu bằng các sự kiện liên quan đến cuộchôn nhân không có tình yêu của Anna với Karênin và kết thúc bằng sự kiệnAnna lao mình vào đoàn tàu đang chạy để kết thúc cuộc sống đầy bi kịch củamình

Mối quan hệ phức tạp, đầy bi kịch của Anna với chồng Karênin và vớingời yêu Vrônxki là trung tâm của tuyến cốt truyện Các sự kiện trong tuyến

cốt truyện này đều xoay quanh bi kịch tình yêu của nhân vật Anna Tiến trìnhcác sự kiện diễn ra qua các điểm mốc quan trọng gắn liền với các giai đoạntrong quá trình phát triển mâu thuẫn bi kịch và diễn biến tâm lý của nhân vậtAnna Giai đọan thứ nhất, đó là tình yêu trong Anna đợc thức tỉnh.

1.2.1 Tình yêu đợc thức tỉnh

Giai đoạn tình yêu đợc thức tỉnh diễn biến qua các sự kiện: sự kiện hônnhân của Anna, Anna và Vrônxki lần đầu gặp nhau ở ga tàu Matxcơva,Vrônxki đến thăm gia đình anh trai Anna lúc chín giờ rỡi tối, Vrônxki vàAnna gặp nhau tại buổi tối khiêu vũ ở gia đình Trerbaxki, Vrônxki vềPêtecbua trên một chuyến tàu với Anna, và Karênin đón Anna

Anna, một phụ nữ trẻ đẹp, tràn đầy sức sống, tâm hồn phong phú, nhạycảm, buộc phải kết hôn với Karênin có địa vị cao sang nhng tâm hồn cằn cỗi,lối sống tẻ nhạt, khuôn sáo, giả dối, a sĩ diện, hám h danh Cuộc hôn nhângiữa Anna với Karênin không xuất phát từ tình yêu mà do sự sắp đặt của bà côtheo quan niệm môn đăng hộ đối Sống với Karênin, tâm hồn Anna bị khépkín, trái tim tình yêu của nàng nh bị ngủ quên trong cuộc sống gia đình hàngngày yên ổn nhng buồn tẻ, sang trọng mà đầy u uất Bi kịch của Anna khởinguồn từ cuộc hôn nhân không có tình yêu này

Suốt tám năm trời sống không tình yêu, Anna dờng nh yên phận vớicuộc sống tẻ nhạt, đôi vợ chồng ấy gắn bó với nhau bằng nghĩa vụ và bổnphận Đó là lối sống thờng thấy trong xã hội thợng lu lúc bấy giờ Tình yêutrong Anna đợc thức tỉnh bắt đầu từ cuộc gặp gỡ với Vrônxki, một thanh niênquý tộc điển trai, sang trọng, hào hoa ở ga tàu hỏa Matxcơva Rất tình cờ,ngẫu nhiên nhng đã xuất hiện tín hiệu của sự gặp gỡ tất yếu của hai trái tim,hai tâm hồn đồng điệu “Với bản năng của ngời trong giới xã giao, Vrônxki chỉcần liếc mắt qua cũng xếp đợc thiếu phụ này vào loại thợng lu Chàng xin lỗirồi tiếp tục đi, nhng tự nhiên lại ngoái nhìn nàng lần nữa, không phải vì sắc

đẹp cũng không phải vì vẻ thanh lịch và cái duyên thầm tỏa ra từ khắp toànthân nàng, mà vì lúc đi ngang qua, chàng dã nhận thấy một vẻ dịu dàng vàthùy mị lạ lùng trên bộ mặt yêu kiều ấy Trong khi đó nàng cũng quay đầu lại.Cặp mắt xám long lanh, nh xẫm lại dới bóng đôi hàng mi dày, dừng trên mặtchàng với vẻ chăm chú thân mật nh đã nhận ra chàng” [57, 118] ánh mắt củahai ngời gặp nhau trong chốc lát nhng dờng nh từ ánh mắt ấy, họ đã nhận ra

họ là của nhau và không thể nào khác đợc Và điều này đã thể hiện rõ hơntrong sự kiện Vrônxki đến thăm gia đình Ôblônxki

Thực chất của việc Vrônxki đên thăm gia đình anh trai Anna khôngphải là để hỏi Ôblônxki về bữa ăn định tổ chức vào ngày kia mừng một vị taimắt qua thành phố mà xuất phát từ tình cảm mãnh liệt muốn gặp mặt Anna.

Sự xuất hiện của Vrônxki đã làm cho tâm hồn Anna xao xuyến Từ cầu thangnhìn xuống, Anna “nhận ngay ra Vrônxki và nột cảm giác kỳ lạ vui mừng phalẫn sợ hãi, thốt nhiên làm cho lòng nàng xao xuyến” [57, 137] Anna dờng nh

đang cố ý xua đuổi ý nghĩ về Vrônxki ra khỏi đầu mình vì nàng lo sợ một điềugì đó sắp xảy đến với mình

Trong buổi tối khiêu vũ tại gia đình Trerbaxki, tình cảm giữa Anna vàVrônxki đã phát triển thêm một bớc quan trọng Lý trý đã không thể nào ngănnổi tình yêu của họ, cả hai đều rất vui vẻ và không quan tâm đến những gìxung quanh mình Bởi vậy “mỗi lần chàng nói với Anna, mắt nàng lại sángngời lên và nụ cời rạng rỡ hé nở trên cặp môi đầy đặn Nàng nh gắng che dấunỗi vui mừng, nhng bất chấp ý nàng, nó vẫn nở bừng trên mặt”, “Đúng là họ

tự cảm thấy nh chỉ có hai ngời với nhau trong gian phòng đông nghịt này” [57,145-147] Anna và Vrônxki không còn chú ý đễn những gì xung quanh mình,không còn để ý đến vũ hội, không để ý đến bạn bè và đặc biệt không còn biết

đến trái tim non nớt của Kitti đang tổn thơng trớc tình cảm chớm nở của họ

Sau sự kiện này, Anna đột ngột quyết định rời Matxcơva về Pêtecbua.Vrônxki cũng quyết định rời Matxcơva đến Pêtecbua trên cùng một chuyếntàu với Anna, để đợc có mặt tại nơi nào có nàng Anna muốn chạy trốn khỏitình yêu Từ biệt anh trai, suy nghĩ đầu tiên của nàng là “Thôi, đội ơn chúa,thế là xong hết mọi chuyện Đội ơn chúa, mai mình sẽ gặp Xerioja và AlecxeiAlecxandrovirt, và cuộc đời tốt đẹp quen thuộc sẽ lại trôi nh cũ” [57, 169].Gặp lại Vrônxki trên chuyến tàu, Anna "bỗng cảm thấy một niềm vui sớng tựhào xâm chiếm tâm hồn , một niềm vui sớng không nén nổi bỗng sáng trênkhuôn mặt nàng" [57, 173] Bề ngoài, Anna vẫn cố che dấu cảm xúc thực củamình, cha muốn chấp nhận một sự thật là mình đã phải lòng Vrônxki, mộtmực khuyên và ngăn cấm Vrônxki tiếp cận với mình

Karênin đón vợ ở ga tàu Pêtecbua Tại đây, đã xảy ra cuộc chạm trángiữa ba ngời, mỗi ngời một tâm trạng, cảm xúc Trong Anna có những thay

đổi và mâu thuẫn: "Nàng ngạc nhiên về cái cảm giác bất mãn với bản thân khinhìn thấy chồng, nhận thấy đôi tai của chồng hôm nay sao mà to thế" [57,175] "Con nàng, cũng nh ông chồng, gợi cho nàng một cảm giác gần nh thất

vọng Nàng tởng tợng con đẹp hơn trong thực tế” Với nữ bá tớc Lidia, “Annamến bà ta nhng hôm đó, lần đầu tiên nàng nh nhìn thấy tất cả tật xấu của bà( ) Trớc đây chị ta đã thế rồi, sao mình không sớm nhận ra điều ấy? Anna tựnhủ” [57, 180-181] Sự chuyển biến này trong nhận thức tình cảm của Anna rõràng cho thấy những dấu hiệu khởi đầu cho cuộc tình của nàng với Vrônxki

Các sự kiện trong giai đoạn này đợc tập trung làm nổi bật sự thức tỉnhtrong tình yêu của Anna Mỗi sự kiện đều có ý nghĩa riêng trong việc thúc

đẩy cốt truyện phát triển Qua biến các sự kiện đầu tiên, cho thấy Vrônxkiyêu Anna chân thành, mãnh liệt Trong tâm hồn phong phú, nhạy cảm củaAnna, những xúc cảm tình yêu xa nay tởng đã ngủ quên nay đợc đánh thứcmãnh liệt Thế giới tinh thần của Anna đang diễn ra nhiều thay đổi và mâuthuẫn: vừa bồi hồi, xao xuyến, sung sớng trớc hạnh phúc trong tầm tay, vừa

lo sợ tội lỗi, phải phá vỡ cuộc sống yên ổn hiện tại, muốn chạy trốn khỏi tìnhyêu Những mâu thuẫn này thể hiện rõ nàng hoàn toàn khác với những phụnữ quý tộc ngoại tình lúc bấy giờ, làm nổi bật vẻ đẹp bản chất con ng ời chânchính và tâm hồn nhạy cảm, phong phú, đầy sức sống lâu nay bị khép kíncủa Anna, mở ra giai đoạn thể hiện khát vọng tình yêu mãnh liệt, bất chấp tấtcả của nàng

1.2.2 Khát vọng tình yêu mãnh liệt

Khát vọng tình yêu mãnh liệt của Anna đợc thể hiên nổi bật qua diễnbiến của hàng loạt những sự kiện: Anna gặp Vrônxki trong buổi tiệc tại nhàBetxi, cuộc nói chuyện với Krênin sau buổi tiệc này, và sự kiện Vrônxki đuangựa bị ngã

Trở về Pêtecbua, Vrônxki công khai theo đuổi Anna Trớc đây, Annathờng giao du với môi trờng quan chức của chồng, tránh xa môi trờng củaquận chúa Tverxcaia, vì ở đó phải chi tiêu tốn kém quá khả năng của nàng.Nhng sau chuyến đi Matxcơva, nàng bắt đầu lảng tránh nhóm bạn bè đoantrang và đi lại với nhóm môi trờng quận chúa Tverxcaia Anna và Vrônxki th-ờng xuyên gặp nhau trong các dạ tiệc, vì vậy tình cảm giữa họ ngày càng tiếntriển Tại buổi tiệc ở nhà của nữ bá tớc Betxi, Vrônxki và Anna dần tách hẳnmọi ngời để nói chuyện với nhau ở một góc phòng, câu chuyện xoay quanhvẫn là việc Vrônxki thổ lộ tình cảm và Anna từ chối, chạy trốn Mỗi lần thổ lộtình cảm với Anna, Vrônxki vui sớng và hạnh phúc tột độ Anna cố che dấutình cảm thực của mình mặc dù sự vui sớng và hạnh phúc của nàng vẫn toát

lên một cách vô thức qua ánh mắt của nàng khi đợc nghe những lời nói yêu

th-ơng của Vrônxki Cả Anna và Vrônxki đều không coi mối tình của họ là một

sự mê muội nhất thời nh những cuộc dan díu phù hoa Họ thực sự yêu vàmuốn gắn bó với nhau Cũng từ đây, Anna phải đối mặt với những lời thị phi,bàn tán, khinh miệt và sự cô lập của cả xã hội thợng lu quý tộc Karênin vẫngiữ một thái độ bình tĩnh, làm nh không có chuyện gì xảy ra Ông sợ việc vợngoại tình sẽ ảnh hởng đến thời gian mà ông đang cần tĩnh tâm để soạn thảoluật Nh vậy, điều mà Karênin quan tâm không phải là tình yêu, tình cảm vợchồng mà là danh dự, là công việc của chính bản thân

