Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng

Lê Thị Bích Hồng với bài viết: Nguyên Hồng – nhà văn của những người cùng khổ, tác giả nhấn mạnh: Từng trang văn của ông là từng trang đời thấm đẫm nước mắt số phận con người những năm

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN -

NGUYỄN THỊ LINH

THẾ GIỚI NGHỆ THẬT

TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ

CỦA NGUYÊN HỒNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học ThS NGUYỄN PHƯƠNG HÀ

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận này, tôi đã được sự giúp đỡ của các thầy cô giáo trong tổ bộ môn Văn học Việt Nam, khoa Ngữ Văn trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với các thầy cô

tổ văn học Việt Nam, đặc biệt là tới ThS Nguyễn Phương Hà người đã tạo điều kiện tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Khóa luận được hoàn thành song không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Vì vậy tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ các thầy cô giáo và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Sinh viên

Nguyễn Thị Linh

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của cô giáo ThS Nguyên Phương Hà Tôi xin cam đoan:

Đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

Đề tài không trùng với kết quả có sẵn của bất kì tác giả nào khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Sinh viên

Nguyễn Thị Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

4 Mục đích nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Cấu trúc của bài khóa luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật 6

1.2 Tác giả Nguyên Hồng và tiểu thuyết Bỉ vỏ 8

1.2.1 Tác giả Nguyên Hồng 8

1.2.2 Tiểu thuyết Bỉ vỏ 11

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ CỦA NGUYÊN HỒNG 14

2.1 Thế giới nhân vật 14

2.1.1 Khái niệm nhân vật 14

2.1.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ 16

2.2 Nghệ thuật thể hiện nhân vật 28

2.2.1 Miêu tả nhân vật qua ngoại hình 28

2.2.2 Miêu tả nhân vật qua hành động 32

2.2.3 Ngôn ngữ 34

CHƯƠNG 3 THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ CỦA NGUYÊN HỒNG 39

3.1 Không gian nghệ thuật 39

3.1.1 Không gian xã hội 39

3.1.2 Không gian thiên nhiên 44

3.1.3 Không gian tâm tưởng 45

3.2 Thời gian nghệ thuật 49

3.2.1 Thời gian trần thuật 50

3.2.2 Thời gian hồi tưởng 53

KẾT LUẬN 57 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nguyên Hồng là nhà văn có vị trí quan trọng trong lịch sử văn học nước nhà Ông được đánh giá là một trong những đại diện xuất sắc nhất của nền văn học hiện thực tiến bộ Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám Suốt cuộc đời cầm bút gần nửa thế kỉ, Nguyên Hồng đã viết những sự thật đau đớn và mãnh liệt của cuộc đời ông cũng như cuộc đời của những người lao động nghèo khổ

Bỉ Vỏ là cuốn tiểu thuyết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp

sáng tác văn chương của Nguyên Hồng Đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu của trào lưu văn học hiện thực phê phán trước Cách mạng tháng Tám Tác phẩm đã khắc họa rõ nét cuộc sống lầm than của tầng lớp nhân dân lao đông, những người dưới đáy xã hội và từ đó cho thấy bản chất xấu xa, thối nát của xã hội thực dân phong kiến

Ngay sau khi ra đời, tiểu thuyết Bỉ vỏ đã gây được tiếng vang lớn, tạo

ấn tượng mạnh mẽ trong lòng bạn đọc bởi thế giới nghệ thuật rất đặc sắc mà

cụ thể là thế giới nhân vật độc đáo và khác biệt Nếu các nhà văn cùng thời như: Nam Cao, Ngô Tất Tố… tìm đến người nông dân nghèo khổ để bênh vực họ thì Nguyên Hồng lại hướng ngòi bút của mình đến một đối tượng khác Đó là lớp người lưu manh, tha hóa sống dưới đáy xã hội Nguyên Hồng không trực tiếp bênh vực hay ca ngợi họ mà ông đã chỉ rõ bản chất lưu manh, liều lĩnh…để từ đó lên án xã hội đương thời ẩn chứa đầy rẫy những cạm bẫy xấu xa đồng thời thể hiện tư tưởng nhân văn, nhân đạo của tác giả Vì vậy,

việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết Bỉ vỏ là điều rất cần thiết

Đây là một trong những cách tiếp cận tác phẩm văn học nghệ thuật nói chung

và tác phẩm của Nguyên Hồng nói riêng

Hiện nay, nhà văn Nguyên Hồng là tác giả được giảng dạy ở nhiều cấp bậc học trong nhà trường như: THCS, CĐ, ĐH Việc nắm bắt tác phẩm của Nguyên Hồng như một chỉnh thể có quy luật vận động nội tại là rất cần thiết

để từ đó có thể học tập và giảng dạy tốt các tác phẩm của ông

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng với vọng để tài nghiên cứu

góp phần hữu ích trong việc tìm hiểu, khám phá tác phẩm của Nguyên Hồng

2 Lịch sử vấn đề

Cho đến nay có rất nhiều công trình nghiên cứu về trào lưu văn học hiện thực 1930 – 1945 trên cả hai phương diện về nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật Bên cạnh các tác giả như Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nam Cao… thì Nguyên Hồng và các tác phẩm của ông cũng là một trong những đối tượng nghiên cứu hấp dẫn của văn học Nguyên Hồng là một trong số ít những nhà văn mà ngay ở những tác phẩm đầu tay đã có được vị trí vững chắc trên diễn đàn văn nghệ và trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều nhà nghiên cứu,

những người yêu thích thơ văn Đặc biệt, với sự ra đời của tiểu thuyết Bỉ vỏ đã

tạo lên một tiếng vang lớn, đánh dấu sự trưởng thành của ông và ngay sau khi

nó thu hút được sự quan tâm đông đảo của nhiều nhà nghiên cứu

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh trong bài Thương tiếc nhà văn Nguyên

Hồng nhận định: Nguyên Hồng không chỉ là nhà văn của những người cùng

khổ, những người “dưới đáy” của xã hội Ông chính là người cùng khổ nhất , chính là hạng người dưới đáy cùng của của xã hội thời Pháp thuộc Ông không chỉ viết về người dân lao động mà bản thân ông chính là một người dân lao động với đầy đủ ý nghĩa của khái niệm ấy Nhưng văn Nguyên Hồng bao giờ cũng lấp lánh sự sống Những dòng chữ đầy chi tiết cứ cựa quậy, phập phồng Một thứ văn bám riết lấy cuộc đời, quấn quýt lấy con người

Trong Hội thảo "Nhà văn Nguyên Hồng - cuộc đời và sự nghiệp văn chương" nhân kỷ niệm 95 năm ngày sinh của ông (1918-2013) TS Lê Thị

Bích Hồng với bài viết: Nguyên Hồng – nhà văn của những người cùng khổ,

tác giả nhấn mạnh: Từng trang văn của ông là từng trang đời thấm đẫm nước mắt số phận con người những năm tháng trước Cách mạng - những người sống dưới đáy xã hội, những người nghèo, những thân phận bất hạnh, cô đơn, những con người yếu thế nhưng bao giờ cũng cố vươn lên đấu tranh để bảo vệ nhân phẩm của mình

Qua những lời định ngắn gọn của G.S Nguyễn Đăng Mạnh và T.S Lê Thị Bích Hồng ta có thể thấy: Nguyên Hồng là nhà văn của những người cùng khổ, ông sống và gắn bó rất chặt với họ Chính vì thế, ông có vốn sống vô cùng phong phú, mà điểu này được ông truyền tải tất thảy trong các tác phẩm văn chương của mình

