Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết bão táp triều trần của hoàng quốc hải

Lần đầu tiên trong lịch sử văn học, với bộtiểu thuyết liên hoàn, Hoàng Quốc Hải đem đến cho người đọc một cáinhìn tổng thể lịch sử hào hùng, bi tráng và truyền đạt được tinh thần quậtkhở

Lª thÞ thuú

ThÕ giíi nh©n vËt trong tiÓu thuyÕt

B·o t¸p triÒu trÇn cña hoµng quèc h¶i

Chuyªn ngµnh: Lý luËn v¨n häc

M· sè: 60 22 32

LuËn v¨n th¹c sÜ ng÷ V¨n

Vinh, 2010

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1.Tiểu thuyết lịch sử là một thể loại tự sự lấy nội dung lịch sử làm đềtài và cảm hứng sáng tác Trong lịch sử văn học Việt Nam, thể loại nàyhình thành từ thời trung đại, phát triển mạnh vào đầu thế kỉ XX, tồn tại nhưmột dòng chảy ngầm trong văn mạch dân tộc Ở mỗi thời kì, các nhà văn

có cách nhìn nhận, đánh giá khác nhau từ nhiều góc độ về nhân vật và sựkiện lịch sử Hoà chung vào công cuộc đổi mới của văn học nước nhà, tiểuthuyết lịch sử hồi sinh với một sức sống mới Đề tài lịch sử lại được các

nhà văn “nhào nặn”, chế tác theo cảm quan riêng của mỗi người Một loạt tiểu thuyết lịch sử ra đời được công chúng đón nhận như: Hồ Quý Ly, Mẫu

Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn

Mộng Giác, Tây Sơn bi hùng truyện của Lê Đình Danh, Giàn thiêu (Võ Thị Hảo) Trong số đó phải kể đến hai bộ tiểu thuyết Tám triều vua Lý và Bão

táp triều Trần của nhà văn Hoàng Quốc Hải

1.2 Hiếm có triều đại lịch sử nào có những chiến công huy hoàng rực

rỡ, lưu danh sử sách một ông Phật và một ông Thánh như triều đại nhàTrần Vì vậy, đề tài lịch sử về triều đại nhà Trần thu hút được sự quan tâmcủa nhiều nhà văn và bạn đọc Tuy nhiên, những tiểu thuyết lịch sử đã viết

về triều đại nhà Trần mới chỉ xoay quanh chiến công của một vài vị tướng,gói gọn trong một vài trận đánh Lần đầu tiên trong lịch sử văn học, với bộtiểu thuyết liên hoàn, Hoàng Quốc Hải đem đến cho người đọc một cáinhìn tổng thể lịch sử hào hùng, bi tráng và truyền đạt được tinh thần quậtkhởi của dân tộc ta dưới triều đại nhà Trần

1.3 Với bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần, nhà văn Hoàng Quốc Hải

đã “giải mã được lịch sử, từ đó tạo ra thế giới của riêng mình” [56, 69] Cácnhân vật lịch sử dưới triều đại nhà Trần đã định hình trong tâm trí ngườiViệt, trở về trên trang sách của Hoàng Quốc Hải không phải như những

“bóng ma lịch sử” mà “sinh động hơn các nhân vật lịch sử vì nhân vật củatiểu thuyết lịch sử được trao sự sống, còn các nhân vật lịch sử thì đã sống”[18] Nhà văn vừa đắm mình vào thời đại của người đi trước, vừa ánh xạđời sống hiện tại mà phục sinh một thế giới nhân vật lịch sử phong phú,sống động, “ghi được dấu ấn của mình trên dòng chảy tiểu thuyết lịch sửViệt Nam” [56, 22]

Trên cơ sở những thành tựu của bộ tiểu thuyết đã được đánh giá,

chúng tôi đi tìm hiểu, nghiên cứu đề tài Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải để góp phần lý giải sự

hấp dẫn của tiểu thuyết lịch sử với bạn đọc hiện nay

2 Lịch sử vấn đề

Năm 1987, Hoàng Quốc Hải ra mắt cuốn tiểu thuyết đầu tiên của

bộ Bão táp triều Trần: Huyền Trân công chúa Cuốn tiểu thuyết này được

tái bản nhiều lần với số lượng lớn, chứng tỏ nó đã được bạn đọc hồ hởi đónnhận, cho ta thấy nhu cầu chiêm nghiệm lịch sử rất lớn và mảnh đất tiểu

thuyết lịch sử vẫn còn để ngỏ Sự khích lệ của độc giả và “nỗi đau đời” về

tình trạng thiếu hiểu biết lịch sử của tầng lớp thanh thiếu niên, ba tập tiểu

thuyết lịch sử về triều đại nhà Trần: Bão táp cung đình, Thăng Long nổi

giận, Vương triều sụp đổ của Hoàng Quốc Hải tiếp tục được xuất bản, tạo

cái nhìn tổng quát về lịch sử một triều đại Duyên nghiệp với lịch sử nhàTrần chưa dứt Gần đây nhất, ngày 16 tháng 9 năm 2010, tác giả đã họp

báo giới thiệu tiếp hai tập sách về lịch sử triều Trần: Đuổi quân Mông Thát,

Huyết chiến Bạch Đằng Vậy là Bão táp triều Trần tái bản mới trọn bộ

gồm sáu cuốn Đây là bộ tiểu thuyết lịch sử đồ sộ, có quy mô, có tính hệthống, khái quát toàn bộ lịch sử triều đại nhà Trần 175 năm từ khi khai lậpcho đến khi suy thoái Đã có rất nhiều ý kiến đánh giá của các nhà văn,

nhà sử học, nhà nghiên cứu khoa học xã hội về Bão táp triều Trần Nhìn

chung, bộ tiểu thuyết nhận được những lời nhận xét rất ưu ái

2.1 Các bài đánh giá khái quát về tiểu thuyết Bão táp triều Trần

Là đồng nghiệp cũng viết tiểu thuyết lịch sử, nhà văn Hoàng Công

Khanh trong bài viết Suy ngẫm về bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táp triều Trần

của Hoàng Quốc Hải đã phát hiện ra “một dấu ấn Hoàng Quốc Hải” dẫu

“chưa định hình nhưng đã manh nha thành trường phái” Dấu ấn Hoàng Quốc

Hải được thể hiện qua việc “không những đã phục hiện lại diện mạo đích thựccủa nhà Trần mà còn lấp được những lỗ hổng, những kiến giải thiếu kháchquan tới những nhân vật chủ chốt của lịch sử” [56, 9] Về mặt nghệ thuật,Hoàng Công Khanh nhận xét: “Bút pháp điềm đạm, tình lý rạch ròi như mũikhoan khoét sâu vào tính cách nhân vật”, "nhà văn lược bỏ nhiều từ ngữ,thành ngữ Hán, cổ lỗ, lựa chọn cụm từ phổ cập, dễ hiểu, đôi khi còn giải thích

một cách kín đáo, nhẹ nhàng Cấu trúc câu văn sáng sủa, lôi cuốn" [56, 9] Bộ tiểu thuyết được tổng kết với bốn tiêu chí: Trong sáng dễ hiểu, chính xác,

chọn lọc, gọn gàng.