Nhận thấy hành động của vợ và Vrônxki trong buổi tiệc nhà Tverxcaialàm mọi ngời chớng mắt, Karênin tự cảm thấy phải có trách nhiệm nói chuyệnvới Anna Trong cuộc nói chuyện với vợ sau buổi tiệc, theo bản tính của một

kẻ quan liêu, Karênin sắp xếp tất cả những điều định nói với nàng “cố địnhtrong đầu óc với sự sáng sủa và chính xác của một bản báo cáo” đã nói chuyệnvới vợ giống nh đọc một bản báo cáo gồm bốn phần rõ ràng “thứ nhất, gảithích về sự quan trọng của d luận công chúng và lễ nghi; thứ hai giải thích về

ý nghĩa tôn giáo của hôn nhân; thứ ba, nếu cần thiết chỉ dẫn những tai họa cóthể xảy đến cho con trai nàng; thứ t, ám chỉ tai họa cho chính bản thân nàng”[57, 229] Trớc thái độ dửng dng, ngạc nhiên của Anna, Karênin đã không thểnói ra bốn điều ông suy nghĩ trớc đó Ngợc lại, ông nói với vợ với thái độ dịudàng, lo lắng “Tôi muốn nói với mình nh thế này và xin mình nghe tôi đến

đầu đến đũa” [57, 231] Anna bình tĩnh nh không có chuyện gì xảy ra Tất cảnhững cử chỉ và lời nói dối của nàng đều rất tự nhiên Nàng muốn lảng tránh

và không quan tâm đến những điều Karênin nói bởi đang trong tâm trạng hạnhphúc “Cha bao giờ nàng thấy chồng có bộ mặt lạ lẫm và đáng ghét nh thế”[57, 232] Nghe Karênin nói về tình yêu của ông dành cho mình, Anna cảmthấy một nỗi phẫn uất trào dâng trong lòng: “Yêu à? Ông ta mà đủ sức yêu đ-

ợc à? Ví thử ông ta cha từng nghe thấy nói đến tình yêu thì hẳn không bao giờ

ông ta dùng tới chữ đó Thậm chí ông ta không hiểu đợc thế nào là tình yêunữa kia” [57, 233] Những phẫn uất, bất mãn của Anna đối với chồng ngàymột nhiều nhng nàng cố gắng không thể hiện ra ngoài

Bề ngoài mối quan hệ Anna và Karênin vẫn giữ nguyên nh cũ nhng bêntrong quan hệ của họ đã hoàn toàn thay đổi Anna tiếp tục gặp Vrônxki ở bênngoài Karênin biết vậy nhng không thể nào ngăn chặn đợc Trong buổi gặp

nhau tại gia đình Anna khi Karênin đang ở suối nớc nóng cha trở về Pêtecbua,Vrônxki bày tỏ mong muốn Anna bỏ Karênin để gắn bó cuộc đời với mình,nhng Anna không đồng ý bởi nàng rất yêu con trai Giờ đây, nàng đang phải

đứng trớc ba sự lựa chọn: Sống với Karênin để đợc chăm sóc và gần gũi con;

đi theo tiếng gọi của tình yêu, đợc sống trọn vẹn với tình yêu nhng phải rới xa

đứa con yêu thơng của mình; an phận cuộc đời làm vợ, làm mẹ nhng trongbóng tối lén lút đi lại với Vrônxki Không có con đờng nào dẫn nàng đến hạnhphúc Anna sống trong đau khổ, dằn vặt, luôn bị giằng xé bởi những mâuthuẫn bi kịch nặng nề

Sự kiện Vrônxki bị ngã ngựa có thể xem là thử thách buộc Anna phải cóthái độ ứng xử Vrônxki bị ngã, Anna không thể nào kìm chế đợc tình cảmcủa mình, nàng thét to lên, hoảng hốt và lo sợ, không còn để ý gì đến Karênin

và tất cả giới thơng lu quý tộc có mặt xung quanh Trên đờng trở về nhà, Anna

đã công khai khẳng định tình yêu của mình với Vrônxki trớc mặt Karênin

“Tôi yêu chàng, tôi là ngời yêu của chàng, tôi không chịu nổi mình, mình làmtôi sợ, tôi ghét mình” [57, 319] Sự kiện này mở ra một giai đoạn khác trongcuộc đời Anna Sau bao dồn nén, chịu đựng, lo sợ, bây giờ Anna đã đã côngkhai thách thức với chồng và với cả xã hội quý tộc Karênin nghĩ đến các cáchgiải quyết tình trạng hiện tại, cuối cùng ông hiểu rằng chỉ còn lối thoát duynhất: giữ vợ ở lại, giấu không cho mọi ngời biết chuyện xảy ra, dùng mọi biệnpháp trong phạm vi quyền hạn để cắt đứt quan hệ giữa Anna và Vrônxki [57,407-408]

Diễn biến của các sự kiện trong sự vận động của tuyến cốt truyện ởgiai đoạn này cho thấy Karênin tâm hồn cằn cỗi, bộc lộ ngày càng rõ bảnchất quan liêu, giả dối, hèn hạ và bất lực, tìm cách ngăn cản mọi con đờngdẫn Anna đến tình yêu, hạnh phúc Vrônxki yêu say đắm, chân thành nh ngnhu nhợc, không vợt qua đợc những rào cản cuả xã hội quý tộc Anna từ chỗchạy trốn tình yêu đến đây đã bộc lộ rõ khát vọng tình yêu mãnh liệt củamình, công khai thách thức với cả xã hội thợng lu quý tộc, nhng lại phảisống trong đau khổ, giằng xé bởi những mâu thuẫn không thể giải quyết đ ợc,

bị cả xã hội đẩy vào bi kịch nặng nề

1.2.3 Bi kịch nặng nề

Khi Anna bất chấp tất cả, vợt lên tất cả để đi theo tiếng gọi của tình yêucũng là lúc xã hội thợng lu quý tộc vùi dập hạnh phúc tình yêu của nàng một

cách phủ phàng Hàng loạt những sự kiện dồn dập diễn ra ở giai đọan nàyxoay quanh bi kịch nặng nề, thảm khốc của nhân vật Anna.

Trớc hết là những tín hiệu rạn nứt, dẫn đến bất hòa trong tình yêu mànguyên nhân chính bắt đầu từ bản chất con ngời Vrônxki Yêu Anna nhngVrônxki không thể từ bỏ hết mọi thứ vì nàng Và hơn hết Vrônxki khôngmuốn gặp phải nhiều rắc rối Khi gặp Anna tại vờn nhà Vrege Vrônxki đãnghĩ đến chuyện không nên gắn bó cuộc đời mình với Anna nữa bởi gặp quánhiều rắc rối, và từ đây chàng cũng hiểu rằng không thể chấm dứt mối tìnhnày nh từ lâu chàng vẫn tởng Vì thế, Vrônxki nói một cách thiếu dứt khoátrằng chàng hy vọng Anna sẽ bỏ Karênin để tổ chức cuộc sống mới với chàng

“Và lập tức, chàng nghĩ tới lời Xerpukhovxkoe vừa nói và những điều bảnthân chàng suy nghĩ sáng nay: Tốt hơn hết là không nên gắn bó với nhau Nh-

ng chàng biết không thể nói điều đó với Anna” [57, 451] Có thể nói, đây làtín hiệu nản chí, thiếu tin tởng vào hạnh phúc trọn vẹn của Vrônxki - dấu hiệucủa một trong những nguyên nhân dẫn đến bi kịch của Anna

Giải quyết tình thế hiện tại, Karênin buộc Anna không đợc gặp Vrônxkitại nhà, phải chấp nhận làm nh không có chuyện gì xảy ra và không đợc đểmọi ngời biết về mối quan hệ giữa Anna và Vrônxki Điều đó làm cho Annavô cùng đau khổ, nàng hi vọng cuộc gặp với Vrônxki sẽ giúp nàng thoát khỏinhững khủng hoảng và bế tắc Nhng thái độ miễn cỡng của Vrônxki càng làmAnna đau khổ hơn và dự báo một kết cục không tốt đẹp giữa hai ngời

Anna đã không làm theo lời Karênin mà vẫn để Vrônxki đến nhà thămmình Vrônxki đến nhà Anna theo yêu cầu của nàng và gặp Karênin ở cửa,Anna hoảng loạn và đau khổ, dày vò Vrônxki bằng những cơn ghen vô lý Đó

là điều thờng xuyên xuất hiện trong những cuộc gặp gần đây của hai ngời.Anna cho Vrônxki biết rằng nàng sắp chết Những ám ảnh về cái chết giờ đâythờng xuyên đeo đẳng nàng trong lúc thức lẫn lúc ngủ Nàng lâm vào tìnhtrạng khủng hoảng tinh thần trầm trọng Những ghen tuông của Anna khiếnVrônxki hoảng sợ và đâm ra lạnh lùng, lúc này Vrônxki nhận thấy “hình nhkhông yêu nàng nữa, chàng lại vỡ lẽ ra rằng quan hệ của hai ngời không sao

đoạn tuyệt đợc” [57, 506] Chàng cảm nhận những giờ phút tốt đẹp giữa haingời đã lùi xa phía sau và Anna không còn nh buổi đầu chàng gặp Cả về tinhthần lẫn thể xác, nàng đều thay đổi theo chiều hớng xấu đi Chính suy nghĩ

này cho ta nhận thấy sự gợng ép trong thái độ, tình cảm của Vrônxki đối vớiAnna.

Sự kiện Anna sinh con gái với Vrônxki đánh dấu một bớc phát triển hệtrọng trong tình yêu giữa hai ngời, nhng cũng lại chứa đây những dằn vặt đaukhổ Khi đứng trớc ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết trong cơnhấp hối lúc sinh nở Anna rơi vào hoảng loạn, một mực đòi gặp Karênin, hếtlời ca ngợi ông và xin tha thứ Karênin ban đầu thầm mong cho Anna chết thậtnhanh để chấm dứt sự nhục nhã mà nàng mang lại cho ông Nhng khi nghenhững lời nói của Anna ông đã vô cùng cảm động, hối hận Sau đó ông hếtlòng quan tâm đến đứa con gái của Anna mới sinh mặc dù nó không phải làcon ông Điều này chứng tỏ bản tính ngời còn sót lại đợc đánh thức trong conngời Karênin Chứng kiến sự vật lộn của Anna giữa sự sống và cái chết đãkhiến Vrônxki vô cùng đau khổ Sự hối hận bình thản và cao thợng củaKarênin làm chàng thẫn thờ Tất cả những điều đó khiến Vrônxki dằn vặt vàhoảng loạn không phân biệt đợc rõ ràng mọi chuyện nữa, dẫn đến vụ tự tử nh-

ng không thành

Sau những sóng gió, thăng trầm, một lần nữa Anna công khai tháchthức với chồng và xã hội thợng lu bằng chuyến du lịch nớc ngoài của hai ngời.Sau những gì đã xảy ra, Anna cùng Vrônxki ra nớc ngoài, để con trai lại choKarênin và từ chối không chịu ly dị Sự kiện này đánh dấu một bớc ngoặt mớitrong mối quan hệ Karênin - Anna - Vrônxki, đặc biệt là quan hệ Anna -Vrônxki Một lần nữa, Anna lại dũng cảm đơng đầu, thách thức với cả xã hộiquý tộc Nhng lần này nghiêm trọng hơn và nàng đã gục ngã trớc sự vùi dậpphủ phàng của xã hội đơng thời