Nhận định về Nguyên Hồng, GS Phan Cự Đệ trong lời giới thiệu Tuyển

tập Nguyên Hồng đã khái quát quá trình phát triển tư tưởng của nhà văn qua

các chặng đường sáng tác Tác giả cho rằng: “Nguyên Hồng đã khám phá, nâng niu từng tia sáng nhân đọa trong mỗi kẻ lưu manh dưới đáy”[1,1]

Ngoài ra, nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyên Hồng, có thể kể đến các tác giả như: Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Vũ Ngọc Phan… Đặc

biệt trong cuốn Nguyên Hồng về tác giả và tác phẩm do Hà Minh Đức giới

thiệu, Hữu Nhuận tuyển chọn, NXB Giáo dục, tái bản lần thứ nhất năm 2003

có tập hợp nhiều bài viết của các nhà văn, các nhà nghiên cứu về Nguyên Hồng và tác phẩm của ông

Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy, các công trình nghiên cứu đều ít nhiều có bàn tới tiểu thuyết Bỉ vỏ nhưng phạm trù thế giới nghệ thuật trong tác phẩm này chưa được đề cập tới một cách cụ thể, ngay cả một số nhà nghiên cứu được coi là có nhiều công sức trong việc tìm hiểu về Nguyên

Hồng như Nguyễn Đăng Mạnh, Phan Cự Đệ Ngoài các công trình nghiên cứu trên còn có những bài luận án, khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu về tiểu thuyết

Bỉ vỏ, bài nghiên cứu về tiểu thuyết Bỉ vỏ gần đây nhất đó là:

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị Thơ trường ĐHSP Hà Nội

2 với đề tài: Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng

Bài viết đã đi sâu nghiên cứu không gian nghệ thuật, từ đó đã làm nổi bật lên

số phận tăm tối của hệ thống nhân vật bi kịch, lưu manh trong tiểu thuyết này

Tuy nhiên, ở các bài viết này chỉ đi vào khai thác những khía cạnh nhỏ

như: thi pháp hoàn cảnh, không gian nghệ thuật của tiểu thuyết Bỉ vỏ mà chưa

đi khai thác một cách toàn diện về tác phẩm

Tiếp thu phần nào kết quả của các nhà nghiên cứu, khóa luận của chúng

tôi đi vào khai thác: Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng, nhằm làm rõ hơn nữa giá trị nội dung, tư tưởng của tác phẩm này

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của

Nguyên Hồng

- Phạm vi nghiên cứu: Tiểu thuyết Bỉ vỏ - Nguyên Hồng, NXB Văn học

2003

4 Mục đích nghiên cứu

- Tìm hiểu về Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ

- Thấy được vị trí, tài năng của nhà văn Nguyên Hồng trong trào lưu Văn học hiện thực phê phán

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp tổng hợp, khái quát

- Phương pháp phân tích tác phẩm

6 Đóng góp của khóa luận

- Góp phần khẳng định vị trí và tài năng của Nguyên Hồng đối với nền Văn học hiện thực phê phán

- Đóng góp thiết thực cho công việc giảng dạy, học tập tác phẩm của Nguyên Hồng sau này

7 Cấu trúc của bài khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo nội dung chính của khóa luận gồm ba phần:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Thế giới nhân vật và nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu

thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng

Chương 3: Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ

của Nguyên Hồng

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật

Nhà văn Sedrin đã nói rằng: Tác phẩm văn học là một vũ trụ thu nhỏ, mỗi sản phẩm nghệ thuật là một thế giới khép kín trong bản thân nó Như vậy, một tác phẩm toàn vẹn phải xuất hiện như một thế giới nghệ thuật Belinxki cũng đã từng nhận xét: Mọi sản phẩm nghệ thuật đều là một thế giới riêng mà khi vào đó thì ta buộc phải sống theo các quy luật của nó, hít thở không khí của nó

Như vậy, thế giới nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ Nó là kiểu tồn tại đặc thù vừa trong chất liệu, vừa trong cảm nhận của thưởng thức, vừa là sự thống nhất giữa nội dung và hình thức trong chỉnh thể thẩm mĩ của tác phẩm

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ Văn học của tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình

Sử, Nguyễn Khắc Phi cho rằng: “Thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của các sáng tác nghệ thuật ( một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được sáng tạo ra theo nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người, mặc dù nó phản ánh các thế giới ấy” [3,302]

Có thể thấy, thế giới nghệ thuật đã khẳng định phương thức phản ánh

vũ trụ-con người theo cách riêng của văn học, nghệ sĩ muốn khẳng định cá tính riêng và đem lại cho người đọc nhận thức phong phú thì phải tạo được cho mình thế giới nghệ thuật riêng, tức là mọi tư duy trong tác phẩm được

nhận biết theo cách của nhà văn Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lí riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng… chỉ xuất hiện một cách có ước lệ trong sáng tác nghệ thuật

Như vậy, mỗi thế giới nghệ thuật ứng với quan niệm riêng Ví dụ: thế giới nghệ thuật của thần thoại gắn với quan niệm về các sự vật có thể biến hóa lẫn nhau; thế giới nghệ thuật trong truyện cổ tích (đặc biệt là trong truyện cổ tích thần kì), gắn với quan niệm về thế giới không có sức cản; còn thế giới nghệ thuật của các sáng tác hiện thực chủ nghĩa gắn với quan niệm tác động tương hỗ giúp ta hình dung tính độc đáo về tư duy nghệ thuật và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ

Chúng ta biết rằng, mỗi tác phẩm văn học đều được lấy chất liệu từ hiện thực khách quan nhưng được phản chiếu qua lăng kính tâm hồn của nghệ sĩ Mỗi nhà văn có một cách nhận thức về hiện thực riêng, chính vì vậy mỗi tác phẩm sẽ là một thế giới nghệ thuật riêng, nhiệm vụ của người tiếp nhận là phải tìm mã khóa để bước vào thế giới nghệ thuật đó

Như đã nêu trên, thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng… vì thế có thể nêu ra các yếu tố biểu hiện của thế giới nghệ thuật như: nhân vật, thời gian – không gian nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu… Trong bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nào, việc đi tìm hiểu tác phẩm thông qua việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật là một điều rất cần thiết Đặc biệt đối với những tác phẩm tiểu thuyết, một thể loại có dung lượng khá lớn, số lượng nhân vật cũng như tình tiết sự việc nhiều nên việc tìm hiểu tác phẩm từ góc độ thế giới nghệ thuật là rất hợp lí, nó có thể thâu tóm được giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của tác phẩm

1.2 Tác giả Nguyên Hồng và tiểu thuyết Bỉ vỏ

đã tạo ra “chất lao động, chất dân nghèo”, thấm sâu vào văn chương, vào thế giới nghệ thuật của ông

Nguyên Hồng cũng sớm tiếp xúc với Cách mạng từ thời Mặt trận dân chủ Năm 1943, ông tham gia tổ chức Văn hóa cứu quốc Sau Cách mạng, ông vẫn tiếp tục hoạt động ở hội tích cực Năm 1955, ông làm ở tờ Tin Hải Phòng Năm 1956, ông lên Hà Nội làm báo văn nghệ Đến năm 1957, ông tham gia Đại hội thành lập Hội nhà văn Việt Nam, phụ trách tuần báo Văn Tháng 1 năm 1964, Nguyên Hồng giữ chức vụ chủ tịch chi hội văn học nghệ thuật ở Hải Phòng cho tới khi mất Ông mất ngày 2 tháng 5 năm 1982 ở huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang Cho đến năm 2013, Hội nhà văn Việt Nam

tổ chức Lễ kỉ niệm 95 năm sinh nhà văn Nguyên Hồng, tại đây có sự tham gia của nhiều nhà văn, nhà thơ và bạn đọc nhiều thế hệ yêu mến nhà văn vùng đất Cảng Trong buổi lễ nhà văn Nguyễn Tuân đã viết những vần thơ rất xúc động để tưởng nhớ Nguyên Hồng:

“Khi ông đến nơi đất khép nắng nghiêng trời Nước mắt thấm chiều thương nhớ

Không còn bạn nhâm nhi rượu lúa Từng ly đau giọt lên mộ thay lời”

Nguyên Hồng bước vào nghề văn là do sự thôi thúc nội tâm, muốn nói lên nỗi thống khổ cùng con người; trước hết là người lao động, để bênh vực

họ Đó là ý thức nghệ thuật đã trở thành cảm hứng, cuốn hút sự say mê, sáng tạo của ông trong suốt cuộc đời cầm bút Đối với một người thanh niên thời

đó, địa vị không có, gia đình suy tàn, học thức tầm thường nhỏ nhoi, Nguyên Hồng chỉ nghĩ có một cách tồn tại trong cuộc sống bằng cái nghề cao quý, trong sạch của văn chương Sáng tác là niềm đam mê lớn nhất của cuộc đời ông Nguyên Hồng đề ra quan điểm sáng tác rõ ràng mà nổi bật nhất đó là

quan niệm nghệ thuật vì con người Cả cuộc đời cầm bút, ông gắn bó sâu sắc, máu thịt với những con người nhỏ bé, những lớp người dưới đáy của xã hội thành thị Sự nghiệp văn học của Nguyên Hồng có nét gần gũi với nhà văn Nga Mácxim Gorki – trong mỗi trang viết của ông nồng nàn hơi thở của đời

nhà tù và viết trong cái đói thường trực.Tựa như ông dốc cạn cuộc đời ra để viết, vắt kiệt mình ra để viết Hơn bốn mươi năm lao động nghệ thuật bền bỉ

và sáng tạo say sưa, đầy ý thức trách nhiệm, những tác phẩm của Nguyên Hồng chiếm một vị trí quan trọng, có bản sắc riêng trong nền văn học hiện đại Việt Nam Ông là nhà văn của những người cùng khổ, nhà văn của tầng lớp dưới, nhà văn của những người đói nghèo, rách hèn Ông viết về họ Viết vì

họ Và ông viết cho họ Suốt cuộc đời cầm bút, ông coi điều ấy là mục đích

sáng tác của mình Trong “Bước đường viết văn của tôi” ông viết: “Trước hết,

tôi không được viết những chuyện tình yêu bợm bãi, những truyện mơn trớn, khiêu gợi, những tình cảm thấp kém, những chuyện để mua vui, để chiều ý,

để cầu lấy chút khen ngợi hay sự nhắc nhở của bọn vô công rồi nghề phè phỡn, khô khan, trơ trẽn, cái bọn giàu sang trọng tự gọi là thượng lưu xã hội”

Đó là tuyên ngôn nghề nghiệp của ông Và tuyên ngôn ấy, vẫn còn nguyên giá trị thời sự, có tính cảnh báo với những người cầm bút thời nay

Khác với những tác giả cùng thời, ngay từ những tác phẩm đầu tay, Nguyên Hồng đã chọn cho mình dòng văn học hiện thực với cảm hứng nhân đạo Các tác phẩm của ông đi sâu vào khai thác hiện thực, phơi bày sự đen tối, bịt bợm của xã hội lúc bấy giờ

Nguyên Hồng là nhà văn đã có nhiều đóng góp quan trọng cho nền văn học Việt Nam hiện đại Mười tám tuổi ông bắt đầu viết văn, trình làng với

truyện ngắn Linh hồn (đăng trên Tiểu thuyết thứ 7) Nhưng ông chỉ thực sự gây tiếng vang trên văn đàn với tiểu thuyết đầu tay Bỉ Vỏ khi mới mười bảy tuổi Bỉ Vỏ được đánh giá là “bức tranh xã hội sinh động về thân phận những con người nhỏ bé dưới đáy" như Tám Bính, Năm Sài Gòn Bỉ Vỏ không chỉ có ý nghĩa là một giải thưởng văn chương danh giá của Tự lực văn

đoàn, mà điều quan trọng kể từ đó, tác phẩm đã xác lập vị trí, uy tín, danh

tiếng của nhà văn Nguyên Hồng trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại Gần lăm mươi năm miệt mài lao động sống và viết - viết đều, viết nhiều, viết không ngừng nghỉ cho đến khi buộc phải “nhắm mắt xuôi tay” ở tuổi sáu mươi tư, nhà văn Nguyên Hồng đã để lại một di sản văn học đồ sộ, vạm vỡ

với hơn bốn mươi tác phẩm văn học Và nỗi day dứt về bộ tiểu thuyết “Núi

rừng Yên Thế” viết về cuộc khởi nghĩa của Hoàng Hoa Thám đang dang dở…

Năm 1981, tập một bộ tiểu thuyết vừa in xong, thì ngay sau năm ấy, bệnh tai biến mạch máu não đã mang Nguyên Hồng ra đi quá đột ngột, không kịp

trăng trối Đến 1993, tập 2 “Núi rừng Yên Thế” mới ra mắt độc giả

Nguyên Hồng là nhà văn của thợ thuyền lao khổ, ông đã thể hiện những phẩm chất tốt đẹp, sức sống, khát vọng của người lao động nước ta trong cuộc đời cũ, và sau Cách mạng tháng Tám ông lại đi tiếp cuộc đổi mới với nhiều

tác phẩm có giá trị về đề tài công nhân Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh lần một về văn học nghệ thuật năm 1996

1.2.2 Tiểu thuyết Bỉ vỏ

Có ý kiến cho rằng: Nguyên Hồng là nhà văn của người cùng khổ Thật vậy, từng trang văn của ông là từng trang đời thấm đẫm nước mắt số phận con người những năm tháng trước cách tháng Tám – những người sống dưới đáy

xã hội, những người nghèo, cô đơn, những người sống dưới đáy xã hội, những con người yếu thế nhưng bao giờ cũng cố gắng vươn lên đấu tranh để bảo vệ nhân phẩm của mình Đó là nước mắt của nỗi đau khổ cùng cực đi cùng với con người và ẩn chưa nỗi lòng cảm thông sâu sắc của nhà văn Phải chăng vì

thế mà Nguyên Hồng đã viết thành công Bỉ vỏ khi chỉ mới mười bảy tuổi Cậu

thanh niên ấy phải sống trong cảnh nghèo khổ đến cùng cực nhưng đã dám đề cập đến những vấn đề về cuộc sống, xã hội của những kẻ lưu manh, gái

điếm… một cách khá sâu sắc Nguyên Hồng đã viết Bỉ vỏ bằng tất cả những khát khao được viết được dâng hiến cho đời những cảm xúc của mình: “Bỉ vỏ

đã viết xong trên một cái bàn kê bên khung cửa trông ra vũng nước đen ngầu

bọt của một bãi đất lấp dở dang và chuồng lợn ngập ngụa phân tro; Bỉ vỏ đã

viết xong trong một căn nhà cứ đến chập tối là ran lên tiếng muỗi và tiếng trẻ

khóc; Bỉ vỏ đã viết xong trong một đêm lạnh lẽo, âm thầm mà mọi vật như

đều rung lên cùng với lòng thương yêu của một đứa trẻ con ham sống dạt dào

trong những bụi mưa thấm thía” (Lời đề tựa trong cuốn Bỉ vỏ - 1938)[4,8]