Nhà văn Hoàng Tiến lại tôn vinh Hoàng Quốc Hải, người thiết kế cây

cầu giữa quá khứ và hiện tại Theo ông, bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần

đã “thổi ngọn lửa rừng rực hào khí Đông A vào tâm hồn độc giả Việt Nam đang xơ vữa động mạch ở thế kỉ XX” [56, 20] Bằng những hình tượng

nghệ thuật sinh động, nhà văn họ Hoàng giúp người đọc tiếp thu lịch sử

"ngọt ngào hơn, thấm thía hơn và vì thế bài học cho cuộc sống nhỡn tiềncũng thiết tha hơn, sâu lắng hơn”[56, 19]

Cảm nhận về Bão táp triều Trần, nhà văn Vũ Bão trong Những trang

sách tâm huyết cũng dành cho Hoàng Quốc Hải những lời tâm huyết: “Tôi

biết, ông viết không phải do những khúc anh hùng ca thời xa xưa thôi thúc màtôi còn thấy đọng lại nỗi đau đời của ông giữa những dòng chữ còn thơm mùi

mực” [56, 25] Về cách kiến giải các sự kiện trong quá khứ, nhà văn nhận xét:

“Ông bình tĩnh cắt nghĩa những diễn biến trong truyện như một sự phát triểntất yếu của bước đi lịch sử, đánh giá thật công bằng những người xuất hiện

trong thời loạn lạc” [56, 25].

Nhà sử học Đinh Công Vĩ lại xem“bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trầncủa Hoàng Quốc Hải là một sự tái tạo lịch sử đáng tin cậy” Ông nhậnthấy“bằng trí tưởng tượng phong phú, cộng với tri thức và sự nghiên cứucông phu, Hoàng Quốc Hải đã bù đắp lịch sử để từ sự thực lịch sử thănghoa thành sự thực nghệ thuật” [56, 16] Sự bù đắp đó theo ông rất hợp lý.

Ví như việc Hoàng Quốc Hải hư cấu sự kiện Trần Ích Tắc, con người tàihoa vẽ bức tranh An Tư vô tình rơi vào tay sứ giả Nguyên Mông là SàiThung, để hắn dâng tranh cho Thoát Hoan nên An Tư mới bị tiến cống.Nhân vật Huyền Trân công chúa cũng được hư cấu thêm việc học tiếng,học ca múa, học văn hoá nước Chăm trước khi về làm dâu, vì vậy nhữngtrang viết về Huyền Trân thêm phần sống động Sự hư cấu này của nhà văn

"chỉ là bù vào chỗ mà lịch sử còn bỏ ngõ cho "có da có thịt" hấp dẫn hơn"

Mặt khác, ông cũng chỉ ra cái nhìn mới về Trần Thủ Độ trong Bão táp cung

đình, đó là “vừa phê phán, vừa ngợi ca, công bằng phân tích tính hai mặt

của Trần Thủ Độ” [56, 14] Với Hoàng Quốc Hải, Trần Thủ Độ là conngười anh hùng nhưng cũng là một tay gian hùng Đó là một góc soi chiếu,làm bật lên cái mới đối với nhân vật này

Trong lời bạt về bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần, tác giả Phong

Sương cho rằng nhà văn Hoàng Quốc Hải đã “tạo ra một cái nhìn bao quát,chỉnh thể và sâu sắc về triều đại nhà Trần” Bản thân Phong Sương cũng

có cái nhìn bao quát về nội dung và nghệ thuật của bộ tiểu thuyết PhongSương đặc biệt chú ý đến thế giới nhân vật phong phú, đa dạng trong tácphẩm Đó là vị vua Trần Nhân Tông 35 tuổi, truyền ngôi cho con, 39 tuổilui về Yên Tử với Đạo, lập ra một dòng thiền thuần Việt Đó là các võtướng thao lược gắn liền với các chiến công oanh liệt trong cuộc khángchiến chống Nguyên Mông như Hưng Đạo Vương, Chiêu Minh Vương,Chiêu Văn Vương…, các tướng tài như Phạm Ngũ Lão, Yết Kiêu, DãTượng…và cả những các vương tôn công chúa như An Tư, Huyền Trâncho đến các nho thần: Chu Văn An, Trương Hán Siêu…Tất cả đều được

nhà văn họ Hoàng “điều binh khiển tướng”, “cân nhắc thái độ”, tổng chỉhuy các nhân vật của mình một cách tài tình hợp lí Các nhân vật lịch sử đãđược định hình trong chính sử đi vào trang tiểu thuyết trở thành những conngười quen mà lạ Tác giả lời bạt còn chỉ ra giá trị của từng tập trong bộtiểu thuyết "Huyền Trân công chúa là tiểu thuyết đúng nghĩa", “VươngTriều sụp đổ là một tập sách mà tác giả bày tỏ những nỗi đau đớn khônkhuây" Về giọng văn, Phong Sương cho rằng Hoàng Quốc Hải đã tạo ra đượcgiọng văn trong sáng, giản dị, mới mẻ Tác giả họ Hoàng đã cố gắng tước đinhững câu chữ cầu kỳ, những điển tích xưa cũ mà thay vào đó là tâm sự củangười hôm nay Với những đánh giá tương đối toàn diện về các phương diện nội

dung, nghệ thuật của Bão táp triều Trần, tác giả lời bạt khẳng định: “Thành tựu

ở bộ sách giá trị ở chỗ nó tạo ra cho độc giả ngoài kiến thức về lịch sử, quân sự,văn hoá, kinh tế, chính trị… của một thời đại nào đó còn thổi vào trái tim, tâmhồn bạn đọc một ý thức sống, một thái độ sống, một niềm tin, ước mơ và khí

phách cho riêng mình [56, 85].

Qua những nhận xét đánh giá chung của các tác giả, có thể thấy Bão

táp triều Trần là tác phẩm có những thành công về nội dung và nghệ thuật.

Chính thành công này tạo nên một “dấu ấn riêng” cho nhà tiểu thuyết lịch

sử Hoàng Quốc Hải để nhà văn phát huy khả năng của mình sáng tạo tiếp

bộ tiểu thuyết lịch sử: Tám triều vua Lý.

2.2 Các bài viết về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Bão táp triều Trần

Trong bài viết Bộ tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Hoàng Quốc Hải và

quan niệm về nhân vật anh hùng, nhà văn Hoài Anh nhận xét: Đây là một

bức tranh lịch sử cực lớn, vừa hào hùng vừa rơi lệ, để lại cho hậu thế nhiềubài học quý giá vô ngần Đặc biệt trên cơ sở so sánh quan niệm về ngườianh hùng của Trung Quốc và quan niệm về người anh hùng của ngườiphương Tây, nhà văn Hoài Anh đã nêu ra tiêu chuẩn đánh giá người anh

hùng trong Bão táp triều Trần là tiêu chuẩn đạo đức Với tiêu chuẩn này ta

có thể kể tên những người anh hùng của triều đại nhà Trần như: Trần TháiTông, Trần Nhân Tông, Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần NhậtDuật, Chu Văn An, Chiêu Hoàng, An Tư, Huyền Trân công chúa…