Thời gian đầu sinh sống với Vrônxki ở môi trờng mới, Anna vô cùngsung sớng và hạnh phúc Anna yêu Vrônxki hơn bản thân mình, sẵn sàng làmtất cả vì Vrônxki Tất cả niềm tin của Anna gửi trọn vào Vrônxki Trong Annanảy sinh tâm lý luôn sợ Vrônxki sẽ rời bỏ mình Vì thế, nàng thờng xuyênchăm sóc sắc đẹp, hay nghi ngờ tình cảm của Vrônxki, nhiều khi ghen tuông vô

lý Thời kì đầu sống hạnh phúc trọn vẹn bên Anna, Vrônxki lấy làm mãnnguyện Nhng một thời gian ngắn sau đó, Vrônxki nẩy ra đam mê vào các thúvui tiêu khiển, không tập trung thời gian cho việc chăm sóc Anna

Sự kiện Anna và Vrônxki trở về Pêtecbua mở đầu cho một chuỗi những

bi kịch dẫn đến kết cục thảm khốc- Anna tự tử dới bánh xe tàu hỏa.Về với

Pêtecbua, tình yêu của họ vấp phải bức tờng đá kiên cố của những định kiến

Anna bị giới quý tộc cô lập, sống giữa vòng vây ác nghiệt của d luận

độc địa, sự khinh miệt, lên án, chế diễu Trong một lần đến rạp hát, Anna đãtrở thành đối tợng cời nhạo, khinh rẻ của giới quý tộc Một mình đơng đầu vớinhững kẻ độc mồm, độc miệng, nhng nàng vẫn giữ thái độ bình tĩnh đến phútcuối cùng rời rạp hát Quyết định đến rạp hát của Anna là đầu mối gây nên bấthòa giữa nàng với Vrônxki Vrônxki khuyên Anna không nên đến rạp hát mộtmặt vì sợ nàng sẽ bị tổn thơng, mặt khác cũng thể hiện sự bạc nhợc, sợ d luậncủa chàng “Anh mình sẽ có mặt ở đó với bà vợ, có lẽ cả mẹ mình nữa Nghĩa

là tất cả Pêtecbua! Bây giờ, nàng đã vào đến nơi, đã cởi áo lông, thế là ngồiphơi mặt ra trớc mọi con mắt Việc này, dù muốn nhìn nhận ở góc độ nào,cũng thật là phi lý, phi lý Và tại sao nàng lại dồn mình vào cái thế nh vậy”[57, 746] Anna dũng cảm đơng đầu với tất cả, dám thách thức với cả xã hộiquý tộc đơng thời, Vrônxki dù yêu nàng nhng không dám đối mặt trực tiếp vớinhững d luận, những định kiến, không thể bảo vệ đợc Anna trớc mọi ngời Vìthế, những rạn nứt và ngăn cách trong tình cảm giữa họ ngày càng tăng

Cuộc sống ngột ngạt và nặng nề ở Pêtecbua đã khiến Anna và Vrônxkiphải về nông thôn sống ở trang trại của gia đình Vrônxki, với mong muốn cóthể cải thiện đợc tình trạng của hai ngời Thời gian này, Anna đã quyết địnhkhông thể ly hôn với Karênin, mặc cho Vrônxki yêu cầu nàng khẩn thiết, vìnàng sợ đứa con trai yêu quý lớn lên sẽ khinh miệt mình Anna lại bị giằng xébởi những mâu thuẫn bi kịch mới Vrônxki cảm thấy khó chịu vì những sợidây tình ái mà Anna tìm cách bao quanh Chàng luôn cảm thấy vớng víu vàmuốn thoát ra khỏi chúng Dần dần Vrônxki lao vào những mục tiêu khácngoài xã hội, ít quan tâm đến Anna và những bất hòa giữa họ ngày càng nhiềuhơn Anna không còn tin vào Vrônxki nh trớc kia nữa Nàng vấp phải bi kịchsụp đổ niềm tin

Mặc cho Anna không đồng ý, Vrônxki vẫn quyết định đi Casin và sẵnsàng nghênh chiến với Anna nếu nàng lại dày vò chàng vì việc này ở nhà mộtmình, Anna lại tự dằn vặt một cách khổ sở Nỗi nghi ngờ Vrônxki có ngờikhác, không yêu mình nữa nên mới lạnh lùng nh thế đã làm Anna đau khổ vàbuồn chán Nếu trớc đây Anna kiên quyết không yêu cầu Karênin ly dị vìXerioja thì giờ đây vì sợ đánh mất Vrônxki nàng đồng ý viết th cho chồng xin

ly dị Sự kiện này cho thấy Anna sẵn sàng làm tất cả, hi sinh tất cả vì Vrônxki,

kể cả việc Xerioja có thể khinh ghét nàng

Các sự kiện của tuyến cốt truyện diễn biến gắn liền với sự phát triểntâm lý ngày càng phức tạp của Anna Quá lo lắng, Anna đến Matxcơva vớiVrônxki Tại đây Vrônxki tiếp tục lao vào những thói xấu thờng thấy của xãhội thợng lu, ít quan tâm tới sự tức giận cũng nh tâm trạng của Anna Nhữnggiây phút đằm thắm của đôi tình nhân cũng trở nên hiếm hoi Anna tiếp tụclún sâu vào bi kịch, dày vò, tự trách mình, trách ngời Đặc biệt là ám ảnh vềcái chết lại trở về ám ảnh nàng thờng xuyên và dữ dội hơn Điều đó phản ánh

sự bất an, khủng hoảng trầm trọng trong tinh thần Anna Nhận bức điện của

Ôblônxki thông báo về việc Karênin vẫn cha đồng ý ly dị, Anna hoàn toàn bếtắc, không lối thoát Anna đau khổ và tuyệt vọng, nàng nghĩ đến cái chết đểtrừng phạt Vrônxki và để dành phần thắng trong cuộc giao tranh với chàng

Và một lần nữa, hình ảnh về cơn ác mộng khủng khiếp đến với nàng trớc đâylại hiện lên rõ mồn một trong giấc ngủ của Anna Sự kiện này báo hiệu một sựsụp đổ tất yếu trong quan hệ hai ngời Nó phản ánh bi kịch của Anna đang lên

độ cao trào.Trong khi cha làm lành với nhau thì sáng hôm sau, Vrônxki đếnnhà mẹ để giải quyết một số chuyện trớc khi về nông thôn, Anna tởng rằngVrônxki bỏ đi, nàng ở nhà một mình và rơi vào hoảng loạn, thực và mơ lẫnlộn, khi thì hình dung ra con trai Xerioja, lúc thì tởng tợng Vrônxki đang ngồicạnh mình Anna thực sự rơi vào hoảng loạn, nàng không nhớ mình đã làmnhững gì nữa, ngay cả việc chải đầu cũng không nhớ mình đã chải hay cha.Trạng thái tinh thần bất ổn đó phản ánh sự đau khổ, dằn vặt kéo dài trong cảmột quá trình nàng sống với Vrônxki Đến nhà Ôblônxki với mong muốn đểgiải tỏa nỗi lòng với Đôly nhng lại có Kitti ở đó, Anna biết thêm Karênin vẫnkhông đồng ý ly dị, nàng rời khỏi nhà Ôblônxki trở về nhà trong trạng tháicăng thẳng và khổ sở hơn trớc

Kết thúc tuyến cốt truyện là sự kiện Anna ra ga tàu tìm Vrônxki trongtâm trạng bế tắc, hoảng loạn Giữa lúc đó, Anna nhận đợc th Vrônxki báo làcha về nhà đợc khiến nàng càng thêm đau khổ và tức giận Bị xã hội quý tộclên án, cô lập, bị chồng dùng luật lệ khắt khe, tàn nhẫn áp chế, điểm tựa cuốicùng là tình yêu với Vrônxki cũng mong manh, không còn gì để bấu víu,Anna lao mình vào gầm toa xe lửa kết thúc cuộc đời đau khổ, đầy bi kịch Sựkiện này kết thúc cuộc sống bi kịch của Anna và là kết cục tất yếu của cuộchôn nhân không tình yêu và cũng là kết cục tất yếu của một tình yêu đầy bikịch, không lối thoát.

Tiến trình các sự kiện của tuyến cốt truyện làm nổi bật quá trình pháttriển mâu thuẫn bi kịch gắn với những trạng thái tâm lý phức tạp của Anna

Đó là mâu thuẫn giữa khát vọng tình yêu hạnh phúc mãnh liệt với thực tế xãhội tàn nhẫn đơng thời không cho phép thực hiện đợc khát vọng chân chính

ấy, dẫn đến bi kịch tất yếu, những nguyên nhân xã hội đã gây nên bi kịchthảm khốc của những con ngời giàu sức sống, có tâm hồn phong phú và khátvọng tình yêu hạnh phúc L.Tônxtôi phê phán hôn nhân không dựa trên tìnhyêu chân chính và tình yêu chân chính không dẫn đến hôn nhân nghiêm túc.Những vấn đề của xã hội Nga đơng thời liên quan đến bi kịch, cái chết thêthảm của Anna không tách rời những t tởng tiến bộ muốn tìm đờng cải tạo xãhội đợc thể hiện qua tuyến cốt ruyện Lêvin- Kiti

1.3 Tuyến cốt truyện Lêvin - Kitti

Tiến trình các sự kiện của tuyến cốt truyện này xoay quanh sự tìm đờngcải tạo môi trờng sống của nhân vật Lêvin và đợc bắt đầu từ việc Lêvin từnông thôn đến thăm ông anh cùng mẹ khác cha là Coznsev, kết thúc bằng sựkiện Xergei Ivanovitr và Catavaxov về nông thôn thăm gia đình Lêvin Có thểnói, quá trình trăn trở đi tìm đờng cải tạo cuộc sống của Lêvin diễn ra qua haigiai đoạn chủ yếu: bất mãn với thực tại, băn khoăn tìm đờng và thể nghiệmnhững chủ trơng cải tạo thực tại của mình

1.3.1 Bất mãn với thực tại, băn khoăn tìm đờng cải tạo cuộc sống

Là một thanh niên quý tộc trại ấp có t tởng và lý tởng sống tiến bộ,Lêvin luôn khát khao đợc thay đổi cuộc sống thực tại Mỗi hành động, mỗitrăn trở của chàng đều thể hiện khát khao cháy bỏng đó Lêvin đáp chuyến tàu

đi Matxcơva với mong muốn hỏi cới Kitti Trong chuyến đi này, Lêvin ghéthăm ngời anh trai cùng mẹ khác cha là Coznsev Tại đây, chàng đã bày tỏ

những thắc mắc của mình về ý nghĩa của sự sống và cái chết, về hội đồng tựtrị nông thôn, không hài lòng với cách làm việc của tổ chức đó Rõ ràng chàngmuốn cải cách lề thói quản lý hành chính hiện hành Thái độ và quan điểmcủa Lêvin về vấn đề này tiếp tục đợc thể hiện qua lần đến văn phòng thăm

Ôblônxki để hỏi thăm tin tức từ Kitti Tại đây, Lêvin cho rằng Hội đồng tự trị

địa phơng là một thứ đồ chơi, là một thứ phe cánh ở tỉnh nhỏ nhằm mục đíchkiếm tiền, “Một mặt, đó là một thứ đồ chơi: ngời ta vui chơi ở nghị viện; vậy

mà mình thì chẳng còn non trẻ, cũng cha đến nỗi già nua gì để vui thú vớinhững thứ đồ chơi, và mặt khác (chàng ngần ngừ), đó là một thứ phe cánh ởtỉnh nhỏ nhằm mục đích kiếm tiền” [57, 59] Tinh thần phê phán và thái độkhông thoải mái của Lêvin khi phải tiếp xúc với những bạn đồng sự củaVrônxki chứng tỏ chàng thuộc lớp thanh niên quý tộc tiến bộ đang bất mãnvới thực tại bấy giờ