Khi viết về những người lao động cùng khổ, Nguyên Hồng không nhìn

họ bằng sự thương hại hoặc tô vẽ cho cuộc sống lao động cực khổ một vẻ dịu dàng nên thơ, mà ông đã xoáy sâu đến tận cùng những tấn bi kịch của tầng lớp người dưới đáy xã hội Nếu như các nhà văn khác hướng tới những người nghèo khổ mà viết với tấm lòng thương cảm thì Nguyên Hồng đã đứng trong lao khổ để viết lên những sự thật thật khốc liệt Ông viết về họ như chính viết

về cuộc sống của bản thân mình, bằng tất cả sự đồng cảm, chia sẻ, thấm thía

từ tấm lòng trước mọi nỗi buồn lo, xót xa, quằn quại của lớp người dưới đáy

xã hội

Bỉ vỏ là cuốn tiểu thuyết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp

sáng tác văn học của Nguyên Hồng Tác phẩm ra đời năm 1938, khi ông đang chập chững những bước đi đầu tiên trên con đường nghệ thuật Ngay sau đó, tác phẩm được in báo và nhận giải thưởng của Tự lực văn đoàn Điều đó chứng tỏ giá trị không nhỏ mà tác phẩm đem lại cho bạn đọc thời ấy và ngày nay càng được khẳng định rõ hơn

Bỉ vỏ là cuốn tiểu thuyết về cuộc đời trụy lạc của bọn ăn cắp nửa tình

cảm, nửa xã hội, làm cho người đọc phải suy ngẫm và cảm động Qua cuộc đời chìm nổi, éo le của Tám Bính, một cô gái thôn quê thật thà, hướng thiện, giàu tình yêu thương và đức hi sinh, tác giả đã phơi bày bộ mặt xấu xa, bất công của xã hội đương thời Bính là cô gái thôn quê xinh đẹp, chấp phác nhưng gặp nhiều bi kịch trong cuộc đời Vì nhẹ dạ cả tin Bính trao thân cho tên sở khanh và sinh ra đứa con trai Bố mẹ Bính ruồng rẫy, bán đứa con của

cô đi Sau đó, cô lên Hải Phòng kiếm sống và gặp những biến cố khác, cô bị đẩy vào nhà thổ trở thành gái giang hồ Trong lúc đau khổ, tuyệt vọng, Bính được Năm Sài Gòn - trùm “chạy vỏ” đất Hải Phòng cướp giúp và hết mực yêu thương, chăm sóc Sau đó ít lâu, Năm bị bắt, Bính sống buôn bán kiêm sống qua ngày, hy vọng khi Năm trở về sẽ khuyên anh từ bỏ nghề bất lương ấy Năm được tha nhưng dứt khoát không nghe lời khuyên của Bính Thế là, bất đắc dĩ, Bính cũng bị lôi kéo vào con đường lưu manh, trở thành một “bỉ vỏ” – người đàn bà ăn cắp Do một sự hiểu lầm và ghen tuông, Năm Sài Gòn đuổi Bính đi Đúng lúc ấy Bính nhận được tin bố mẹ ở gặp tai họa có thể bị tù, Bính không còn cách nào khác, đã phải nhận lời lấy một viên mật thám để có tiền gửi về cứu bố mẹ Đang sống yên ổn nhàn hạ bên người chồng mới này

thì một biến cố xoay chuyển cuộc đời Bính: Năm Sài Gòn bị bắt bởi chính tay người chồng Bính Không chút do dự, cô đã lẻn xuống trại giam, mở khoá cứu Năm rồi cùng y đi trốn Từ đó, Bính lại trở lại cuộc sống ngoài vòng pháp luật với Năm Sài Gòn, nhưng trong lòng vẫn day dứt khát khao cuộc đời lương thiện Cuối cùng, Bính phải trả giá bằng kết cục bi thảm: Năm đã giết chết đứa con của cô trong một lần “làm tiền” và cả hai người bị bắt bởi chính người mật thám của cô trước đây

Qua cuộc đời chìm nổi éo le của Tám Bính, tác giả đã phơi bày bộ mặt bất công của trật tự xã hội đương thời Từ bọn cường hào thôn quê với những

hủ tục lạc hậu đến bọn giàu có ở thành thị bẩn thỉu, đê hèn; trùm chạy vỏ, bọn cảnh sát, mật thám… tất cả đều được nhà văn phản ánh trong tác phẩm Với

tiểu thuyết Bỉ vỏ, Nguyên Hồng không chỉ tái hiện hiện thực xã hội một cách

khách quan mà nhà văn còn khơi sâu vào thế giới bên trong của tâm hồn những con người dưới đáy xã hội để thấy được vẻ đẹp vốn có trong tâm hồn

họ

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT

TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ CỦA NGUYÊN HỒNG

2.1 Thế giới nhân vật

2.1.1 Khái niệm nhân vật

Đối tượng chung của văn học là cuộc đời, trong đó con người luôn giữ vị trí trung tâm Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức tranh thiên nhiên, những lời bình luận… đều góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tác phẩm vật nhưng cái quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là việc xây dựng nhân vật Đọc một tác phẩm văn học, đọng lại sâu sắc nhất là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện

Vì vậy, Tô Hoài đã có lí khi nói rằng: Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác

Nhân vật văn học là thuật ngữ chỉ hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại của con người trong nghệ thuật ngôn

từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, loài cây, các sinh hể hoan đường được gắn cho những đặc điểm giống với con người Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật, nó mang tính ước lệ, không đồng nhất với con người có thật, ngay cả khi tác giả xây dựng nhân vật với những nét rất gần với nguyên mẫu có thật Ý nghĩa của nhân vật văn học chỉ có được trong một hệ thống tác phẩm cụ thể Tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật bởi đó là hình thức cơ bản, qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng và là phương tiện giúp nhà văn thể hiện thái độ, lập trường tư tưởng trước cuộc sống và con người đồng thời thể hiện tư duy nghệ thuật của mình

Các tác giả của Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm: “Nhân vật văn

học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn

học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, ) cũng có thể không có tên riêng Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ có một con người cụ thể nào cả mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào

đó trong tác phẩm Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước

lệ, không thể đồng nhất nó với con người trong cuộc sống” [3, 7]

Trong giáo trình Lí luận văn học do G.S Trần Đình Sử chủ biên đã

khẳng định: “Nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Nội dung của nhân vật nằm trong

sự thể hiện của nó Chỉ đến khi tác phẩm kết thúc người đọc mới có ý niệm đầy đủ về nhân vật”[12, 118]

G.S Hà Minh Đức trong giáo trình Lí luận văn học đưa ra định nghĩa:

Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…và chú ý thêm rằng: nhân vật thường được quan niệm với phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên được khắc họa đậm sâu hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là những sự việc, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách của con người được dung như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người

Nhân vật văn học là một hiện tượng có tính ước lệ, có những dấu hiệu

để nhận biết: tên gọi, những dấu hiệu về tiểu sử, nghề nghiệp, những đặc điểm riêng… Không giống với nhân vật thuộc các loại hình nghệ thuật khác, nhân vật văn học được khắc họa bằng chất liệu riêng là ngôn từ vì vậy nó đòi hỏi người đọc phải vận dụng trí tưởng tượng, liên tưởng để dựng lại một con người hoàn chỉnh trong tất cả mối quan hệ của nó

Từ những định nghĩa trên, chúng ta có thể rút ra một kết luận: nhân vật văn học là yếu tố cơ bản nhất của tác phẩm văn học, tiêu điểm để bộc lộ chủ

đề, tư tưởng và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hiện thực của tác phẩm tập trung khắc họa Đọc tác phẩm cần phải hiểu hết nội dung đời sống và nội dung tư tưởng của tác giả gửi gắm qua nhân vật Vì vậy, việc tìm hiểu nhân vật là chìa khóa để đi vào tác phẩm văn học