Nhà văn Hoài Anh còn chỉ ra "chính vì đặt nặng tiêu chuẩn đạo đứcnên Hoàng Quốc Hải không cho Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly là nhân vật anhhùng, vì những nhân vật này dù có những đóng góp cho lịch sử ở những mức

độ khác nhau nhưng còn dối trá và thủ đoạn, nhiều khi tàn nhẫn" [56, 52] Vềmặt nghệ thuật xây dựng nhân vật của Hoàng Quốc Hải, Hoài Anh nhậnxét: “Anh đã thổi sự say mê vào tâm hồn các nhân vật nữ như Chiêu

Hoàng, Huyền Trân, An Tư” [56, 63] Nhân vật Chiêu Hoàng trong Chiếc

hột mận của Lan Khai là một con người thụ động, bị ruồng bỏ Trong tiểu

thuyết của Hoàng Quốc Hải, Chiêu Hoàng đã trở thành nhân vật chủ động,

có trí tuệ, có nhân cách Với công chúa Huyền Trân, Hoài Anh đối sánh

tiểu thuyết Cánh buồm thoát tục của Lan Khai để thấy Huyền Trân trước

như một nạn nhân, bị hi sinh cho mục đích chính trị ngoại giao Còn ở bộtiểu thuyết này, Huyền Trân là một nhân vật kiên nghị, sáng suốt, có ý thứcxây dựng và củng cố tình hữu nghị giữa hai dân tộc Việt - Chiêm Từnhững đánh giá trên, Hoài Anh khẳng định Hoàng Quốc Hải là nhà tiểu

thuyết lịch sử đích thực và bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần của ông là "bộ

tiểu thuyết lịch sử đầu tiên của Việt Nam vừa có độ dài, vừa có quy mô lịch

sử đồ sộ"

Đánh giá về Bão táp triều Trần, trong bài viết Nhà văn Hoàng Quốc

Hải trái tim đập thăng trầm cùng các nhân vật lịch sử, tác giả Phùng Văn

Khai nhận thấy: "Qua ngòi bút và trái tim ông, những Trần Thủ Độ, TrầnQuốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư, Trần KhátChân, Trần Quốc Toản… và cả các vị vua ở ngôi cao kia, sao mà gần gũithiết thân, cụ cựa quá đỗi làm vậy, có thể sờ nắn được, trò chuyện đượchoặc lo nghĩ hoặc hồi hộp theo mỗi diễn tiến nhỏ của hàng ngàn trangsách" [56, 32] Tác giả bài viết này đã điểm qua một số nhân vật trong tác

phẩm của Hoàng Quốc Hải như Trần Thủ Độ, một nhân vật lắm công,nhiều tội của triều Trần Những việc làm trái với đạo đức, tàn ác màTrầnThủ Độ phạm phải bị nhà văn phê phán nhưng ông cũng đánh giá cônglao đóng góp của nhân vật này trong cái nhìn chia sẻ, cảm thông Đối vớiTrần Quốc Tuấn, "trái tim Hoàng Quốc Hải đã run lên, thắt lại, sôi bùng haynín nhịn thẩy đều dẫn đến việc tạo một bức tượng Thánh Trần đằm đẵm chấtngười" [56, 33] Với Huyền Trân, "trái tim họ Hoàng bỗng đâu thăm thẳmcùng công chúa Huyền Trân giờ biệt li thượng hoàng cùng non sông sanglàm dâu đất khách" [56, 33 - 34] Đến ngay như phản vương Trần Ích Tắc,nhà văn "đâu nỡ hạ nhục bằng ngôn ngữ vốn là thế mạnh của ông, lại cònphần nào chiêu tuyết từ những trang viết rất đặc sắc về tài thi thơ hoạ nhạc

của vương" [56, 34] Từ những cảm nhận về các nhân vật trong Bão táp

triều Trần của Hoàng Quốc Hải, Phùng Văn Khai đánh giá cao vốn kiến

thức lịch sử, văn hoá, đặc biệt là trái tim mới mẻ, nhân văn, một ngòi búttrung thực và thông tuệ của nhà văn họ Hoàng

Ngoài ra còn có nhiều bài phỏng vấn nhà văn Hoàng Quốc Hải nhưngnội dung chủ yếu vẫn là chuyện bếp núc viết tiểu thuyết và quan điểm củanhà văn về tiểu thuyết lịch sử Nhà văn lí giải sự gắn bó của mình với tiểu

thuyết lịch sử như một thứ “duyên” và viết tiểu thuyết lịch sử phải hư cấu

đến độ chân thực

Gần đây nhất, luận văn thạc sỹ Thế giới nghệ thuật trong Bão táp triều

Trần của Trần Thị Thu Hiền đã nghiên cứu khá toàn diện về hình tượng

nhân vật trong Bão táp triều Trần Tác giả đi sâu phân tích đối sánh các

nhân vật với chính sử, với các tiểu thuyết lịch sử cùng đề tài để làm bật ranét mới, từ đó khẳng định đóng góp của nhà văn trên phương diện nghệthuật

Nhìn chung, các bài viết về tiểu thuyết Bão táp triều Trần của Hoàng

Quốc Hải mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá khái quát về giá trị của tác phẩmhoặc đề cập đến một vài vấn đề cụ thể, riêng lẻ về nghệ thuật xây dựng

nhân vật Việc nghiên cứu vấn đề thế giới nhân vật trong Bão táp triều

Trần, vì vậy, còn được tiếp tục.

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi tư liệu khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Bão táp triều Trần của Hoàng

Quốc Hải

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

3.2.1 Bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải gồm

4 tập: Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa,

Vương triều sụp đổ, Nxb Phụ nữ 2006; bộ mới gồm 6 tập Bão táp cung đình, Đuổi quân Mông Thát, Thăng Long nổi giận, Huyết chiến Bạch Đằng, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ, Nxb Phụ nữ 2010.

3.2.2 Bộ tiểu thuyết Tám triều vua Lý cũng của Hoàng Quốc Hải

do Nxb phụ nữ ấn hành năm 2010 gồm 4 tập: Thiền sư dựng nước, Con

ngựa nhà Phật, Bình Bắc dẹp Nam, Con đường định mệnh.

3.3.3 Ngoài ra, luận văn còn khảo sát các tiểu thuyết lịch sử củamột số tác giả như: Ngô gia văn phái, Lan Khai, Nguyễn Huy Tưởng, Thái

Vũ, Ngô Văn Phú, Nguyễn Xuân Khánh, Võ Thị Hảo, Nguyễn Mộng Giác,Nam Dao, Lê Đình Danh…

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn nhằm tìm hiểu:

4.1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Hoàng Quốc Hải trong

tiểu thuyết Bão táp triều Trần

4.2 Các loại nhân vật trong tiểu thuyết Bão táp triều Trần

4.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Bão táp triều Trần

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp sau: Phương pháp hệ thống,phương pháp so sánh, phương pháp thống kê phân loại, phương pháp phântích, tổng hợp

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận

văn được triển khai qua 3 chương:

Chương 1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Bão táp triều Trần

Chương 2 Các loại nhân vật trong tiểu thuyết Bão táp triều Trần

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Bão táp triều Trần

Chương 1QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI

TRONG TIỂU THUYẾT BÃO TÁP TRIỀU TRẦN

1.1 Con người và quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

1.1.1 M.Gorki nói: “Văn học là nhân học” Câu nói này như một

chân lí để nhận định con người là đối tượng chủ yếu trong văn học, là trungtâm chú ý của nhà văn Khi hướng tới đối tượng trung tâm của mình, nhàvăn không chỉ thể hiện đời sống và phẩm chất của con người, đặt ra và giảiquyết những vấn đề nảy sinh trong mối quan hệ giữa con người với conngười, giữa con người với tự nhiên, mà quan trọng hơn là tìm hiểu, khámphá và phát hiện ra những bí ẩn nằm trong chiều sâu tâm hồn của conngười

Lý luận văn học xưa nay luôn xem con người là đối tượng đặc trưngcủa văn học Đối tượng của văn học không tách biệt với đối tượng của khoahọc, đạo đức, chính trị, nhưng khác với các lĩnh vực này, văn học khôngchia nhỏ con người ra thành nhiều tiêu chí để nghiên cứu mà “nhìn conngười như một chỉnh thể sinh động, toàn vẹn trong các quan hệ đời sống”.Như vậy, văn học miêu tả hiện thực nhưng ở bình diện các quan hệ đờisống xã hội của con người

Có một thời gian dài người ta thường hiểu con người trong tác phẩmvăn học chính là con người ngoài cuộc đời Trên thực tế, con người ngoàicuộc đời chỉ là một trong các nguyên mẫu để tạo nên con người trong vănhọc Con người trong tác phẩm văn học bao giờ cũng cao hơn con ngườingoài đời sống bởi đó là con người dưới cấp độ của hình tượng nghệ thuật,không hoàn toàn trùng khít với con người thật ngoài đời

Văn học phản ánh hiện thực cuộc sống thông qua cái nhìn của tác giả

về con người, được nhìn nhận trên bình diện các quan hệ đời sống xã hộicủa con người Nói một cách khác, nhà văn lấy con người làm phương tiện

để phản ánh, đánh giá hiện thực, đồng thời thông qua hiện thực để tìm hiểu

về con người Việc biểu hiện hiện thực sâu sắc hay hời hợt phụ thuộc vàoviệc nhận thức con người, am hiểu cái nhìn của con người vì “con ngườivừa là điểm xuất phát, là đối tượng khám phá chủ yếu, vừa là cái đích cuốicùng của văn học, đồng thời cũng là thước đo giá trị của mọi vấn đề trong

xã hội, mọi sự kiện và biến cố xã hội trong lịch sử” [46, 16]

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm của thipháp học, được hiểu “là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đãđược hoá thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp, hình thức thểhiện con người trong văn học tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho cáchình tượng nhân vật trong đó” [ 59, 41]

Như vậy quan niệm nghệ thuật về con người là nguyên tắc cắt nghĩathế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khảnăng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó Để tái hiện cuộc sống conngười, tác giả phải hiểu cách họ giao tiếp với nhau, với thế giới và với bảnthân, cách họ sống, hành động và suy nghĩ, điều họ quan tâm và khôngquan tâm trong cuộc đời Xét cho đến cùng, cái làm nên giá trị văn học là ởchỗ nó đã hiểu, cảm nhận và chiếm lĩnh con người sâu sắc ở mức độ nào.Bởi “Tất cả những gì liên quan đến đời sống con người, thuộc về con ngườiđều nằm trong phạm vi biểu hiện của văn học Từ mặt xã hội đến các thuộctính tự nhiên, từ hữu thức đến vô thức, từ dã man đến văn minh, từ tội ácđến đạo đức, từ quá khứ đến tương lai, hễ thuộc về con người thì văn họcbiểu hiện” [59, 42]

Quan niệm nghệ thuật về con người biểu hiện trong toàn bộ cấu trúccủa tác phẩm văn học, nhưng nhân vật là nơi thể hiện một cách tập trungnhất, sâu sắc nhất quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn vì nhânvật “là hình thức cơ bản để miêu tả con người trong văn học” Nhân vật vănhọc biểu hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo một quan điểm nhấtđịnh và qua các đặc điểm được lựa chọn Vì vậy, muốn tìm hiểu quan niệm

nghệ thuật về con người phải xuất phát từ các biểu hiện của nhân vật, thôngqua các yếu tố tạo nên nó như: cách xưng hô, công thức giới thiệu nhân vật,ngoại hình, trang phục, hành động, tâm lí, ngôn ngữ…Nhân vật văn học nóimột cách khái quát chính là mô hình về con người của tác giả.

Quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm hạt nhân, quantrọng bậc nhất và hoàn toàn mới của thi pháp học Trước khi có khái niệmnày, các nhà văn vẫn sáng tác với quan niệm của riêng mình, thể hiện sựcảm nhận con người của họ trong hình thức miêu tả nhân vật Những cáchcảm cách nghĩ về con người đã chi phối sự sáng tạo của họ, có điều họchưa ý thức được đó là quan niệm nghệ thuật về con người Đến khi quanniệm nghệ thuật được đúc rút thành lí thuyết, các nhà văn chưa hẳn đã địnhhình cho mình một quan niệm, một cách hiểu về con người trong lúc họsáng tác Nhưng khi sáng tác của họ thành hình, quan niệm nghệ thuật của

họ cũng tự thể hiện Khi chưa tạo ra quan niệm nghệ thuật riêng của mình,nhà văn thường sử dụng quan niệm nghệ thuật thịnh hành mà mình chịuảnh hưởng Khi đã là những nhà văn “có tên tuổi”, họ là những người đemđến quan niệm nghệ thuật về con người độc đáo, một cách nhìn mới vềcuộc sống Mỗi nhà văn trong sáng tác đều mong muốn đi tìm cách hiểumới, sâu sắc về con người, đột phá các giới hạn thông thường trong việcmiêu tả con người của người đi trước để sáng tạo những tác phẩm mớixứng đáng với mong đợi của người đọc

Quan niệm nghệ thuật về con người có sự vận động trong tiến trìnhlịch sử khi ý thức về con người, của con người phát triển Nói cách khác,quan niệm nghệ thuật “là một sản phẩm của lịch sử” Khi tư duy nhận thức

về con người thay đổi thì sẽ kéo theo sự vận động của quan niệm nghệthuật về con người Quan niệm nghệ thuật về con người cũng là “sản phẩmcủa văn hoá tư tưởng” nên có đa dạng đến đâu vẫn là một sản phẩm vănhoá và phụ thuộc vào sự phát triển chung của văn hoá Vì vậy, quan niệmnghệ thuật về con người luôn mang dấu ấn của tinh thần thời đại

Quan niệm nghệ thuật là một công cụ cần thiết để xem xét về văn học

và đánh giá chiều sâu trong việc khám phá về con người của một nhà văn

Nó không chỉ cung cấp điểm xuất phát để tìm hiểu nội dung của tác phẩmvăn học cụ thể mà còn cung cấp cơ sở nghiên cứu sự phát triển, tiến hóacủa văn học Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người sẽ giúp chúng ta

có cách khám phá mới mẻ về chất lượng nghệ thuật của nhân vật, hiểu sâuhơn chỉnh thể nghệ thuật của tác phẩm, cá tính sáng tạo của nhà văn, đồngthời nhận dạng dấu hiệu vận động đổi mới của một nền văn học nghệ thuật.Bởi sự đổi mới trong văn học trước hết là đổi mới về con người