Sau sự kiện đến sân trợt băng gặp Kitti với tâm trạng xao xuyến, bồi hồi

và ớc mong tốt đẹp hỏi đợc Kiti về làm vợ, Lêvin cùng với Ôblônxki vào mộttiệm ăn Tại đây chàng đa ra nhận xét của mình về sự khác biệt giữa thành thị

và nông thôn, lối sống của thành phố xa rời lao động, chỉ biết hởng thụ, thẳngthắn chỉ trích, lên án phụ nữ ngoại tình Tất cả những điều đó cho thấy Lêvinbất mãn với cuộc sống thực tại, đặc biệt là lối sống hởng thụ của thành thị và

đang trăn trở đi tìm ý nghĩa đích thực của cuộc sống

Thất bại trong việc cầu hôn Kitti, sau chuyến thăm anh trai, Lêvin trở vềnông thôn trong tâm trạng buồn bã Về với cuộc sống quen thuộc của mình,Lêvin tự thấy mình cần phải đổi khác hơn trớc Chàng quyết đinh sẽ không mơ

ớc hạnh phúc viển vông mà hôn nhân có thể đem lại, không bao giờ để chonhững dục vọng thấp hèn cám dỗ Nhớ tới những lời ông anh Nicôlai nói vềchủ nghĩa cộng sản, Lêvin cảm thấy ý định cải cách những điều kiện kinh tế

nh một chuyện khờ dại, chàng cũng tự hứa sẽ làm việc nhiều hơn nữa và chỉcho phép mình hởng êm ấm ít hơn nữa so với thời gian đã qua Sự kiện bị Kitti

từ chối và việc đến thăm Nicôlai đã tác động mạnh đến tinh thần của Lêvin,thay đổi một số quan niệm của Lêvin về cuộc sống, hôn nhân và tình yêu.Lêvin từng nghĩ tình yêu không thể có ngoài hôn nhân, đó là việc chủ yếu của

đời ngời, hạnh phúc hoàn toàn phụ thuộc vào viêc đó, vì vậy khi Kitti từ chối,chàng hoàn toàn không muốn nghĩ đến hạnh phúc vợ chồng nữa Quan điểmnày hoàn toàn khác biệt với quan niệm phổ biến trong xã hội Nga đơng thời

Một hiện tợng của xã hội lúc bấy giờ đó là hôn nhân không vì tình yêu mà do

sự sắp đặt từ phía những ngời thân Cuộc hôn nhân của Anna và Karênin làmột ví dụ

Mùa xuân về, những ký ức nặng nề trong tâm hồn dần dần đợc xóanhòa đi bởi những sự việc nhỏ nhặt nhng quan trọng trong đời sống nông thônhàng ngày Ngoài việc quản lý trại ấp, thời gian còn lại Lêvin bắt đầu viết mộtcuốn sách bàn về nông nghiệp, chàng đặc biệt chú ý đến vấn đề công nhânnông nghiệp, một dữ kiện cũng tuyệt đối nh khí hậu và đất đai Ôblônxki đếnthăm Lêvin, qua anh ta, chàng đợc biết Kitti đang ốm nặng và đã đi ra nớcngoài chữa bệnh Tin đó khiến chàng bị kích động mạnh Chàng cảm thấynguyên nhân dẫn đến Kitti bị bệnh là một điều sỉ nhục đối với mình, độngchạm đến danh dự của mình Phản ứng đó là một điều dễ hiểu đối với mộtthanh niên trung thực và coi trọng danh dự Trong cuộc tranh luận vớiVrônxki, Lêvin bày tỏ quan niệm của mình rất rõ ràng và tỏ thái độ buồnphiền, lo lắng cho sự bần hàn và sa sút của tầng lớp quý tộc trong đó có bảnthân mình Điều đó cho thấy chàng luôn băn khoăn, trăn trở trớc hiện thực tr-

ớc mắt Những gì đợc nghe, đợc thấy trong cuộc sống đang diễn ra đều để lạinhững nghĩ suy, trăn trở Lêvin cũng đã bày tỏ quan niệm của mình về vấn đềlợi ích công cộng và lợi ích cá nhân trong lần tranh luận với Coznzev ở nôngthôn Lêvin cho rằng ở nông thôn không thể tổ chức đợc một trạm y tế vàchàng cũng không tin vào y học và giáo dục bởi chúng không đem lại đợc lợiích gì cho bản thân chàng Lêvin quan niệm muốn đạt đợc lợi ích công cộngthì trớc hết phải đảm bảo lợi ích cá nhân trớc đã, mọi động cơ của mọi hành

động chung quy lại chỉ vì lợi ích cá nhân mà thôi, không có hoạt động nào cóthể xác lập đợc nếu không dựa trên lợi ích riêng Lêvin chỉ tin vào những cáichàng nhìn thấy, những gì ngời ta ca ngợi hoặc tung hô nhng thực tế chàngkhông nhìn thấy thì chàng đều phủ nhận hoàn toàn Thái độ đó cho thấy Lêvinhoàn toàn lừng khừng với lợi ích công cộng, chính điều đó khiến chàng vừakhó chịu vừa buồn phiền

Lêvin thực sự trăn trở cho sự sa sút của tầng lớp quý tộc Chàng nhìnthấy sự tụt dốc, đi xuống một cách nhanh chóng của tầng lớp quý tộc trong đó

có chàng Đặc biệt, chàng không tin vào bất kì một cái gì dính líu đến chínhquyền Với Lêvin, tất cả đều đáng nghi ngờ Những suy nghĩ của chàng mộtmặt phản ánh thực chất về thái độ làm việc của chính quyền, đồng thời cũng

cho thấy sự phiến diện trong cách nhìn nhận, phủ định lợi ích mà giáo dục và

y tế đem lại Chính thái độ bi quan, hoài nghi khiến Lêvin luôn tìm cách cảitạo cuộc và thể nghiệm nó những khi có cơ hội

1.3.2 Thể nghiệm chủ trơng cải tạo đời sống nông dân

Hăng hái tham gia lao động với nông dân, Lêvin bớc đầu thể nghiệmchủ trơng cải tạo đời sống nông dân trong thực tế Lêvin nhận thấy những rủi

ro và khó khăn đối với nông dân trong việc cách tân tăng giá thuê đất, sự kinhdoanh chỉ là cuộc đấu tranh tàn khốc, gay gắt giữa chàng và nông dân, làmlãng phí nông cụ, súc vật và đất đai hảo hạng Cái chàng cần là mỗi ngời làmcông phải làm việc nhiều nhất, không để mất thời giờ, đòi hỏi họ phải suynghĩ trong mỗi việc họ làm, nhng phía ngời làm công thì chỉ thích làm việcthoải mái, đôi lúc dừng lại nghỉ ngơi Bằng cách này hay cách khác, họ đã làmtổn hao khá nhiều tài sản mà chàng đầu t vào nông nghiệp bởi họ không đồngtình cách quản lý của chàng Điều đó khiến cho Lêvin chán ghét công việcmình đang làm

Sự kiện đến thăm gia đình Xvyajxki đã tác động mạnh đến suy nghĩ của

Lêvin về quản lý sản xuất Tại đây Lêvin đã trình bày những khó khăn chàng

mắc phải trong quản lý sản xuất: tất cả gia súc, máy móc đều bị mất sạch màkhông thu lại đợc lợi ích gì chỉ vì thái độ làm việc của nông dân Thợ ở đâychỉ biết uống rợu, phá hỏng máy móc, chủ không đủ năng lực điều khiển sảnxuất, máy móc lạc hậu, sản xuất không sinh lợi Tất cả những điều đó khiếnchàng băn khoăn và bất mãn Vấn đề mà Lêvin quan tâm đó chính là tìm mộtphơng pháp khiến lao động sinh lợi Từ đó chàng suy nghĩ về cách thức thựchiện làm sao cho thợ quan tâm đến năng suất lao động và làm cho họ tiếp thumột số cải cách, muốn cho hai bên cùng có lợi Những ý nghĩ đó làm Lêvin rấtxúc động và suy nghĩ tìm cách thực hiện kế hoạch

Trở về nhà và trong suốt mùa hạ tìm cách thực hiện kế hoạch đã ấp ủ,Lêvin thừa nhận những việc làm từ trớc đến nay đều vô lý và đề nghị nông dâncùng hợp tác sản xuất Nông dân hoài nghi những kế hoạch mà ông chủ đa ra,

họ cho rằng Lêvin chỉ đang cố bóp nặn họ đến cùng Trong thời gian này,chàng tiếp tục tìm tòi nghiên cứu để viết một cuốn sách, tìm đọc các loại sách

về kinh tế chính trị và xã hội học nhng rút cục không tìm ra điều gì liên quan

đến công cuộc chàng đang tiến hành Chàng nhận ra những đặc điểm riêngcủa nền nông nghiệp Nga: có ruộng đất tuyệt diệu, những ngời nông dân u tú,

nhân dân Nga có thiên hớng sử dụng và trồng trọt những vùng đất đai mênhmông đến nay còn hoang vắng Lêvin muốn chứng minh điều đó bằng lýthuyết trong quyển sách của mình

Sự kiện Lêvin đến nhà Ôblônxki và gặp Kitti đánh dấu một bớc ngoặtquan trong trong cuộc đời chàng Sau những trắc trở và trải qua bao sóng gió,cuối cùng Lêvin tìm lại đợc tình yêu hạnh phúc của mình Hỏi cới Kitti cónghĩa là Lêvin đã đấu tranh chiến thắng sự tự ái của chính bản thân mình, vợtqua những hàng rào ngăn cản do chính chàng tạo ra từ khi chàng bị Kitti từchối Sau khi cới, Lêvin sung sớng với cuộc sống hạnh phúc nhng hoàn toànkhông nh chàng tởng, bên cạnh những niềm vui bất ngờ chàng thờng gặpnhững vỡ mộng Chàng cũng nhận ra những khó khăn trong cuộc sống chung,không nh cuộc sống độc thân trớc đây

Lêvin vẫn tiếp tục những dự định còn dang dở, viết một chơng mớitrong cuốn sách về nguyên nhân tình trạng bấp bênh của nền nông nghiệp ởNga Những băn khoăn trăn trở làm sao để đa hạnh phúc đến cho mọi ngời,làm sao tìm ra hớng đi tốt nhất cho nền nông nghiệp Nga luôn thờng trựctrong suy nghĩ của chàng Lêvin rút ra đợc những chân lý mới mẻ trong lao

động: “Mọi cái đợc hởng không xứng đáng với tỷ lệ lao động bỏ ra đều khônglơng thiện” và kịch liệt phản đối những kẻ hởng đặc quyền đặc lợi nhiều hơnsức lao động mà chúng bỏ ra nh tên phú hộ Mantuyt Lêvin cho đó là lao độngkhông lơng thiện Chân lý này khẳng định những trăn trở, suy nghĩ nghiêm túc

và thấu đáo Hy vọng về một phơng thức lao động đem lại sự công bằng chomọi ngời là mơ ớc mang tầm nhân loại Với những suy nghĩ đó nhân vật Lêvintrở thành một nhà hoạt động t tởng, con ngời tiên tiến của thời đại

T tởng của Lêvin luôn vận động không ngừng và vô cùng phức tạp,chàng luôn kiếm tìm, muốn chứng minh điều mình nghĩ