Nhân vật văn học có vị trí không thể thiếu trong một tác phẩm, chính vì thế mà nó có vai trò rất quan trọng Nhân vật có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời Với tư cách là cơ sở tạo nên thế giới nghệ thuật, nhân vật là yếu tố đầu tiên được xem xét đầu tiên khi muốn tìm hiểu tác phẩm văn học.Tiểu thuyết

là tác phẩm tự sự điển hình nhất, nó có những ưu thế nổi bật Tiểu thuyết có thể khắc họa tỉ mỉ các phương diện, khi khắc họa nhân vật không bị giới hạn

về không gian, thời gian, ngôn ngữ lại rất phong phú, nhà văn có thể miêu tả diễn biến tâm lí tình cảm, ý thức của từng nhân vật Tiểu thuyết khi viết về nhân vật có thể vận dụng ngôn ngữ của nhân vật, lại có thể vận dụng ngôn ngữ trần thuật Có thể thay đổi không gian một cách tự do, vận dụng đầy đủ hoàn cảnh nhân vật, tâm lí, tính cách nhân vật khiến cho nhân vật hiện rõ trong tâm tưởng của bạn đọc

2.1.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ

trong tiểu thuyết Bỉ vỏ được Nguyên Hồng xây dựng là một nhân vật tiêu biểu

cho con người chịu nạn, gặp nhiều bi kịch trong cuộc đời

Bỉ vỏ là cuốn tiểu thuyết viết về cuộc đời Tám Bính, một cô gái quê

hiền lành, xinh đẹp, chất phác lại chịu thương chịu khó Chính vì thế mà Bính được rất nhiều người chú ý và tròng ghẹo Bao nhiêu lời tán tỉnh của những người con trai trong làng không được Bính để ý tới Chỉ đến khi xuất hiện một người “vận quần Tây, chải chuốt” có “thân hình thanh tú” cùng với cái tên

“quan Tham đạc điền” thì trái tim cô bắt đầu rung động, từ “thẹn” đến “băn khoăn vẩn vơ” rồi cuối cùng cô đã yêu người con trai ấy Sự ngây thơ, trong trắng của cô con gái quê mới lớn với hi vọng là có thể gửi gắm cuộc đời cho người yêu mình, Bính đã “buông phó cả thân thể mình cho y” để rồi kết quả cuối cùng cô nhận được là sự ruồng bỏ của người tình và mang trong mình giọt máu của hắn Có thể nói, bi kịch của Tám Bính bắt đầu từ khi đứa con của

cô ra đời Cô luôn sống trong tủi nhục, sự đay nghiến của bố mẹ Và đau đớn hơn nữa khi chứng kiến cảnh bố mẹ mình đã nhẫn tâm bán đứa cháu với giá mười ba đồng bạc khi nó mới sinh ra được vài ngày chỉ vì sợ mất danh tiếng của gia đình Mất người tình, mất con, bố mẹ ruồng bỏ, không chỗ bấu víu Bính quyết định bỏ làng ra đi với hi vọng tìm được tham Chung và kiếm tiền

để sau này về chuộc con Chính hi vọng mong manh ấy là nguồn sức mạnh giúp cô gái trẻ, yếu ớt, một thân một mình không tiền bạc vào Hải Phòng nơi đầy nguy hiểm và cạm bẫy để kiếm sống Thế nhưng sự đời đâu đơn giản như Bính nghĩ, cái ước mơ nhỏ nhoi của Bính bị dập tắt ngay khi bước chân lên thành phố thì đã gặp những người đàn ông thành thị đê hèn chỉ chực vồ lấy Bính khi có dịp và những bà vợ hay ghen và ghê gớm Bính trong một sự hiểu lầm cướp chồng người khác đã bị một mụ đàn bà đánh thừa sống thiếu chết rồi

bị giải về sở cẩm, kết quả là cô bị đẩy vào nhà “thổ”

Lên thành phố được vài ngày nhưng cuộc sống của Bính lật sang một trang mới với những màu sắc tối tăm, ê chề, nhục nhã, sống một kiếp người bất hạnh nơi nhà thổ nhơ bẩn Tại nhà thổ của mụ Tài Xế Cấu, Bính gặp Hai

Liên, cô giúp đỡ Tám Bính nhiều lần Sau đó, Bính được Hai Liên giới thiệu

cho Năm Sài Gòn - một tay “anh chị” trong giới giang hồ, Năm chuộc Tám

Bính ra ngoài và cưới cô làm vợ Bính tưởng chừng sẽ được sống cuộc sống của con người bình thường nhưng số phận lại một lần nữa đùa giỡn với cô Khi Bính biết chồng cô là một tay anh chị khét tiếng hung dữ và đáng sợ, đứng đầu trong phe trộm cắp Bính nhiều lần khuyên can chồng hoàn lương nhưng không được Năm không thể dứt bỏ cuộc sống hiện tại, cuộc sống mà Năm đã quen từ nhỏ, đầy mạo hiểm nhưng thú vị, uy quyền của một vị vua không đánh đổi bằng cuộc sống tay làm nuôi miệng được Cuối cùng Bính phải theo Năm, bàn tay của Bính đã “nhúng chàm”, cô đã giúp Năm lấy trộm

đồ của một người dân lương thiện và trở thành một “bỉ vỏ” có tay nghề Tuy sống bằng nghề bất lương nhưng trong lòng Bính luôn âu lo và Bính luôn hi vọng về một cuộc sống tốt đẹp sẽ đến với mình Nhưng Năm “đứng đầu hẳn những du côn anh chị nhất” là hạng người mà “hết thảy mọi người đều xa lánh, ghê sợ” Bính không thể bỏ Năm, tấm lòng chan chứa yêu thương của Năm đối với Bính không ai có được Bính sợ hãi cho tương lai của mình và những đứa con sau này Thật không gì chua xót bằng khi con người muốn lương thiện nhưng cuộc đời cứ xô đẩy họ vào vũng đời đen tối mà họ không tài nào tìm được đường ra

Một lần hiểu lầm và ghen tuông, Năm đã đuổi Bính đi Cuộc đời thật bất công khi cứ dành mọi sự đau khổ cho Tám Bính Giờ đây Bính chỉ còn một thân một mình không biết đi đâu về đâu, cô quyết định trở về với cảnh đời “tay làm hàm nhai, dù vất vả lam lũ lại sáng rực rỡ lên một cảnh khác thường” Tưởng chừng bất hạnh của Bính sẽ qua đi ấy mà sóng gió lại ập đến Cha mẹ cô ở quê bị vu oan, không có tiền sẽ bị đi tù, là một người con có hiếu làm sao cô có thể làm ngơ trước tai họa mà cha mẹ gặp phải Bính đã trả ơn sinh thành bằng cách làm lẽ một tay mật thám để có tiền lo cho cha mẹ Làm

vợ tay mật thám cuộc sống của Bính dễ dàng hơn một chút nhưng người đàn

bà bất hạnh ấy lại phải lựa chọn giữa hai con đường sẽ quyết định số phận tàn nhẫn của cô Chồng cô bắt được Năm Sài Gòn, hoàn cảnh ấy buộc Bính phải lựa chọn: sống yên ổn bên người chồng mật thám hay mở cửa ngục cho Năm

và trở về cuộc sống lưu manh cùng hắn Một con người giàu lòng vị tha và tình thủy chung ấy có thể sẵn sang tha thứ cho những người đã hắt hủi mình một cách tàn nhẫn như cha mẹ cô, thì làm sao cô có thể dửng dưng với số phận của Năm Sài Gòn, người duy nhất trên đời đã yêu thương cô thật sự Bính quyết định cứu Năm ra và trở về con đường tội lỗi