1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong sự phát triển của

tiểu thuyết lịch sử từ truyền thống đến đương đại

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết lịch sử trung đại

Tiểu thuyết lịch sử xuất hiện từ lâu trên thế giới Bạn đọc Việt Nam từlâu đã rất quen thuộc với các bộ tiểu thuyết lịch sử đồ sộ hấp dẫn của Nga,

Trung Quốc như: Pie đệ nhất (Alexis Tolstoi); Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung), Thuỷ Hử (Thi Nại Am)…

Ở Việt Nam, khái niệm tiểu thuyết lịch sử xuất hiện đầu thế kỉ XXnhưng tiểu thuyết lịch sử đã có trước đó vài ba thế kỉ, tồn tại dưới dạng tiểu

thuyết chương hồi Tiểu thuyết lịch sử đầu tiên được xem là cuốn Nam

triều công nghiệp diễn chí của Bảng Trung Hầu Nguyễn Khoa Chiêm, viết

ở thế kỉ XVIII Tác phẩm đã mô tả lại lịch sử Trịnh - Nguyễn tranh hùngtrong suốt 133 năm nội chiến, ca ngợi công lao của chúa Nguyễn trong việc

khai hoang lập ấp mở mang kiến tạo đất nước về phía Nam Thiên Nam liệt

truyện lấy đề tài là cuộc nội chiến giữa tập đoàn Lê - Mạc Tập đại thành

của thể loại tự sự trường thiên chữ Hán Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô

gia văn phái là “một cuốn sách dồn nén được khá nhiều sự kiện lịch sử cógiá trị, giúp cho chúng ta thấy được toàn bộ xã hội Việt Nam thời kì cuối

triều Lê đầu triều Nguyễn một cách khá chi tiết” [1]

Thời kì này số lượng tiểu thuyết không nhiều nhưng đánh dấu mốckhởi đầu cho thể loại tiểu thuyết lịch sử Nếu như truyền thuyết dân gian kểchuyện về các anh hùng đan xen những yếu tố hoang đường kì ảo, sử kíbiên niên những sự kiện lịch sử theo thời gian thì tiểu thuyết lịch sử là sựkết hợp của yếu tố lịch sử và hư cấu nghệ thuật đã đưa nhân vật lịch sửbước vào trang văn, thành những người đang sống có suy nghĩ, tính cách,hành động, ngôn ngữ, đời sống tâm hồn giống như con người trong cuộcsống đời thường Là nhân vật văn học, nhân vật lịch sử được thể hiện theomột quan niệm nghệ thuật về con người của người sáng tác Tiểu thuyếtlịch sử thời trung đại được viết theo nguyên tắc “Thuật nhi bất tác”, lấyviệc tả thực, tả đúng là yêu cầu, dù đã có gạt bỏ đi những sự kiện khôngcần thiết Vì thế, nhân vật lịch sử dù trở thành hình tượng văn học, ngườiđọc vẫn nhận diện ra qua tên tuổi, sự kiện, tính cách đã định hình trongchính sử.

Trong tiểu thuyết lịch sử trung đại, yếu tố văn sử bất phân thể hiện rõrệt trong tác phẩm Nó được viết ra với ý thức “làm văn” chứ không phải

“làm sử”, được xem như là sự bổ sung cho chính sử Lịch sử ở đây đượcquan niệm là “ngôi đền thiêng” bởi các nhà tiểu thuyết lịch sử vẫn viết theođiểm nhìn của một sử gia trong quan điểm đánh giá, nghĩa là vẫn chịu sựchi phối của quan niệm chính thống Trong tiểu thuyết lịch sử thời kì nàychúng ta có thể tìm thấy nhiều kiến thức lịch sử, nhiều tư liệu lịch sử chínhxác, nhân vật là những con người lịch sử đích thực, tuyến nhân vật hưtưởng chưa hề xuất hiện Đó cũng là các yếu tố làm cho tiểu thuyết lịch sửgần với sử kí của các sử gia

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử đầu thế kỉ XX

Những năm đầu thế kỉ XX, văn học trong tiến trình hiện đại hoá cóbước chuyển mình đổi mới toàn diện từ thể loại, chữ viết cho đến cảmhứng, đề tài, quan niệm nghệ thuật về con người Tiểu thuyết là thể loại rađời muộn nhưng sớm khẳng định được vị thế trên văn đàn Nếu trong văn

học trung đại chỉ mới xuất hiện lác đác vài tiểu thuyết chương hồi ảnhhưởng đậm nét của văn hoá Hán thì tiểu thuyết giai đoạn này là một vườnhoa nhiều hương sắc mang dấu ấn của văn hoá phương Tây với các chủngloại khác nhau Đó là tiểu thuyết tâm lí của Nhất Linh, Khái Hưng phảnánh thế giới nội tâm phong phú, tinh vi, nhiều biến thái của con người; tiểuthuyết phong tục của Tô Hoài, Kim Lân tìm hiểu các mối quan hệ của conngười với phong tục tập quán; tiểu thuyết hiện thực khám phá con người trongmối quan hệ với đời sống và tiểu thuyết lịch sử tái hiện con người trong quákhứ đem đến những thông điệp cho cuộc sống đương đại hôm nay.

Tiểu thuyết lịch sử viết bằng chữ quốc ngữ xuất hiện với số lượng khálớn, đánh dấu sự đột biến cho quá trình phát triển của chính nó Đó là các

tác phẩm: Giọt máu chung tình (1926), Hoàng Tử Cảnh đi Tây (1926), Gia

Long bôn ba vì nước (1928) của Tân Dân Tử; Cầu vồng Yên Thế của Trần

Trung Viên; Tiếng sấm đêm đông (1928), Đinh Tiên Hoàng (1929), Vua Bố

Cái (1929), Lê Đại Hành (1929), Việt Thanh chiến sử (1935), Mai Hắc Đế,

Lý Nam Đế, Hai Bà đánh giặc (1936) Vua bà Triệu Ẩu (1936) của Nguyễn

Tử Siêu; Vua Hàm Nghi với việc Kinh thành thất thủ (1935), Lịch sử Đề

Thám (1935) của Ngô Tất Tố; Phan Đình Phùng (1936) của Đào Trinh

Nhất; Vua Hàm Nghi (1935), Hồi chuông Thiên Mụ (1940), Dưới luỹ

Trường Dục (1942) của Phan Trần Chúc; Chiếc ngai vàng (1935), Cái hột mận (1938), Đỉnh non thần (1940), Treo bức chiến bào (1942), Trong cơn binh lửa (1942)…của Lan Khai; Hòm đựng người (1938), Bà chúa Chúa chè (1938), Loạn kiêu binh (1939), Ngược dòng Trường Thi (1939), Chúa

Trịnh Khải (1940)…của Nguyễn Triệu Luật; Lê Thái Tổ (1941), Thoát cung vua Mạc (1941), Cháy cung Thượng Võ (1942) của Chu Thiên; Tráng

sĩ Bồ Đề (1942), Năm chàng hiệp sĩ (1942) của Trương Tửu (Có người gọi

hai cuốn này của Trương Tửu là “tiểu thuyết dã sử”); Đêm hội Long Trì (1942), An Tư (1944 của Nguyễn Huy Tưởng.