Kitti sinh con đã tác động mạnh đến tâm hồn Lêvin Trong vô thức,Lêvin đã hớng về chúa với tất cả lòng thành kính và hi vọng Đó là một sựchuyển biến rất lớn Sự ra đời của đứa con làm xuất hiện mâu thuẫn mới trongchàng Cảm giác xâm chiếm trong lòng chàng là một mối lo lắng mới

Trở về sống ở nông thôn, tâm trạng phức tạp của Lêvin càng đợc thểhiện rõ rệt hơn Chàng luôn ở trong trạng thái buồn phiền, giày vò về vấn đềsống chết, về sự vô tín ngỡng theo quan điểm mới Cái chết không làm chochàng hoang mang bằng sự sống Lêvin đau đớn, tự mình mâu thuẫn với mình,

dằn vặt, băn khoăn tự hỏi mình là cái gì, tại sao mình sống và không tìm racâu trả lời Chàng say sa với công việc với mong muốn có thể xua tan nhữngdằn vặt trong lòng mình “Lêvin cảm thấy nh đột nhiên rơi vào cảnh huốngmột ngời vừa đem đổi cái áo choàng lót lông ấm áp lấy một cái áo the và lần

đầu tiên, trong không khí giá buốt, đành phải thừa nhận, không phải qua suyluận mà bằng cảm giác toàn thân, rằng mình gần nh trần truồng và không thểtránh khỏi cái chết đau đớn” [57, 1057] Vấn đề trớc đây chàng quan tâm làmsao đem lại lợi ích cho mọi ngời, cho nớc Nga không còn làm cho chàng say

sa với nó nữa, giờ đây chàng chỉ co lại sống cho bản thân Các sự kiện diễn racho thấy Lêvin luôn quan tâm đến các vấn đề lớn là hạnh phúc gia đình, quản

lý sản xuất, những chủ trơng cải thiện đời sống của chàng đã sụp đổ khi đi vàothực tế Điều đó khiến chàng nghi ngờ hết thảy, thậm chí cả chính bản thânmình Kitti mặc dù luôn ở cạnh và sẵn sàng chia sẻ với Lêvin nhng nàng cũngnhận ra rằng chồng mình “bao giờ cũng cô độc”

Trực tiếp tham gia lao động và gần gũi với nông dân đã làm cho Lêvinnhận ra đợc chân lý của cuộc sống “Ông Conxtantin Dimitrievirt ạ, vì mọi ng-

ời không phải đều giống nhau; có ngời chỉ nghĩ đến lợi ích của mình, nhMutiuc chỉ lo nhét cho đầy bụng, Fonicatr thì khác: đó là một ông già cóphẩm cách Bác ta sống cho linh hồn và không quên chúa” [57, 1068], Câu nóicủa Fedor vô tình giải đáp cho những thắc mắc của chàng Chàng nhận ra sở

dĩ thời gian vừa rồi chàng sống đợc là nhờ có tín ngỡng, nhờ lòng tin ở chúa, ở

điều thiện; ý nghĩa của cuộc sống không phải trong sự hởng thụ của xã hội ợng lu đầy tội ác, mà trong việc làm điều thiện của nhân dân Từ đó, Lêvin rút

th-ra kết luận: để chống lại điều ác chỉ cần làm điều thiện là đủ

Chi tiết cuối cùng khép lại tuyến cốt truyện này là cuộc tranh luận giữaLêvin với Xergei Ivanovitr và Catavaxov nhân dịp họ về nông thôn thăm gia

đình Lêvin Lêvin chống lại cuộc chiến tranh Xerbi, không thừa nhận mộtnhúm ngời dám tự xng thay mặt cho t tởng, ý chí toàn dân tộc để đi trả thù vàsát hại một dân tộc khác Xergei Ivanovitr và Catavaxov không cho là nh vậy.Quan niệm này của Lêvin cũng bắt nguồn từ t tởng: để chống lại điều ác chỉcần làm điều thiện là đủ

Tuyến cốt truyện Lêvin - Kitti chủ yếu xoay quanh quá trình tìm đờngcải tạo môi trờng sống của Lêvin Đó không phải là con đờng bằng phẳng, mà

đầy thăng trầm gian khổ Những thể nghiệm thất bại, Lêvin rơi vào bi quan,

hoài nghi về cuộc sống, ý nghĩa thực sự của cuộc sống là gì Cuối cùng, chàngnhận ra cần phải sống vì mọi ngời, vì chúa, vì điều thiện Thông qua diễn biến

t tởng trong quá trình tìm đờng cải tạo cuộc sống của Lêvin hàng loạt vấn đềchính trị, xã hội đợc đặt ra và nổi cộm nhất là vấn đề con đờng phát triển củanớc Nga, vận mệnh dân tộc Nga Vấn đề này có liên quan mật thiết đến tuyếncốt truyện Anna - Karênin – Vrônxki

1.4 Mối liên hệ giữa các tuyến cốt truyện

Tiểu thuyết Anna Karênina có nội dung hiện thực rộng lớn với dung

l-ợng lên đến hàng trăm trang Tác phẩm đã dựng lại bức tranh xã hội Nga saucải cách nông nô với đủ mọi tầng lớp, mọi giai cấp xã hội thông qua hệ thốngnhân vật đông đảo lên tới gần 170 nhân vật Mặc dù số lợng nhân vật đông nh-

ng nhìn chung đều xoay quanh hai nhân vật trung tâm là Anna và Lêvin tạothành hai tuyến nhân vật chính là tuyến Anna - Vrônxki - Karênin và tuyếnLêvin - Kitti Hai tuyến nhân vật này tạo thành hai tuyến cốt truyện trong mộtcâu chuyện ở đây ta bắt gặp một sự mạnh dạn đổi mới của tác giả Bởi vậyNhị Ca đã khẳng định: “Ông chống lại mọi quy định cứng nhắc trớc đây, mọithói quen cũ kỹ chỉ đợc phép đa ra một cặp nhân vật trai gái và một đờng dâycốt truyện từ đầu đến cuối trong cách xây dựng truyện dài Cuộc sống sinh

động so với công thức văn học, thực ra phong phú và phức tạp hơn nhiều Đểphản ánh cuộc sống rộng rãi và đầy đủ hơn, L.Tônxtôi đã tìm cách viết tiểuthuyết mới, với cốt truyện có nhiều cặp nhân vật, dựa vào sự chằng chịt phứctạp của đờng dây t tởng, vừa mâu thuẫn, vừa thống nhất, để phản ánh biệnchứng mọi hiện tợng sinh hoạt và chặng đờng phát triển của chúng” [57, 31]

Việc đa vào cốt truyện nhiều tuyến nhân vật, tuyến sự kiện đã khiến chotác phẩm không chỉ mang một chủ đề đơn nhất Tuyến Anna - Karênin -Vrônxki nhằm tập trung thể hiện chủ đề bi kịch tình yêu Tuyến Lêvin - Kittichủ yếu toát lên chủ đề vận mệnh của nớc Nga vào những năm 70 của thế kỷXIX Mỗi chủ đề là sợi dây liên kết nhân vật và sự kiện trong từng tuyến Haichủ đề này lại hòa quyện, đan xen, gặp gỡ, với những mối xung đột xã hội làmnên chủ đề chung của toàn bộ cuốn tiểu thuyết mà t tởng cốt lõi là giải phóngphụ nữ và giải phóng xã hội

Anna Karênina đã tái hiện lại bức tranh xã hội chân thực và sinh động

của cả một giai đoạn lịch sử nớc Nga sau cải cách nông nô, vào giữa nhữngnăm 70 của thế kỷ XIX với tất cả những mâu thuẫn nóng bỏng và phức tạp

nhất Những xung đột xã hội là nguồn gốc sâu xa của những vấn đề nảy sinh

từ hai tuyến cốt truyện Qua bi kịch tình yêu của Anna, mối tình đầy trắc trởnhng hạnh phúc của Lêvin và Kitti cùng với đời sống gia đình, tình yêu, tìnhcảm phức tạp của nhiều nhân vật khác, L.Tônxtôi "đã đặt ra vấn đề tình yêu vàhôn nhân nh một sự việc cá nhân và xã hội” [57, 5]

Là một phụ nữ trẻ, đẹp, khao khát yêu đơng, khao khát vơn tới tình yêuchân chính, dũng cảm từ bỏ tất cả, sẵn sàng đối mặt với d luận, pháp luật củaxã hội thợng lu nhng trong nàng vẫn tồn tại những mâu thuẫn, xung đột: Đó làmâu thuẫn giữa khát vọng tình yêu tự do, hạnh phúc gia đình với những hạnchế tâm lý, lối sống, quan niệm của giai cấp quý tộc tồn tại cố hữu trongAnna Điều này thể hiện qua cuộc sống chung giữa Anna và Vrônxki Anna

đã dám bỏ chồng, xa con, xa luôn cả cuộc sống tù túng, giả dối Trong cuộctình duyên mới và hoàn cảnh sống đã thay đổi, đợc sống bên cạnh ngời mìnhyêu, đáng lẽ nàng phải tìm thấy lẽ sống mới chính đáng, cao quý hơn, phảixây dựng đứng đắn cho mối tình hai ngời đợc bền vững và bắt tay vào làmcông việc có ích gì cho gia đình và xã hội, nâng cao ý nghĩa cuộc sống Nhngrồi khát vọng tình yêu mãnh liệt không thắng nổi những hạn chế về lối sống,quan niệm của giai cấp quý tộc tồn tại cố hữu trong Anna Nàng vẫn chỉ đemtất cả cuộc đời phó mặc cho số phận nổi trôi theo mối tình phiêu lu lãng mạn,tầm thờng Nàng tự buông thả trong cuộc sống nhàn rỗi, đi rong chơi nớcngoài, làm duyên làm dáng với những ngời xung quanh, thậm chí không yêuthơng chăm sóc cả đứa con gái mới để giữ gìn sắc đẹp và chiều theo mọi ýthích của ngời tình, tính toán dằng co trong việc ly hôn, do dự không dám cắt

đứt hẳn với xã hội cũ Mặt khác trong hôn nhân cũng nh trong tình yêu, Annaluôn đợc đặt trớc những mâu thuẫn Nàng khát khao yêu đơng, mơ ớc một mốitình chân chính nhng lại bị các thế lực xã hội đe dọa, chèn ép Karênin chính

là đại diện tiêu biểu cho thế lực phong kiến đã bóp nghẹt sức sống của Anna.Pháp luật thì đe dạo đặt nàng vào trong một tình cảnh nhục nhã của kẻ ngoạitình bị bắt quả tang, đe dọa cớp đứa con yêu dấu của nàng Tôn giáo thì dùngthần quyền để uy hiếp tinh thần bắt nàng phải làm tròn bổn phận Xung độtgiữa Anna và tầng lớp thợng lu vô cùng gay gắt, nàng càng khát khao vơn tớitình yêu chân chính thì cái xã hội xấu xa với những thế lực tôn giáo, pháp luật,

d luận không chịu buông tha nàng, quyết tâm kéo nàng ngã gục Nói cáchkhác, mâu thuẫn cơ bản ở đây là khát vọng, mong muốn thực sự, chính đángnhng thực tế không cho phép thực hiện khát vọng ấy Xã hội đó với tất cả

quyền lực của nó khăng khăng níu giữ những tâm hồn cao đẹp trong khuônkhổ chật hẹp và giả dối của mình Đó là một cuộc va chạm không cân sức,Anna chỉ có một mình với tình yêu phải chống chọi với cả xã hội thợng lu vànàng đã bất chấp tất cả mọi thế lực để đến với tình yêu của mình