Bính phải chứng kiến cảnh Năm giết người mà không dám hé răng, rồi chính Năm trong một lần “làm tiền” đã cướp một đứa bé người đeo đầy vàng bạc lao xuống sông và vì ngạt nước đứa bé đã chết Cô có ngờ đâu đứa bé đó chính là đứa con mà năm xưa cô đứt ruột sinh ra, đứa con đầu lòng mà cô không có cách nào giữ được, và giờ đây ôm con trong tay thì nó chỉ còn “là xác chết lạnh như đồng” Giữa cảnh éo le và đau đớn ấy thì người chỗng cũ cùng những đội xếp, những tên mật thám vào bắt Bính và Năm Sài Gòn Phải chăng đây chính là cái giá mà cô phải trả cho chính hành động tội lỗi của mình, “thoáng phút giây Bính thấy hết cả mọi sự tuyệt vọng, tối tăm từ nay trở đi lúc nào cũng xâu xé tâm cam Bính Bính sẽ sống một đời khốn nạn dài

vô cùng tận” [4, 219]

Câu chuyện về cuộc đời Tám Bính khép lại là một chuỗi dài bất hạnh, tủi nhục, ê chề với tận cùng của sự tuyệt vọng Một kết thúc đau đớn: con chết, chồng bị bắt bởi chính người chồng khác của mình Quả thật cuộc đời thật tàn nhẫn với Bính chỉ vì chút nhẹ dạ của mình để rồi cuối cùng phải trả cái giá quá đắt Phải chăng viết về cuộc đời Tám Bính nhà văn Nguyên Hồng muốn phơi bày tất cả hiện thực xã hội lúc bấy giờ?

Miêu tả cuộc đời nhân vật Tám Bính, Nguyên Hồng đã phơi bày tất cả những mặt trái của xã hội từ nông thôn đến thành thị đâu đâu cũng đầy rẫy những bất công ngang trái, sự lên ngôi của đồng tiền, danh vọng, sự thối nát trong bộ máy cường quyền Chính xã hội đã đẩy một cô gái trong trắng, lương thiện xuống tận bùn đen không thể ngóc đầu lên được Điều này được giáo sư Nguyên Đăng Mạnh khẳng định: Tác giả đã phân tích cả một chuỗi nguyên nhân xã hội từ nông thôn đến thành thị với cơ cấu xã hội duy trì những phong tục vô cùng nhân đạo, với những tổ chức chính trị, những công cụ bạo lực bênh vực cho bọn có tiền, đẩy Tám Bính vào cuộc sống nhơ bẩn và cực nhục

mà cô không sao vượt nổi Có thể nói, nông thôn là những vùng quê bình lặng, ở nơi đó chúng ta thấy sự chất phác của người dân lao động Nhưng cũng chính nông thôn là nơi lễ giáo phong kiến và các hủ tục lạc hậu còn đang ngự trị Nó là nguyên nhân phá hoại biết bao con người, đặc biệt là những người phụ nữ Nguyên Hồng đã cho thấy hiện thực phũ phàng này khi Bính rung mình nhớ lại hình ảnh của chị Minh chỉ vì nhẹ dạ cả tin nên phải đèo bồng con bị làng phạt vạ “phải quỳ giữa sân đình, nón không có, bế đứa con mới được mười ngày giữa trời nắng chang chang” còn bọn Hương lý, chức dịch thì ngồi trong đình “chè chén no nê” rồi khệnh khạng phạt vạ Bọn này chỉ nhân cơ hội này mà “nhấm nháp cho sướng miệng, sống chết mặc ai” Đại diện cho luân lí là thế cho nên những người dân lao động đặc biệt là người phụ nữ yếu đuối họ không thể phản kháng được Ngay cả đến cha mẹ cũng vì

sĩ diện mà họ nhẫn tâm “ cạo trọc đầu, bôi vôi trắng hếu, úp rế lên đầu đứa con gái tội nghiệp của mình mà rong khắp làng” Chính luật lệ hà khắc đó là nguyên nhân dẫn đến con đường lưu manh hóa của biết bao nhiêu cô gái nhẹ

dạ mà chính Tám Bính là nhân vật điển hình

Nông thôn đã vậy thành thị lại càng ô hợp hơn, bởi đó là nơi nhiều người tứ xứ họp, bao nhiêu thành phần, tầng lớp, hạng người… tất cả tạo

thành một món ăn hổ lốn, nặng mùi sôi sục Ở đây tập trung những gì xấu xa, bất công và thô tục Trong cái xã hội rực rỡ, sáng sủa, đẹp đẽ nhưng lại đáng

sợ biết bao Đêm xuống lại càng nổi rõ cái lạnh lẽo, ghê người khi những người đàn ông nhìn thấy sự ngây thơ, rụt rè, quê mùa của những cô gái quê

Họ nhào vào Bính như những con thú đói khát mặc cho cô có van lơn, giãy giụa, sợ hãi Một phần thối nát nữa của chốn thị thành đó chính là “nhà thổ” – nơi chứa những cô gái giang hồ hành nghề mại dâm hay những cô gái lương thiện bị đẩy vào, họ sống trong sự nhục nhã, khinh bỉ và đau đớn trong bệnh tật Không riêng gì Tám Bính, Hai Liên – một người chị em tốt với Bính, đã bao phen giúp đỡ Bính hết lòng; cô cũng chịu biết bao tủi nhực ở nơi nhà thổ

và chính nơi ấy đã cướp đi sứ mệnh cao cả nhất của một người phụ nữ, đó là được làm mẹ Nguyên Hồng đã viết nhiều chương thật cảm động về cuộc đời tủi nhục của những cô gái điếm phố Hạ Lý Ở mảnh đất Cảng đầy rẫy sự ăn chơi xa xỉ này không chỉ sinh ra “gái mại dâm không thể đếm xuể” mà còn sinh ra những “anh chị” gian ác và liều lĩnh không biết bao nhiêu Chúng lập

bè, kết đảng, trộm cắp, giết người thành một tổ chức là đám “chạy vỏ” dắt díu những “cơm thầy cơm cô”… Chính xã hội đó đã biến những con người lương thiện thành xấu xa, một cô gái hiền lành như Bính bỗng chốc đã trở thành “đĩ lậu” rồi trở thành một “bỉ vỏ” chuyên nghiệp Là một nhà văn sống cuộc sống

cơ cực, đói khổ Nguyên Hồng đã chứng kiến và thấu hiểu được cuộc sống của những con người dưới đáy xã hội cho nên bằng ngòi bút hiện thực ông đã cho

thấy trong Bỉ vỏ là một xã hôi gian phi, một xã hội ăn cắp với những hành vi

và tâm tính rất kỳ lạ của những người thuộc tầng lớp tận cùng của xã hội

2.1.2.2 Nhân vật tha hóa

Vũ Ngọc Phan đã đưa ra nhận xét về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết

Bỉ vỏ của Nguyên Hồng: Một tiểu thuyết về đời trụy lạc của bọn ăn cắp, nhưng

có một tính cách nửa tâm lí, nửa xã hội Thật vậy, Nguyên Hồng đã xây dựng

lên những nhân vật lưu manh, trộm cắp Ngay cả Tám Bính hiền lành, thôn quê như vậy cũng trở thành một “bỉ vỏ ” điêu luyện nhưng dù rơi vào hoàn cảnh éo

le, nhơ nhớp trong lòng cô vẫn luôn khát khao một cuộc sống lương thiện Đã

có nhiều lần cô khuyên chồng từ bỏ hành vi tội lỗi, vợ chồng tìm công việc làm

ăn lương thiện nhưng rồi chính cô lại bị lôi vào cuộc Sau mỗi hành vi phạm tội, Bính lại ăn năn, hối hận Tám Bính là nhân vật điển hình cho những người chịu nạn, gặp biết bao bi kịch đắng cay trong cuộc đời Trong tâm trí cô luôn có

sự đấu tranh, giằng xe giữ cái ác và cái thiện; xét đến cùng Bính chính là nạn nhân của xã hội đầy bê tha, trụy lạc lúc bấy giờ