Tiểu thuyết lịch sử viết giai đoạn đầu thế kỉ XX lấy đề tài từ các cuộckháng chiến chống ngoại xâm hoặc hình tượng người anh hùng cứu nước,qua đó “góp một tiếng nói nhằm nhóm lên ngọn lửa sục sôi vì nước tronglòng nhân dân” [10] và “tìm trong lịch sử những bài học về tinh thần chốngngoại xâm” [66] Tác giả tiêu biểu cho đề tài này là Nguyễn Tử Siêu vớimạch cảm hứng ca ngợi lịch sử dân tộc, ca ngợi các anh hùng dân tộc, thểhiện lòng yêu nước qua tinh thần tự hào, tự tôn dân tộc, khích lệ ý thứctrách nhiệm của người dân đối với vận mệnh của đất nước Tiểu thuyết lịch

sử Tiếng sấm đêm đông viết về chuyện Dương Đình Nghệ và Ngô Quyền đánh giặc Nam Hán Tác phẩm Vua Bố Cái ca ngợi Phùng Hưng, người làng Đường Lâm, đánh đuổi quân đô hộ nhà Đường Tiểu thuyết Lê Đại

Hành lại kể chuyện nhà vua Tiền Lê đánh đuổi quân Tống, giữ vững nền

độc lập cho dân tộc

Bên cạnh mạch cảm hứng lịch sử dân tộc, xuất hiện cảm hứng đạođức thế sự Tiểu thuyết của Lan Khai và Nguyễn Huy Tưởng “khai thácnhững mối tình éo le và những câu chuyện đời tư giàu chất bi kịch trong đề

tài lịch sử” [6, 1728] Tiểu thuyết Cái hột mận xoay quanh chuyện tình tay

ba giữa vị tể tướng trẻ Lý Công Uẩn và hai người phụ nữ là hoàng hậuđương triều Dương Hậu và nàng Bội Ngọc trong những năm trị vì của vua

Lê Ngọa Triều, một tên bạo chúa khét tiếng Ai lên phố Cát là tình yêu của Lan Anh với trang anh hùng Vũ Mật Bà Chúa Chè của Nguyễn Triệu Luật

là câu chuyện về cô thôn nữ Đặng Thị Huệ từ lúc bước chân vào phủ chúa

được sủng ái cho đến khi chết Đêm hội Long Trì là mối tình đầy trắc trở

của đôi trai tài gái sắc Quỳnh Hoa và Bảo Kim

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này phong phú đadạng Ngoài những nhân vật lịch sử là những con người có thật lưu danh sửsách còn xuất hiện nhân vật hoàn toàn do nhà văn sáng tạo để thực hiện ý

đồ nghệ thuật của mình Cách hiểu, cách cảm nhận về con người trong sựtái hiện miêu tả con người đã có những điểm khác biệt so với tiểu thuyết

lịch sử trung đại Tiểu thuyết trung đại nghiêng về phía sự kiện, đến các tácgiả giai đoạn đầu thế kỉ XX thiên về phía nhân vật Xu thế hướng vào cánhân đã lấn át xu thế hướng vào sự kiện Ngoài ra, mỗi nhà văn khác nhau

về mặt bút pháp Trong lời giới thiệu cho tiểu thuyết của Nguyễn Triệu

Luật, Lan Khai có viết: “Ông Luật riêng chú trọng về sự thực, trong khi tôi

chỉ khuynh hướng về nghệ thuật” [48, 15] Nhìn chung, tiểu thuyết củaNguyễn Triệu Luật, Lan Khai, Nguyễn Huy Tưởng đều viết theo xu thếhướng đến kiểu con người cá nhân phổ biến trong văn chương thời kì cậnhiện đại, nhân vật trong tác phẩm lịch sử vì thế trở nên sống động hơn, ít bị

sự kiện che lấp

Hình ảnh người anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử được các nhà vănlựa chọn và đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với cộng đồng, dân tộc Cácanh hùng dân tộc: Triệu Thị Trinh, Phùng Hưng, Ngô Quyền, Lê Đại Hành,

Lí Công Uẩn, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi…Ở những giai đoạn lịch sử khácnhau nhưng đều có vẻ đẹp lí tưởng, tài năng, tính cách tiêu biểu cho cộngđồng Chính sử đã ghi công những con người phi thường vĩ đại này Họ lànhững người có phẩm chất cao quý, có lòng căm thù giặc sâu sắc, kiêncường, dũng cảm, coi khinh danh lợi, dám xả thân vì sự nghiệp cứu nước

Đó là một Triệu Thị Trinh muốn cưỡi luồng gió to, phá làn sóng bạc, giếtsạch đàn cá kình nơi biển cả, một Trần Hưng Đạo văn võ toàn tài, mộtQuang Trung tài ta lỗi lạc… Những nhân vật lịch sử đi vào văn học giaiđoạn này đã có sự thay đổi về “chất” Không đơn thuần xây dựng nhân vậtlịch sử khô cứng với các sự kiện như trong chính sử, các nhà văn đặt nhữngngười anh hùng phi thường trong cuộc sống đời thường, để họ không chỉcao cả trên chiến trường mà còn đẹp trong tình yêu, trong đối nhân xử thế

Đó là mối tình giữa Phạm Ngũ Lão với Trần Nguyên công chúa trong Trần

Nguyên chiến kỉ, giữa An Tư và Trần Thông trong An Tư, giữa Lan Anh và

Vũ Mật trong Ai lên phố Cát Phá bỏ dần khoảng cách sử thi, nhân vật lịch

sử đã được soi chiếu ở góc nhìn đời tư, trở thành những con người “nếm

trải”, làm đậm thêm chất tiểu thuyết bên cạnh chất lịch sử Đây là điểm

mới mẻ và tiến bộ so với thời Trung đại trong quan niệm nghệ thuật về conngười của tiểu thuyết lịch sử Tiểu thuyết chương hồi mới chỉ xây dựngnhân vật có dấu ấn về tính cách, quan niệm nghệ thuật không xa rời chính

sử thì ở giai đoạn phát triển mới, con người không chỉ được nhìn ở góc độ

sử thi mà còn được cảm nhận ở góc độ con người cá nhân Vì thế, mối quan

hệ của nhân vật lịch sử không chỉ ở mối quan hệ với cộng đồng mà cònđược đặt trong mối quan hệ giữa cá nhân với đời thường, đặc biệt là ởphương diện tình yêu lứa đôi của con người cá nhân, ở khát vọng đờithường Tình yêu cá nhân như một tiêu chuẩn để thử thách tinh thần, ý chínghị lực và đạo đức của người anh hùng dân tộc Nhân vật lịch sử trongtiểu thuyết lịch sử ngày càng trở nên lung linh sắc mầu và hoà hợp vớibước đi cách tân của văn học thời kì hiện đại hoá