Trong cuộc đấu tranh ấy ta thấy những t tởng mới nh giải phóng cánhân đợc hình thành cùng với sự phát triển của chủ nghĩa t bản xung đột vớitàn d lạc hậu, cổ hủ của xã hội phong kiến quý tộc Điều này liên quan mậtthiết đến những băn khoăn trăn trở, mâu thuẫn trong lý tởng sống, trong t tởngcải cách xã hội, quan niệm về hạnh phúc gia đình, những thất bại trong chủ tr-

ơng cải tạo đời sống nông dân của Lêvin Một mặt Lêvin muốn thay đổi cáchquản lý, phát triển kinh tế, đa quyền lợi cho nông dân Mặt khác, chàng vẫncha hoàn toàn thoát ra khỏi t tởng điền chủ, lo lắng trớc sức ép của chủ nghĩa

t bản Chàng thật sự lo lắng khi Ôblônxki bán khu rừng cho Riabinil “Tôithấy buồn phiền và lo lắng cho sự bần hàn sa sút của toàn thể tầng lớp quýtộc trong đó có tôi” Lêvin tin rằng nớc Nga sẽ tránh đợc nanh vuốt chủnghĩa t bản, các tên Riabinil sẽ biến mất nếu địa chủ biết quản lý trại ấp hợp

lý Chàng chê trách các quý tộc bán rẻ ruộng đất và cả những ngời tổ chứclại lối sản xuất theo kiểu t bản, chàng muốn tìm ra một hình thức sản xuấtkiểu hợp tác giữa địa chủ và nông dân, điều hòa quyền lợi hai bên

Những mặt trái của xã hội đợc phơi bày trong tuyến cốt truyện thứ nhất

là cơ sở cho sự hình thành, phát triển và không tách rời các vấn đề ở tuyến cốttruyện thứ hai Đó là lối sống xa hoa, hởng thụ, chơi bời trác táng, trụy lạc,

đàn đúm rợu chè, cờ bạc của giới quý tộc (nh Vrônxki, Yasin, Oblonxki).Yasin đã từng nói: “Một số ngời có thể ngồi vào chiếu bạc và đứng dậy kịpthời để khỏi lỡ cuộc hẹn hò Tôi ấy à, nếu tôi có dành thời gian cho ái tình, thì

là với điều kiện không đến chiếu bạc chậm giờ” [57, 1009] Một xã hội đã sảnsinh ra đủ hạng ngời tồi tệ: những kẻ quan liêu, vô cảm nh Karênin, nóichuyện với vợ nh đọc báo cáo, ngăn cản tình mấu tử, mong cho vợ chết; những

kẻ dối trá nh Betxi Trerxcaia ngang nhiên ngoại tình trớc mặt chồng, còn lêngiọng đạo đức những khi cần thiết; Xapho Stond ngoại tình với nhiều ngờicùng một lúc; Lidia bỏ chồng và lúc nào cũng làm ra vẻ tốt bụng nhng bên

trong luôn tìm mọi cách chia rẽ mẹ con Anna Những hủ tục, định kiến, luật lệ

lạc hậu, hà khắc chà đạp lên tình yêu, hạnh phúc, đẩy ngời phụ nữ vào bi kịchnặng nề Xã hội quý tộc khinh rẻ, lên án những phụ nữ nh Anna vì nàng dám

sống, dám đấu tranh cho tình yêu tự do Chính xã hội đã đẩy Anna đến cáichết thê thảm Tất cả những vấn đề đã nêu trên không tách rời những t tởng cơbản của tuyến cốt truyện thứ hai Tuyến truyện thứ nhất nh là tiền đề, là cơ sở

để phát triển t tởng cơ bản của tuyến cốt truyện Lêvin - Kitti: khát vọng tìm ờng cải tạo thực tại nớc Nga Trớc một thực tại đáng phủ nhận nh vậy, Lêvintrăn trở tìm đờng cải tạo môi trờng sống và phát triển nớc Nga gắn liền vấn đềnông dân, ruộng đất, vấn đề công bằng xã hội Mặc dù t tởng Lêvin cònnhiều mâu thuẫn, thậm chí mang tính chất cải lơng, thế nhng nó đã bộc lộ sựnhiệt thành và tâm huyết của chàng đối với vận mệnh của dân tộc Lêvin có

đ-nhiều điểm giống vơi nhân vật Pie đi tìm lý tởng trong Chiến tranh và hòa bình của Tônxtôi Gắn với việc cải thiện đời sống nông dân, cải tạo xã hội là

những vấn đề lao động, điều thiện và niềm tin tôn giáo Chỉ có lao động mớilàm cho cuộc sống thực sự có ý nghĩa, lao động làm cho con ngời xích lại gầnnhau hơn; phê phán sự hởng thụ không có lao động Cuộc sống lao động khẩntrơng của ngời nông dân đã làm Lêvin yêu đời hơn, thôi thúc chàng muốn

“đem cuộc sống cá nhân giả tạo và trống rỗng đang khiến mình phiền não đổilấy cuộc sống lao động chung xiết bao trong sạch và quyến rũ kia” [57, 400].Lêvin phủ nhận lý trí, đề cao cảm giác, “chủ nghĩa vị tha”, không phải sống vìmình mà còn phải hớng thiện vì chúa: “Cả cuộc đời mình từng giây, từng phút,

từ nay không còn trống rỗng vô nghĩa nữa, mình đã thấy một ý nghĩa hiểnnhiên và có thể đa vào làm cho cuộc sống trọn vẹn: ý nghĩa của điều thiện”[56, 1100] Đó là một bớc chuyển biến lớn trong t tởng của Lêvin Qua đócũng thấy rõ sự mâu thuẫn và bế tắc trong t tởng Tônxtôi Sau khi phê phán xãhội thợng lu, tái hiện lại tình hình thực tế của xã hội Nga sau cải cách 1861,

ông đã không rút ra kết luận cách mạng cần thiết mà lại rơi vào con đờng tôngiáo Ta cũng bắt gặp cách giải quyết này trong Chiến tranh và hòa bình quaPie và Anđrây Pie cũng đã rút ra bài học “Cuộc sống là tất cả, cuộc sống làthợng đế” Và Anđrây trong khi hấp hối cũng đã có những ý nghĩ tơng tự nhvậy: “Tình yêu là cuộc sống ( ) Tình yêu là thợng đế và chết đi nghĩa là ta,một phần nhỏ của tình yêu, trở về với ngọn nguồn chung, vĩnh cửu”

Hai tuyến cốt truyện một mặt thống nhất với nhau trong một mối xung

đột xã hội, mặt khác còn phát triển, thống nhất với nhau trên cơ sở chủ đềchung: tình yêu và hôn nhân

Các nhân vật chính đều gắn liền với hai tuyến cốt truyện Một bên làAnna, Karênin, Vrônxki, tuyến khác là Lêvin, Kitti Tuy vậy hai tuyến nhânvật này, cùng với nhiều nhân vật khác, có mối liên hệ chặt chẽ với nhau theomột hớng thống nhất để làm nổi bật vấn đề trung tâm của tác phẩm: tình yêu

và hôn nhân Lối sống trụy lạc của Ôblônxki, anh trai của Anna, là nguyênnhân làm tan vỡ hạnh phúc gia đình, khiến Đôly, một ngòi vợ yêu thơngchồng con hết mực, phải sống trong đau khổ Sự xuất hiện của Anna khôngchỉ có ý nghĩa dàn hòa tình trạng lục đục trong gia đình Ôblônxki mà còn mở

ra một tuyến truyện mới - một trong hai tuyến truyện của tác phẩm Câuchuyện của gia đình Ôblônxki và Anna đợc liên hệ với nhau không phải chỉ vìAnna là em gái Ôblônxki mà chủ yếu là cùng phục vụ cho chủ đề bi kịch tìnhyêu, hôn nhân Bi kịch tình yêu của Anna bắt đầu từ sự kiện nàng đến để hàngắn hạnh phúc của gia đình anh trai, gặp vrônxki Khác với anh trai, Anna cógia đình nhng không có tình tình yêu và tình yêu của Anna khi có đợc lạikhông dẫn đến hôn nhân thực sự Lêvin và Kitti yêu nhau, tuy phải trải quakhông ít những lầm lạc, đau khổ, cuối cùng sống hạnh phúc bên nhau bởi ở họtình yêu và hôn nhân không tách rời nhau Đó cũng là những vấn đề liên quan

đến quan điểm về tình yêu, hạnh phúc trong t tởng cải tạo xã hội của Lêvin.Bất mãn với thực tại, Lêvin trăn trở tìm đờng cải tạo thế giới xung quanh dựatrên cơ sở tình yêu chân chính, hạnh phúc gia đình, hòa chung vào tình thơngyêu nhân loại Một xã hội mà mọi ngời đợc hởng quyền lợi một cách côngbằng, đợc sống trong tình thơng yêu

Nh vậy có thể thấy, hai tuyến cốt truyện với câu chuyện về ngời đàn bàngoại tình đi tìm kiếm tình yêu chân chính giữa cái xã hội đâu đâu cũng là giảdối và câu chuyện về ngời đàn ông đi tìm lý tởng cuộc đời, muốn có một sựnghiệp để cải tạo xã hội tởng chừng nh không ăn nhập gì với nhau lại trở nêngắn bó rất chặt chẽ nhờ sự gặp gỡ của chủ đề t tởng Hai tuyến nhân vật, sựkiện đan xen, bện chặt vào nhau một cách nghệ thuật tạo nên cuốn tiểu thuyếtvợt khỏi khuôn khổ tấn bi kịch gia đình, chuyển từ “t tởng gia đình” rộng ra

“t tởng nhân dân”

Anna Karênina là cuốn tiểu thuyết lớn, nó không chỉ lớn về dung lợng

lên đến hàng nghìn trang mà đặc biệt lớn trong phạm vi phản ánh hiện thực.Thế giới nhân vật trong tác phẩm vô cùng phong phú Nhìn chung, nhân vật,mọi sự kiện, xung đột, tình tiết cốt truyện đều xoay quanh hai nhân vật trung

tâm là Anna và Lêvin tạo thành hai tuyến chính trong cốt truyện Nhờ cốttruyện đa tuyến mà tác phẩm đã phản ánh đợc một phạm vi hiện thực rônglớn Mỗi tuyến thể hiện những khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội Mặc

dù hai tuyến cốt truyện đề cập đến những vấn đề khác nhau: tuyến Anna Karênin - Vrônxki tập trung làm nổi bật bi kịch tình yêu, hôn nhân; tuyếnLêvin - Kitti đi sâu vào phản ánh quá trình tìm đờng cải tạo môi trờng sống,nhng chúng đều gặp nhau ở những mâu thuẫn, xung đột xã hội và chủ đề tìnhyêu hôn nhân, hạnh phúc gia đình Qua đó, nhà văn đặt ra vấn đề vừa có tínhthời sự vừa có tính chính trị là giải phóng phụ nữ và xã hội Chỉ khi nào xã hội

-đợc giải phóng thì khi đó ngời phụ nữ mới -đợc sống với tình yêu của mình,mới đợc thực sự giải phóng, và đã gửi gắm tất cả những trăn trở của mình vềvấn đề giải phóng xã hội nhng cách giải quyết vấn đề lại mang nhiều mâuthuẫn Những mâu thuẫn của Lêvin cũng chính là mâu thuẫn trong thế giớiquan Tônxtôi Một mặt ông thấy đợc sự đê tiện, bỉ ổi, xấu xa của xã hội thợng

lu và muốn xóa bỏ những bất công xã hội nhng lại chủ trơng không dùng bạolực mà chỉ tu dỡng đạo đức Đó là mâu thuẫn lớn giữa nhà nghệ sỹ L.Tônxtôi

và nhà đạo đức L.Tônxtôi Tìm hiểu nghệ thuật xây dựng cốt truyện đa tuyếncủa Anna Karênina cho ta một cái nhìn toàn diện và đa chiều về một giai đoạnlịch sử Nga sau cải cách nông nô