Trong tác phẩm Nguyên Hồng không chỉ xây dựng hình tượng nhân vật tiêu biểu cho người bị nạn, mang nhiều bi kịch mà còn có những nhân vật tha hóa đại diện là Năm Sài Gòn Môi trường sống toàn những lang sói, đểu giả, lừa lọc của bọn cường hào ở thôn quê, bọn nhà giàu ở thành thị, bọn cảnh sát bất công vô lí liên kết với bọn buôn thịt bán người được dung túng khắp trong

xã hội Môi trường hỗn độn, vô luân lí đã tạo nên biết bao anh chị gian ác sống ngoài vòng pháp luật “Hà Nội thủ đô xứ Bắc Kỳ, một thành phố đầy rẫy

sự ăn chơi xa xỉ, đã tạo ra một số gái mại dâm nhà nghề không thể đếm xiết, thì Hải Phòng, một hải cảng sầm uất bậc nhất Đông Dương, một thành phố công nghệ mở mang, với hơn ba nghìn dân lao động bần cùng ở các tỉnh dồn

về, cũng có một đặc điểm là sản xuất được một số anh chị gian ác, liều lĩnh không biết là bao nhiêu” [4, 57] Ở đó, những người đàn ông sống phiêu bạt giang hồ, những người đàn bà táo bạo, tự do trong luyến ái và hôn nhân Họ là những con người rất mực thủy chung, nhưng thủy chung trong tình yêu chân thật chứ không phải theo lễ giáo phong kiến Dân tứ xứ gặp nhau, những con người này hầu hết không cha không mẹ, không người thân thích, không quê quán, thề cùng sinh tử với nhau Phần lớn họ lâm vào hoàn cảnh cùng đường mạt lộ phải tha hương cầu thực

Trong tiểu thuyết Bỉ vỏ, nhân vật Năm Sài Gòn đươc xây dựng là một

trong những tay “anh chị” máu mặt khét tiếng đất Hải Phòng Năm Sài Gòn

có xuất thân thấp hèn và tuổi thơ gian khổ và dữ dội: “bé đi làm con mày, con

ở hết nhà này đến nhà khác Lớn lên thì trốn đi ăn đi ở, lang thang đầu đường, cuối chợ tính nết thì ngang ngạnh, ham chơi…” Sự cô độc, bê tha ấy đã biến Năm trở nên khô khan, tàn ác, không một mái ấm gia đình, không người thân thích Chính hoàn cảnh sống ấy đã xô đẩy Năm vào con đường lưu manh tội lỗi Bằng ngòi bút hiện thực tài hoa và tinh tế, Nguyên Hồng đặt nhân vật của mình vào hoàn cảnh éo le Trong hoàn cảnh ấy Năm không còn cách nào khác

là phải tuân theo luật lệ hà khắc của cuộc sống du đãng, ném mình vào cuộc vật lộn để kiếm sống và rồi tha hóa trở thành tên lưu manh, giết người không ghê tay

Năm Sài Gòn là một tay anh chị trong giới giang hồ, Nă trở thành một tên trùm trộm cắp, một hạng người mà hết thảy mọi người tử tế đều xa lánh, ghê sợ “Mới ba mươi hai tuổi mà án tích Năm kê chật một tờ giấy trong sở liêm phong Non hai phần ba đời Năm đã bị cảnh tù tội cướp mất Năm đã đi đày Côn Lôn bảy năm, ở Khám lớn Sài Gòn, ở Hỏa Lò Hà Nội hai năm… Năm còn từng làm cai trại trong đề lao Hải Phòng, Nam Định, Hải Dương, Thái Bình, hơn bốn năm Cuộc đời Năm trải qua những phen nguy hiểm đã dày dạn như những nốt dao chém trên mặt, trên lưng và khắp hai cánh tay Năm” [4, 62- 63] Trong thế giới lưu manh Năm là một tay trùm chạy vỏ nắm một oai quyền lớn, hắn bộc lộ rõ bản chất của một kẻ lưu manh, một tay anh chị sừng sỏ, liều lĩnh trước cuộc đời và pháp luật, “không chịu quỵ lụy ai hết, quyết chống lại mọi sức mạnh của pháp luật mà sống một đời như đế vương” Sống trong cảnh nguy hiểm đến tính mạng nhưng Năm luôn thể hiện chất phóng khoáng, khinh đời trước hành động của bọn đàn em Con người từng trải như Năm thì sự chém giết cũng trở nên bình thường, trong một lần kiếm

ăn, bọn đàn em đã giết chết con của một cớm, tay đàn em kể lại chuyện hết sức lo lắng thì Năm “không một vẻ cảm động trên mười mấy khuôn mặt đen xạm lại” Hắn thản nhiên nói: “nó chết thì mẹ nó chôn, việc gì mà mình phải lo” Lời nói thật lạnh lung, tàn nhẫn đúng với còn người từng trải của anh ta Không những thế Năm còn được bọn đàn em đánh giá là người đầy bản lĩnh:

“trông anh Năm, nước đến chân vẫn như thường” Một con người đã từng ngang dọc như Năm quan niệm sống đầy triết lí: “Nghề gì, việc gì có gian nan, khó khăn mà ta theo đuổi được mới thích chứ” Lấy nguy hiểm làm thử thách của đời mình, Năm quả là một con người làm cho biết bao kẻ trong giới giang hồ phải kính nể và ao ước Cuộc sống giang hồ đầy nghiệt ngã, tính cách của con người trở nên táo bạo và quyết liệt trong Năm Hắn giết người không ghê tay Ngay cả với Ba Bay – một tay anh chị lừng lẫy một thời nhưng “phạm luật rừng” nên bị Năm giết không thương tiếc Năm Sài Gòn đã coi trộm cướp và giết người là một nghề kiếm sống, hắn trở thành nạn nhân của xã hội mà không hề hay biết, không ý thức được điều đó

Có thể thấy, thế giới của tiểu thuyết Bỉ vỏ là thế giới của những kẻ lưu

manh, trộm cắp, trụy lạc, cuộc đời của họ cứ trượt dài hết đoạn dốc này sang đoạn dốc khác mà không hề ý thức được tội lỗi của mình Không chỉ riêng nhân vật Năm Sài Gòn, ta có thể bắt gặp vô số những lưu manh, bỉ vỏ khác Những đàn em, tay chân của Năm cũng là những kẻ can trường, táo tợn trong cuộc sống tội lỗi Những tay chân đắc lực như: Ba Bay, Tư – Lập – Lơ, Chín Hiếc, Mười Khai, Sáu Gáo Đồng, Ba Trâu Lăn… tất cả đều có vè bề ngoài hung tợn, dữ dằn: “lông mày đều rậm, đuôi nhọn và xếch” [4, 83] Từ tên gọi đến ngoại hình, những con người này đều mang đậm bản chất lưu manh, tha hóa mà nghề nghiệp đã tạo nên Với những tay chân can trường lấy nghề chạy

vỏ, chạy dọc làm nghề mưu sinh Họ sống lừu bịp, chém giết một cách say sưa, rồ dại: “Tư – lập – lơ trùm chạy vỏ trong chợ Sắt, Sáu Gáo Đồng cầm

đầu các kẻ chuyên môn dắt díu những cơm thầy cơm cô ở vườn hoa đưa người” , “Ba Bay lúc nào cũng đi một mình vì không có ai dù là dân anh chị dám đánh đu với hắn…, Chín Hiếc và Mười Hai cũng cùng nghề nghiệp với