Bên cạnh những nhân vật anh hùng dân tộc, tiểu thuyết lịch sử giaiđoạn này có nhiều nhân vật nữ Nhân vật phụ nữ đã xuất hiện nhiều trongvăn học dân gian, văn học Trung đại Đó là những con người đẹp, ngườiđẹp nết nhưng số phận vô cùng bấp bênh, phụ thuộc: “Thân em như tấmlụa đào/ Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai” Đó là những con người cóphẩm chất cao quý nhưng cuộc đời bất hạnh như Vũ Nương Khác với vănhọc dân gian, người phụ nữ trong tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này mangphẩm chất, lí tưởng của người anh hùng: “Em chỉ muốn cưỡi luồng gió to,phá làn sóng bạc, giết sạch cá kình nơi biển cả, cứu cho loài người khỏiphải đắm đuối chứ không khi nào chịu cong lưng cúi cổ, cam chịu làm con

đòi vợ lẽ người ta” [61, 185] Hoặc như cô Chí trong Trùng Quang tâm sử

có nhiệt tình yêu nước, có ý chí đấu tranh, có lòng dũng cảm, coi cái chếtnhẹ tựa lông hồng, đòi hỏi quyền bình đẳng với nam giới trong sự nghiệpcứu nước “Cái lòng thương nước giữ nòi có phải độc quyền của nam giớiđâu” Hay như công chúa An Tư, khi đất nước ở thế lâm nguy cũng gáctình riêng, sẵn sàng hi sinh bản thân để giải nạn cho đất nước Rõ ràng hình

ảnh người phụ nữ trong tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này đã được nhìn dướimột góc độ và một thái độ khác Họ không còn hiện lên như những conngười bị phụ thuộc, bị vùi dập, bạc đãi, khinh rẻ nữa mà là những conngười có khát vọng tình yêu rất đỗi đời thường, biết đòi hỏi quyền sống,quyền cống hiến, quyền làm người anh hùng “Những sự nghiệp anh hùng

có phải chỉ mình đàn ông làm được thôi đâu…Người ta chỉ sợ không cóchí, nếu có chí thì đàn bà cũng chả thua già đàn ông” [11, 16]

Bên cạnh những nhân vật lịch sử là những con người có thật ngoài đời,xuất hiện trong tác phẩm văn học với những hư cấu về ngoại hình, ngônngữ tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này xuất hiện tuyến nhân vật hư tưởng do

nhà văn sáng tạo ra như Bảo Kim, Nguyễn Mại trong Đêm hội Long Trì, Trần Thông trong An Tư nhằm tạo thêm sự lí giải, cắt nghĩa lịch sử Đây là

điểm khác biệt so với văn học Trung đại, làm phong phú thêm thế giớinhân vật trong tiểu thuyết lịch sử và đa dạng hoá quan niệm nghệ thuật vềcon người

Ở giai đoạn từ 1945 đến 1975, hiện thực đời sống kháng chiến trởthành đề tài chính trong các thể loại văn học Đề tài lịch sử và con ngườicủa quá khứ bị tạm gác lại Ngoài những truyện lịch sử được viết cho thiếu

nhi như: Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung, tiểu thuyết lịch

sử mãi đến những năm 60, 70 mới thưa thớt xuất hiện trở lại Tiểu thuyết

Sống mãi với Thủ đô (1960) của Nguyễn Huy Tưởng viết về cuộc chiến

đấu chống Pháp của nhân dân Hà Nội ròng rã trong hai tháng mùa đông

năm 1946 Bóng nước Hồ Gươm (1970) của Chu Thiên là một câu chuyệndài về những huyền thoại lịch sử xung quanh Hồ Gươm kết hợp với tái hiệncác trận đánh bảo vệ thành Hà Nội của các đội nghĩa quân với tầng lớp nhà

nho yêu nước Quận He khởi nghĩa (1963) tập trung khắc họa hình ảnh

Nguyễn Hữu Cầu và phong trào khởi nghĩa do ông lãnh đạo chống lại quan

quân nhà Trịnh do nhà nghiên cứu lịch sử Hà Ân sáng tác Ngoài ra ông còn có tiểu thuyết Tổ quốc kêu gọi viết về cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên

chống xâm lược Pháp do Đội Cấn chỉ huy So với những năm đầu thế kỉ,tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này phát triển chậm nhưng vẫn duy trì dòngmạch riêng trong lịch sử văn học dân tộc.

Khác với giai đoạn trước 1945, chặng đường này tiểu thuyết lịch sửchịu sự chi phối của quan niệm “văn học phục vụ chính trị” Nhà văn quantâm miêu tả các sự kiện lịch sử, đề cao cốt truyện, tập trung tái hiện khôngkhí lịch sử hơn là chú ý đến xây dựng nhân vật có cá tính, có đời sống tâm

lý phong phú Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử là những con người anhhùng có phẩm chất tốt đẹp, có lí tưởng lớn lao, mang vẻ đẹp toàn diện Họ

là những con người của cộng đồng, của tập thể, kiểu con người cá nhân vàmối quan hệ đời tư không tồn tại, thế giới nội tâm, đời sống riêng của nhânvật cũng mờ nhạt hoặc bị bỏ qua Đó là quan niệm nghệ thuật trong vănhọc giai đoạn một thời phần nào làm hạn chế sự phát triển cá tính sáng tạocủa nhà văn

Tiểu thuyết lịch sử 1945 - 1975 có nét tương đồng với tiểu thuyết lịch

sử thời Trung đại ở chỗ các nhà văn chú ý tới tính chân thực của sử liệu, táihiện chính xác các sự kiện lịch sử, không khí lịch sử, phản ánh quá khứ hàohùng của dân tộc Nét khác biệt là nhà văn thể hiện và khái quát về lịch sửqua miêu tả con người dưới góc độ sử thi Con người trong cảm hứng sử thiđược ca ngợi, lãng mạn hóa với vẻ đẹp lí tưởng, toàn diện, toàn mĩ Conngười cá nhân ở góc độ đời tư với những khát vọng đời thường, với nội tâm

đa chiều biến thái hầu như không xuất hiện Nhìn chung, tiểu thuyết lịch sửgiai đoạn này xây dựng tuyến nhân vật của quá khứ mang chức năng xã hộihiện tại để giáo dục truyền thống yêu nước nhằm nâng cao tinh thần chiếnđấu, góp phần thực hiện nhiệm vụ giải phóng dân tộc

1.2.3 Quan niệm nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử sau 1975

Sau 1975, bối cảnh lịch sử, xã hội mới, đất nước thống nhất, yêu cầuphản ánh trong văn học đòi hỏi có sự thay đổi cho phù hợp với thực tại.Cảm hứng sử thi và cảm hứng anh hùng dần được thay thế bằng cảm hứng

thế sự đời tư Văn học quay trở lại với quỹ đạo đời thường, đem đến cáinhìn đa chiều về con người Tiểu thuyết Việt Nam có bước chuyển mạnh

mẽ cả về nội dung và nghệ thuật, tiếp tục khẳng định ưu thế của thể loạitrong chức năng khái quát tính cách con người Tiêu biểu có thể kể đến

Thân phận tình yêu của Bảo Ninh, Thiên sứ của Phạm Thị Hoài, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Mùa lá rụng trong vườn

của Ma Văn Kháng… Góp mặt vào sự trở lại vị trí số 1 của tiểu thuyết là

mảng tiểu thuyết lịch sử với các tác giả, tác phẩm tiêu biểu: Người đẹp

ngậm oan (1990), Ngang trái phủ Tây Hồ (1993), Tuyên phi họ Đặng

(1996), Câu sấm vĩ về ngàn lau tím (2000), Cửu trùng đài (2001), …của Ngô Văn Phú; Hoàng hậu hai triều Dương Vân Nga (1996), Vua đen Mai