Gắn liền với nghệ thuật xây dựng cốt truyện là nghệ thuật tạo dựngkhông gian và thời gian Không gian và thời gian chính là yếu tố quan trọng

để phát triển cốt truyện

Chơng 2 không gian, thời gian nghệ thuật

Tác phẩm nghệ thuật trong chỉnh thể toàn vẹn của nó là một thế giớihình tợng sinh động và đa dạng nên thời gian và không gian nghệ thuật lànhững hình thức tồn tại của thế giới đó Đó là những yếu tố rất quan trọng,trung tâm tổ chức các sự kiện, biến cố chính của cốt truyện góp phần bộc lộ

chủ đề, t tởng của tác phẩm Vì vậy, đi vào thế giới nghệ thuật Anna Karênina, chúng tôi tiến hành tìm hiểu trên hai bình diện không gian và thời

gian nghệ thuật

2.1 Không gian nghệ thuật

Hình tợng nghệ thuật luôn đợc đặt trong bối cảnh không gian cụ thể.Không gian nghệ thuật là là sản phẩm sáng tạo của ngời nghệ sĩ nhằm biểuhiện con ngời và thể hiện một quan điểm nhất định về cuộc sống Qua không

gian nghệ thuật, t tởng và chủ đề của tác phẩm đợc bộc lộ Trong Anna Karênina, chúng tôi tiến hành khảo sát không gian trên các phơng diện:

Không gian thiên nhiên, không gian sinh hoạt con ngời

2.1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật

Cuộc sống và sự tồn tại của con ngời luôn nằm ở trong một không gian

cụ thể, không ai và sự vật gì có thể tồn tại ngoài không gian Không gian làmôi trờng bao quanh rộng lớn, đợc soi chiếu ở nhiều góc độ khác nhau.Không gian ba chiều với độ cao, chiều sâu và bề rộng Đó là không gian thiênnhiên vũ trụ, là không gian sinh hoạt, không gian xã hội loài ngời Trong mỗiloại không gian lại có các tiểu loại không gian nhỏ hơn Tính chất từng loạikhông gian đợc đo bằng chiều cao, độ dài, bề rộng và mang các sắc thái khácnhau Điều quan trọng nhất là không gian chính là môi trờng bao bọc, là môitrờng sống, tồn tại của sự vật, hiện tợng và con ngời Không có bất cứ vật nào

có thể tồn tại ngoài không gian

Từ không gian cuộc sống đi vào không gian trong tác phẩm văn học đã

đợc nghệ thuật hóa để chuyên chở t tởng của nhà văn, điều đó tạo thành khônggian nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học do nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình

Sử, Nguyễn Khắc Phi biên soạn cho rằng: “Sự miêu tả, trần thuật trong tácphẩm bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong một trờng nhìnnhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ cảm tính

của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa,gần, rộng, dài tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn vớicảm thụ về không gian, nên mang tính chất chủ quan Ngoài không gian vậtthể có không gian tâm tởng Do vậy, không gian nghệ thuật có tính độc lập t-

ơng đối, không qui đợc vào không gian địa lí Không gian nghệ thuật trong tácphẩm văn học có tác dụng mô hình hóa các mối liên hệ của bức tranh thế giới

nh thời gian, đạo đức, tôn ti trật tự Không gian nghệ thuật có thể mang tính

địa điểm, tính phân giới- dùng để phân hóa các phạm trù thời gian nh bớc ờng đời Ngôn ngữ của không gian nghệ thuật rất đa dạng và phong phú Cáccặp phạm trù cao - thấp, xa - gần, rộng - hẹp, cong - thẳng, bên này - bên kia

đ-đều đợc dùng để biểu hiện các phẩm chất của đời sống xã hội Không giannghệ thuật chẳng những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, cácngôn ngữ tợng trng, mà còn cho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụcủa tác giả hay của một giai đoạn văn học” [28, 160-161]

Nh vậy, không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của ngời nghệ sỹnhằm thể hiện con ngời và thể hiện một quan điểm nhất định về cuộc sống

Nó góp phần quan trọng thể hiện chiều sâu t tởng và cách cảm nhận thế giớicũng nh nhân sinh quan của tác giả và tạo cơ sở cho ngời đọc khám phá thếgiới hình tợng của tác phẩm

2.1.2 Không gian thiên nhiên

So với các tác phẩm khác của L.Tônxtôi, không gian thiên nhiên trong

Anna Karênina chủ yếu đợc miêu tả ở nông thôn và xuất hiện không nhiều,

nhng đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện ý đồ nghệ thuật của nhà văn

Đó là một đồng cỏ, một khu rừng, một đầm lầy hay một khe suối

Nét nổi bật nhất của không gian thiên nhiên trong tác phẩm là khônggian mùa xuân thoáng đãng, nên thơ, đầy sức sống, đợc miêu tả từ nhiều góc

độ khác nhau và hài hoà với con ngời "Trời lạnh và quang đãng, ban ngàytuyết tan dới ánh nắng khắp thôn làng trắng xoá trong ngày lễ phục sinh.Gió ngừng thổi và một màn sơng mù dày xám bao phủ mặt đất, nh muốn chedấu những bí mật của sự biến đổi đang hoàn thành trong thiên nhiên nớc rẽlối chảy, băng tan răng rắc và trôi về thợng lu, những dòng thác ngầu bọt lạicuồn cuộn Mặt trời chói lọi mọc lên lai nuốt nốt lớp băng mỏng phủ mặt nớc

và bầu không khí ấm áp rung rinh Cỏ già năm ngoái xanh tốt lại, cỏ non nămnay nh kim đâm tử trên mặt đất, chim sơn ca không ai trông thấy tuôn tiếnghót trên đồng cỏ nhung tơ và ruộng rạ phủ băng Tít trên cao sếu và ngỗng trời

bay qua cất tiếng kêu mừng mùa xuân Đàn súc vật trụi lông mới loáng thoángmọc lại, rống lên chạy đến bãi cỏ Trẻ con thoăn thoắt chạy dọc những con đ-ờng nhỏ đang se dần vết chân ” [57, 239] Không gian thiên nhiên đợc quansát từ nhiều chiều, nhiều góc độ, từ cách nhìn tổng quát sau đó đợc mở rộng ra

xa, hớng lên cao rồi lại nhìn xuống thấp, cho ta cảm nhận một cách đầy đủmột không gian mùa xuân vô cùng sinh động, nên thơ Đó là một không gian

đẹp, rộn rã âm thanh và chan hoà ánh sáng, màu sắc: tiếng chim sơn ca hót,tiếng sếu và ngỗng trời kêu mừng mùa xuân; ở đó có ánh sáng của nắng mặttrời, của đêm của ngày; có sắc trắng của tuyết, sác vàng của nắng, sắc trắng

đục của sơng Đó còn là một không gian tơi vui, tràn đầy hy vọng, thể hiệntâm trạng phấn khởi, tin tởng của Lêvin: "Giống nh cái cây mùa xuân cha biếtnhững búp lộc non và cành tơ còn ủ kín trong chồi căng nhựa sẽ mọc đến đâu

và mọc ra sao, cũng không rõ mình sẽ làm gì trớc trong cái trại ấp thân yêu,nhng tự cảm thấy trong đầu đầy những kế hoạch và d định tốt đẹp" [57, 241]

Không gian khu rừng bình yên ở nông thôn, nơi Lêvin và Oblônxki đi

săn, đợc mở rộng ra từ ven rừng “tha, lầy lội và đầy rêu đã sạch tuyết" đếntoàn bộ khu rừng: "Mặt trời lặn sau khu rừng rậm, và trong ánh chiều tà, cành

rũ xuống Từ trong rừng rậm vẫn còn lác đác phủ tuyết, nớc róc rách chảy,chim hót ríu rít trong bầu không khí im phăng phắc, chốc chốc lại nghetiếng lá cây xào xạc chuyển động vì tuyết tan cuốn đi hoặc nghe tiếng cỏ đangmọc chàng đứng sững lắng nghe, khi nhìn xuống nền đất ẩm ớt đầy rêu,hoặc ngắm biển vòm cây trơ trụi trải dới chân đồi, lúc lại nhìn lên bầu trời âm

u, với những dải mây trắng chạy dài Một con kền kền thong thả vỗ cánh bayngang trời cao, phía trên một khu rừng xa; một con khác cũng theo hớng đóbay đi tiếng chim hót líu lo trong rừng rậm nghe càng inh ỏi và nhộn nhịp tiếng gọi của chim gáy vang lên bên kia bờ suối" [57, 253-256] Không gianrừng đợc quan sát cụ thể, từ ven rừng, rồi tiếp cận vào sâu bên trong theo sựquan sát và tâm trạng hồi hộp, chú ý của ngời đi săn Không gian đó đợc miêutả vừa yên tĩnh, vừa rộn rã âm thanh; nhà văn dùng thủ pháp lấy động để tảtĩnh ở đây, yên tĩnh đến mức ngời ta có thể nghe thấy tiếng cỏ mọc, và có khilại rộn rã tiếng chim hót, tiếng kền kền bay ngang, tiếng cú mèo rúc Khônggian ấy còn đợc nhìn nhìn theo các hớng, các chiều: gần, xa (bên kia bờ suối),cao (nhìn lên bầu trời), thấp (dới chân đồi) Mỗi góc nhìn bổ sung thêm chokhung cảnh khu rừng một đặc trng không thể pha lẫn, tạo cho không gian vừa

có bề cao, vừa có chiều rộng, vừa có bề sâu Qua cách quan sát thiên nhiên ấycủa Lêvin ta thấy đợc tình cảm yêu mến, gắn bó với thiên nhiên, trạng vui vẻ,phấn khởi của Lêvin.