Tư – lập – lơ” [4, 83-84] Không còn một tệ nạn nào mà những con người này không trải qua từ ăn cắp, đĩ điếm, cờ bạc, nghiện hút cho đến giết người Cũng chỉ vì miếng cơm manh áo, chúng quyết chống lại mọi sức mạnh của pháp luật Chín Hiếc khẳng định sự lưu manh của mình: “cớm canh gác riết thế này, mình cứ làm tiền mới cam trường chứ” [4, 73] Cuộc sống cam trường tạo nên những anh hùng ngoài vòng pháp luật, họ sống ngày nay mà không biết đến ngày mai sẽ ra sao nhưng sẵn sàng xả thân vì đồng đội, để bảo

vệ danh dự họ thậm chí chấp nhận cả cái chết Ba Bay từng nói: như tôi đây gầy còm cũng có thể chịu vài ba nhát dao chém, vài trận đòn sang tan…, hay

Tư – lập – lơ “mình chém người rồi ngồi tù mới giỏi chứ, và mình xả cả cớm mới can trường hơn”, “thôi anh Năm ở nhà để tôi thay anh xả chúng cho” [4,91-94] Những con người dưới đáy xã hội lấy đề lao làm quê hương, gia đình, anh em thân thích là tụi đồng nghệ quỷ quyệt, gian ác nhưng ở một nơi nào đó trong sâu thẳm tâm hồn họ vẫn le lói những ước mơ nho nhỏ, hạnh phúc của cuộc sống thường nhật Ba Bay ước mơ: “Một ngày kia, tình cờ hắn gặp một người đàn bà rất xinh, rất lằng… người đàn bà nọ cười với hắn”, còn

Tư – lập – lơ mơ ước: “phút chốc gian nhà lá nhỏ, xóm chợ con thành phố Hải Phòng, có nhà nguy nga, có hồ rộng… ở đây Tư- lập-lơ có xe ô tô chạy khách… sống một đời nhàn hạ và sung sướng” [4, 139-140] Trong cái xã hội bịp bợm ấy, Nguyên Hồng còn thấy được những ước mơ tội lỗi của những kẻ lấy cuộc đời giang hồ làm lẽ sống nhưng đối lập với cái vẻ bề ngoài đó là những ước mơ, khát vọng đổi đời cháy bỏng, thôi thúc Hơn nữa, trong những con người lưu manh, liều lĩnh ấy vẫn tồn tại tình cảm yêu thương chân thành, đằm thằm mà tiêu biểu đó là tình yêu giữa Tám Bính và Năm Sài Gòn Chính

tình cảm chân thành ấy là biểu hiện cụ thể nhất của tinh thần nhân văn, nhân đạo mà Nguyên Hồng muốn gửi gắm qua tác phẩm

Tóm lại, những trang văn miêu tả chân thực cuộc sống, tư tưởng, tình cảm của Nguyên Hồng khiến người đọc không khỏi bàng hoàng, ngạc nhiên từ một kẻ tha hóa, lưu manh, trộm cắp như Năm Sài Gòn với cuộc đời thực chất là cuộc hành trình thực hiện hết vụ lừa đảo này đến vụ chơi khăm khác, từ thành phố này sang thành phố khác để lừa bịp nhưng trong sâu thẳm tâm hồn tội lỗi

ấy vẫn ẩn khuất sức sống, ước mơ vươn lên phi thường và những tình cảm yêu thương đằm thắm, chứa chan tình người Dù tình yêu Năm dành cho Bính đã làm người đọc không khỏi xúc động nghẹ ngào nhưng trong con người Năm vẫn còn những nét hung tợn, dữ dằn và tự do trong cách sống Vì vậy, trong một lần thua bạc, vì ghen tuông, Năm đã hắt hủi, đuổi Bính ra khỏi nhà với lời

lẽ thô lỗ, cục cằn: “Tôi vẫn biết, biết lắm, chị Tám Bính ạ, chị có nhan sắc, chị khộn ngoan thì chị còn thiết gì một thằng chồng khốn nạn như tôi… đi ngay… bước ngay… có xéo hay không? Đồ chó đểu nào!” [4, 160-167] Sẵn sàng dang tay cứu Bính khỏi hoạn nạn nhưng Năm cũng sẵn sàng quăng Bính ra người đường không một chút thương tiếc hay tình nghĩa gì Nguyên Hồng đã

để nhân vật sống thật từ đầu đến cuối tác phẩm, đúng như tính cách nhân vật bịp bợm, sự thay đổi trong con người nhân vật không phải là sự thay đổi về bản chất Hành động của Năm phù hợp với bản tính lạnh lùng, nông cạn của

kẻ lưu manh Và cũng chính Năm đã giết chết đứa con duy nhất của Bính mà

cô luôn mong muốn chuộc lại để có thể bù đắp, yêu thương và chăm sóc Cái chết của đứa bé càng cho thấy sự dã man, sự tha hóa trong con người Năm, vì tiền mà hắn giết người không thương tiếc ngay cả với một đứa trẻ nhỏ Vậy là thế giới lưu manh đầy tội ác đã giết chết tình yêu thương trong Năm và muốn Năm sống mãi cuộc sống gian ác, bạo tàn này Thương thay cho Tám Bính xinh đẹp, hiền lành nhưng phải chịu biết bao bi kịch trong cuộc đời suy cho

cùng cũng là do xã hội thối nát, bịp bợm, vô nhân nghĩa đẩy con người vào những bước đường cùng không lối thoát

Mỗi nhân vật trong tác phẩm của Nguyên Hồng là một bản án, một câu chuyện đời bi thảm được phơi bày hoặc giấu nghỉm đi Điều đáng để chúng ta suy ngẫm không phải ở chỗ tác giả miêu tả mảnh đời, cuộc sống trong xã hội lưu manh, gái điếm mà là ngay ở những tầng lớp cặn bã ấy vẫn ánh lên những tia sáng nhân đạo, vẫn còn lòng yêu thương, thủy chung, sự hi sinh, xả thân

để bảo vệ đồng đội Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã đánh giá rất chính xác: Bỉ

vỏ là cuốn tiểu thuyết chứa chan tính nhân đạo, nó làm cho ta thương xót đến

cả những kẻ đầy rẫy tội lỗi, nhưng Bỉ vỏ lại xây dựng một khuôn luân lí rất

cao, nên dù ta thương xót họ mà ta vẫn không thể nào không ghê tởm về hành

vi của họ Đó là những phương diện tâm lí và luân lí Còn về đường xã

hội,Nguyên Hồng cho ta thấy trong Bỉ vỏ cả một xã hội gian phi, một xã hội

ăn cắp, với những hành vi và tâm lí rất kỳ của chúng Bỉ vỏ là một quyển sách cho nhà xã hội học những tài liệu rất quý Thật vậy, qua việc tìm hiểu thế giới

nhân vật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ ta thấy rõ được bản chất của xã hội đương

thời thối nát, chính xã hội ấy đã sinh ra những con người liều lĩnh, lạnh lùng

và tàn ác nhưng trong họ luôn có một khao khát sống, vươn lên rất mạnh mẽ Đọc xong tác phẩm, ta thấy Bính đáng thương hơn là trách, một người đàn bà tình nghĩa nhưng gặp đủ mọi bi kịch nghiệt ngã trong cuộc đời và cũng rất đáng trân trọng tình yêu chân thành từ Năm Sài Gòn – một kẻ lưu manh, tàn

ác Nguyên Hồng đã phác họa lại toàn cảnh cuộc sống của những người dân nghèo thành thị, đặc biệt là những kiếp người bị xã hội thực dân phong kiến giày đạp tàn nhẫn trước Cách mạng rất tinh tế và sâu sắc Tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng cho ta thấy quá trình bần cùng hóa, lưu manh hóa của những người dân nghèo thành thị Nhưng cái hướng chính, hướng thiện của

họ theo Nguyên Hồng vẫn là niềm khát khao vươn tới ánh sáng, mong muốn