Không gian thiên nhiên trong tiểu thuyết Anna Karênina đợc miêu tả

một cách đa dạng, linh hoạt, đa phần là không gian thoáng đãng, nên thơ, đầysức sống, và bình yên, đáng yêu Không gian thiên nhiên khắc hoạ nổi bật vẻ

đẹp tuyệt vời của nớc Nga, tạo môi trờng cho nhân vật hoạt động, góp phầnthể hiện tâm hồn con ngời và giọng điệu trữ tình của tác phẩm Mỗi đặc điểmkhông gian thiên nhiên đáp ứng một yêu cầu nghệ thuật nhất định Từ đó,L.Tônxtôi thể hiện tình cảm yêu mến đối với thiên nhiên nớc Nga bình yên,xinh đẹp và rộng ra đó là niềm tự hào, lòng yêu nớc sâu sắc, kín đáo rất đángtrân trọng Không gian thiên nhiên góp phần tô điểm thêm cho không giancuộc sống của con ngời

2.1.3 Không gian cuộc sống con ngời

Một thành công đặc sắc của L.Tônxtôi trong Anna Karênina là xây

dựng không gian sinh hoạt của con ngời Loại không gian này gồm có khônggian sinh hoạt, lao động ở nông thôn và không gian sinh hoạt của giới quý tộcthợng lu Nhà văn đã khu biệt hai loại không gian để làm nổi bật hai thế giớihoàn toàn đối lập nhau

Một trong những đặc điểm nổi bật của không gian sinh hoạt con ngời làkhông gian sinh hoạt và lao động ở nông thôn bình yên và khoáng đạt Khônggian loại này không đợc miêu tả nhiều, toàn diện mà chủ yếu là đặc tả nhữngkhông gian sinh hoạt đời thờng và không gian lao động

Trong không gian sinh hoạt nông thôn ta bắt gặp nhiều trong Anna Karênina là cảnh đời thờng bình yên, giản dị, thân thơng Tiêu biểu là không

gian sống gia đình Lêvin Đó là một '' ngôi nhà cổ rộng thênh thang ngôinhà này đối với Lêvin là cả một thế giới Thế giới này là nơi cha mẹ chàng đãsống và qua đời'' [57, 162, 163] Ngôi nhà đợc miêu tả rộng thênh thang đốilập với vẻ cô đơn trong tâm hồn Lêvin Sống trong không gian đó khơi dậytrong lòng chàng nỗi đau bị từ chối và ớc mơ một cuộc sống hôn nhân hạnhphúc

Ngôi nhà của một gia đình một phú nông đợc miêu tả qua cái nhìn củaLêvin: "Căn phòng rộng rãi, có một hoả lò kiểu Hà lan và một bức vách ngăn

đôi Dới những bức tranh thánh là một chiếc bàn có hình trang trí, một ghế dài

con và hai ghế tựa, cạnh lối ra vào có một tủ con đựng bát đĩa Cửa sổ đóngkín không để lọt một con ruồi và mọi cái đều sạch bóng" [57, 462- 463] Đặcbiệt là không khí của cuộc sống gia đình giản dị, bình yên đã để lại một ấn t -ợng manh mẽ đối với Lêvin "Chàng thấy mọi ngời trong gia đình đang ngồi ởbàn ăn Đám phụ nữ vẫn đứng tiếp thức ăn cho họ Một thanh niên đẹp trai,miệng đầy cháo đặc, đang kể một câu chuyện gì dí dỏm và mọi ngời cờivang bộ mặt duyên dáng của thiếu phụ đi dày cao su hẳn đã góp phần tạonên cái ấn tợng êm ấm thuận hoà mà gia đình nông dân này để lại trongLêvin, những ấn tợng đó mạnh đến nỗi chàng không sao quên đợc" [57, 464].Không gian thoáng đãng và rộng rãi, mọi đồ dùng giản dị và đợc bài trí mộtcách ngăn nắp, phản ánh một cuộc sống khá sung túc về vật chất và một cuộcsống tinh thần vui vẻ, thoải mái, tâm hồn phóng khoáng, chan chứa yêu thơng,chất phác, thuần hậu của những con ngời ở trong đó.

Bên cạnh không gian sinh hoạt đời thờng bình yên, giản dị là khônggian lao động rộng lớn, đầy ánh sáng và niềm vui Không gian lao động giữmột vị trí trang trọng trong việc thể hiện chủ đề t tởng của tác phẩm Tiêu biểu

là không gian lao động cắt cỏ của nông dân trong mùa xuân Cảnh lao động

đ-ợc miêu tả cụ thể qua cái nhìn của Lêvin: ''Từ trên dốc, chàng đã trông thấyphía dới chân đồi một khoảng đồng đã cắt cỏ, đầy bóng râm, với những bó cỏmàu xám và những áo khoác của nông dân cởi ra chất thành từng đống đennho nhỏ ở chỗ họ bắt đầu luống thứ nhất Càng lại gần, chàng càng nhìn rõ

đám nông dân đang nối đuôi nhau thành hàng dọc đi lên, ngời mặc áo khoác,

kẻ mặc sơ mi, vung hái mỗi ngời mỗi kiểu Họ từ từ tiến trên mặt thung gậpghềnh của cánh đồng cỏ'' [57, 367] Không gian ấy đợc mở rộng mênh mông,

đợc quan sát từ xa đến gần, từ cao xuống thấp Tinh thần lao động hăng saycủa con ngời đã làm cho không gian thêm phần sôi động Mỗi ngời mỗi việc

đều tiến hành theo cách riêng của mình Tất cả tạo nên bức tranh lao động hàihoà, con ngời với con ngời và con ngời với thiên nhiên Mỗi góc nhìn khácnhau bổ sung thêm cho bức tranh lao động những điểm nhấn quan trọng Cảnh

đồng cỏ sau khi đã phát xong đợc miêu tả “Một khoảng đồng cỏ rộng lớn đãphát xong và rực lên một thứ ánh sáng đặc biệt, mới mẻ cả những đồng cỏnằm bên bờ sông, cả con sông vừa nãy không trông thấy, giờ đây lấp lánh nhthép ở chỗ lợn khúc tất thảy đều hoàn toàn mới mẻ" [57, 373] Không gian

đợc mở ra thoáng đãng, mênh mông, tràn đầy ánh sáng Hoà vào không gian

ấy tâm trạng Lêvin cũng không kém phần rạo rc, Bức tranh lao động tơi sángphản ánh tâm trạng phấn khởi, tràn đầy tình yêu lao động, là những điểm sángtrong tâm hồn Lêvin “đó là những khoảnh khắc hạnh phúc" [57, 371] và vui s-ớng trong cuộc sống của chàng "Trên đỉnh đồi, chàng quay lại nhìn phía sau:mọi ngời đã khuất sau đám sơng mù đang từ đáy khe dâng lên; chỉ còn nghetiếng nói vui vẻ, tiếng cời và tiếng hái chạm nhau thô kệch" [57, 375]

Nh vậy, không gian lao động và không gian sinh hoạt ở nông thôn đợcmiêu tả cụ thể, chi tiết Bức tranh đó hiện lên trong tác phẩm nh là một điểmnhấn nghệ thuật Qua đó L.Tônxtôi phản ánh cuộc sống giản dị, thân ái, yêulao động của con ngời nông thôn, thể hiện cái nhìn đầy yêu mến của ông đốivới cuộc sống bình yên, chan chứa tình ngời

Đối lập với không gian sinh hoạt nông thôn là không gian sinh hoạtsang trọng và xa hoa của giới quý tộc Không gian sinh hoạt của giới quý tộcxuất hiện khá nhiều trong tác phẩm, đợc miêu tả cụ thể và phong phú, baogồm không gian sinh sống hàng ngày và không gian hội hè đình đám, khiêu

vũ, thể thao, vui chơi giải trí, cờ bạc rợu chè

Một trong những đặc điểm nổi bật của không gian sinh hoạt quý tộc làrất sang trọng, quý phái Điều đó đợc thể hiện qua cách trang trí ngôi nhà, bốtrí sân vờn, các hoa văn, ánh sáng, bố cục của các gia đình Anna, quận chúaBetxi, nữ bá tớc Lidia và các gia đình khác trong giới quý tộc thợng lu

Không gian ngôi nhà của Anna và Vrônxki khi ở nớc ngoài về đợc quansát từ bên ngoài vào trong, từ xa đến gần Nhìn từ bên ngoài ngôi nhà với hàngcột chạy quanh, “nổi bật trên vòm lá xanh óng của những cây cổ thụ sân rảisỏi điểm một khoảng đất trồng hoa thềm nhà rải thảm" [836] Ngôi nhàkhiến Đôly "nhớ tới những khách sạn đẹp nhất nớc ngoài" [837] Khi quan sátgần hơn, tất cả mọi thứ “đều mang dấu vết sang trọng và vẻ xa hoa của phơngtây mà bà chỉ biết qua tiểu thuyết Anh” [838] Tất cả đồ vật dụng trong nhà từthứ lớn nhất đến nhỏ nhất, từ phòng khách, phòng ngủ đến phòng trẻ đều đợcbài trí công phu thuộc loại thợng hảo hạng và đắt tiền Đặc biệt nhìn một cáchtổng quát từ bên trong thì ngôi nhà “rộng thênh thang rất cao và sáng sủa" [57,840] Đó là một không gian thoáng đãng, rộng rãi Đối lập với không gianrộng rãi ấy là tâm trạng, là sự cô đơn, nhàm chán, đơn điệu của con ngời sốngtrong đó Khách khứa đến đây hầu nh không có, Anna suốt ngày chỉ biết

"chăm chút thân thể và đọc rất nhiều tiểu thuyết và những trớc tác nghiêm túchợp thời" [57, 874] Tônxtôi đã rất thành công khi miêu tả không gian sống để

làm nổi bật tâm trạng của nhân vật bằng cách đối lập hoàn toàn không gianvới tâm trạng con ngời Đó còn là không gian sống của gia đình Betxi, bá tớcLidia v.v Dù cách miêu tả có khác nhau, không gian sống đợc bài trí khônggiống nhau, mỗi không gian thể hiện một gu thẩm mĩ riêng, nhng đều lànhững nơi sang trọng, quý phái và đợc tác giả đặt trong sự đối lập với bản chất

và thế giới tinh thần của giới quý tộc

Không gian sinh hoạt quý tộc còn mang tính xa hoa, hởng lạc Đó làkhông gian của hội hè, đình đám, khiêu vũ, thể thao, cờ bạc, rợu chè Tiêubiểu là không gian khiêu vũ trong lần Anna đến Matxcơva để dàn hoà cho gia

đình anh trai Không gian đợc khắc hoạ từ ngoài vào trong, từ cách trang trí

không gian đến con ngời đợc hiện lên qua con mắt Kitty Cầu thang lớn đợc

“trang trí đầy hoa và tràn ngập ánh sáng” [57, 138] Các phòng khách vẳng tớitiếng lào xào nh tiếng tổ ong đầu cầu thang có chậu cảnh bao quanh, tiếngnhạc cử điệu vanxơ đầu tiên nổi lên, nơng theo âm thanh nhịp nhàng thậntrọng của cây vĩ cầm trong dàn nhạc Trong phòng khách "đám các bà trang

điểm toàn hoa, hàng tuyn, dải băng và đăng ten đang đứng đợi bạn nhảy"[140] Không gian nơi đây tràn ngập hoa, âm nhạc và ánh sáng, tất cả đều rất

xa hoa, hoàn toàn khác hẳn với không gian sống của ở nông thôn Đây là chốn

ăn chơi thờng thấy nhất trong xã hội thợng lu đơng thời “Tinh hoa của xã hộithợng lu đang tập trung ở góc trái phòng khách; ở đó có nàng Lidia xinh đẹp,

vợ Corxunxki, mặc hở ngực quá lộ liễu; ở đó có bà chủ nhà; ở đó có Crivin vớicái đầu hói bóng vẫn luôn luôn bám theo tinh hoa của giới thợng lu" [57, 140-141] Con ngời đợc miêu tả trong vũ hội mỗi ngời mỗi kiểu, từ cách ăn mặc, đi

đứng đều gợi lên sự lố bịch Ngời ta đến đây dờng nh là để khoe khoang, đàmtiếu, trng bày những mốt quần áo hở hang, để hẹn hò, ngoại tình Tất cả đềuphản ánh một đời sống tinh thần nghèo nàn bên cạnh một không gian vật chất

xa hoa, sang trọng Miêu tả không gian khiêu vũ, lễ hội, môi trờng quen thuộc

của giới quý tộc, Tônxtôi thể hiện thái độ phê phán, xã hội thợng lu ăn chơi,

xa hoa, phù phiếm

Nh vậy, có thể khẳng định, nếu không gian thiên nhiên tác giả làm nổibật vẻ nên thơ, giản dị, đầy sức sống thì không gian cuộc sống tác giả lại nhấnmạnh sự đối lập giữa không gian sinh hoạt và lao động ở nông thôn và khônggian sinh hoạt xã hội thợng lu Không gian sinh hoạt, lao động nông thôn giản

dị, bình yên, khoáng đạt bao nhiêu thì không gian sinh hoạt của xã hội tợng lu