Hắc Đế (1996), Vằng vặc sao khuê (1998), của Hoàng Công Khanh; Cờ nghĩa Ba Đình (2000), Nỏ thần An Dương Vương, Hưng Đạo vương thế trận những dòng sông (2003) của Thái Vũ…Những năm đầu thế kỉ XXI

tiểu thuyết lịch sử xuất hiện với nhiều bút pháp khác nhau như Sông Côn

mùa lũ (1998) của Nguyễn Mộng Giác; Khúc khải hoàn dang dở (2002)

của Hà Ân; Hồ Quý Ly (2002), Mẫu Thượng ngàn (2003) của Nguyễn Xuân Khánh; Giàn thiêu (2003) của Võ Thị Hảo; Tây Sơn bi hùng truyện (2006) của Lê Đình Danh; Gió lửa (1998), Đất trời (2007) của Nam Dao;

Hội thề (2009) của Nguyễn Quang Thân, Sắc đẹp khuynh thành (2009) của

Kiều Thanh Tùng…Ngoài ra còn có rất nhiều tiểu thuyết lịch sử như: Anh

hùng Lũng Nam, Động Đình Hồ ngoại sử, Bảo Hoà ngoại truyện, Cẩm Khê

di hận, Anh hùng Tiêu Hà của Yên tử cư sĩ Trần Đại Sỹ, Vạn xuân của

Yveline Feray Nhà văn Hoàng Quốc Hải có Bão táp triều Trần tái bản trọn

bốn tập lần đầu năm 2003 Lần tái bản chào mừng kỉ niệm 1000 nămThăng Long - Hà Nội, tác giả bổ sung thêm hai tập mới, nâng tổng bộ sách

thành 6 tập: Bão táp cung đình, Đuổi quân Mông Thát, Thăng Long nổi

giận, Huyết chiến Bạch Đằng, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ

(2010) Đồng thời Hoàng Quốc Hải ra mắt bộ sách Tám triều vua Lý gồm 4

tập: Thiền sư dựng nước, Con ngựa nhà Phật, Bình Bắc dẹp Nam, Con

đường định mệnh (2010) Sự góp mặt đông đảo của các nhà viết tiểu thuyết

lịch sử trong và ngoài nước với số lượng tác phẩm ngày càng có quy mô đồ

sộ đã làm cho vườn hoa tiểu thuyết thêm nhiều hương sắc, góp phần vănchương hóa lịch sử nước nhà và giúp hậu thế tiếp cận lịch sử dễ dàng hơn.Những năm cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI, tiểu thuyết lịch sử có xuthế ổn định với tư cách là một thể loại Ngày càng có nhiều bộ tiểu thuyết

có quy mô đồ sộ, phản ánh cả một triều đại lịch sử, những sự kiện trọng đạicủa dân tộc và đặc biệt có “những tìm tòi mạnh dạn hơn, vượt qua các quy

phạm cằn cỗi, đem lại sinh khí cho văn chương về lịch sử” [6, 5] Thành

công này thuộc về các tác giả Hà Ân, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn MộngGiác, Lê Đình Danh, Nam Dao, Võ Thị Hảo…Trong đó, Hoàng Quốc Hảituy đến với tiểu thuyết lịch sử muộn nhưng đang là cây bút sung sức nhất

Tiểu thuyết lịch sử Khúc khải hoàn dang dở gồm hai phần: Đàn kiếm

Đông A và Người Thăng Long được viết trong thời gian cách quãng khá

lâu Tiếp cận lịch sử triều Trần, nhà văn Hà Ân tái hiện những chiến cônghiển hách ba lần chống giặc Nguyên Mông và thể hiện sự am tường vềnguồn gốc gia tộc họ Trần, về văn hoá dân gian, điển lệ thời Trần Tácphẩm khá thành công trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, đặc biệt là thếgiới nội tâm, thổi sự sống vào nhân vật lịch sử, để nhân vật lịch sử khoáctấm áo quá khứ nhưng sống cuộc sống của thời đại nay

Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh được viết

theo hai bút pháp trái ngược nhau và cả hai đều có sức hấp dẫn người đọcnhờ kiến thức lịch sử, văn hoá, phong tục phong phú, sâu sắc và nội lực vănchương của một nhà văn có phong cách nhẹ nhàng mà thâm trầm, giàu chấttriết lý

Hồ Quý Ly (2002) là tác phẩm tiểu thuyết lịch sử có giá trị nghệ thuật

cao, cách khai thác nhân vật lịch sử độc đáo Tác phẩm viết về giai đoạnsuy thoái của nhà Trần từ những năm 1370 cho đến năm 1400 Nhân vật

chính trong tác phẩm là Hồ Quý Ly, một nhân vật “lắm công nhiều tội” gâynhiều tranh cãi trái chiều trong lịch sử Với quan điểm “giữa đổi mới vàbảo thủ chứ không phải là kể lại lịch sử”, Nguyễn Xuân Khánh tái hiện một

Hồ Quý Ly là một nhà cải cách, trong vai trò của một quan thái sư xuấthiện trên nền tàn lụi của nhà Trần Chọn nhát cắt lịch sử này, nhà văn tạođiều kiện tốt nhất để nhân vật Hồ Quý Ly bộc lộ tài năng, khát vọng, bảnlĩnh của mình Với những điểm nhìn ở những góc độ khác nhau, Hồ Quý

Ly khi thì là “một con rồng nằm ngủ” khi thì “một bạo chúa, một Tần Thuỷ Hoàng của Việt Nam”, “đa sát”, “thâm hiểm nhưng mưu lược” Dưới

ngòi bút của các sử gia phong kiến, Hồ Quý Ly bị xem như là con ngườithoát đoạt cướp ngôi, phản nghịch, không chính thống nhưng Nguyễn XuânKhánh, với cái nhìn cảm quan của con người hiện đại, khách quan và côngbằng hơn đánh giá cao vai trò lớn lao của nhân vật này trong công cuộc cảicách đất nước trên nhiều phương diện: hành chính, kinh tế, văn hoá xã hội

Để hoàn thành tiểu thuyết này, Nguyễn Xuân Khánh tái sửa tới ba lần với

độ chín của hai mươi năm trời nghiên cứu đạo Khổng, đạo Phật, đạo Lão,đọc các tác phẩm sử học, triết học, văn hoá, đem lại cho người đọc khôngchỉ cách nhìn mới về nhân vật lịch sử mà còn tạo dựng một bức tranhThăng Long ngàn năm văn hiến với cảnh chùa chiền, sông núi thiên nhiêntươi đẹp, với những sinh hoạt dân gian, lễ hội phong tục của đất Việt tạonên sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm

Mẫu Thượng ngàn là cuốn tiểu thuyết lịch sử về xã hội Hà Nội cuối

thế kỉ XIX Ở tác phẩm này, tác giả không đề cập một cách quy mô và rõràng các sự kiện lịch sử Sự kiện có thật được nhắc đến rất ít, nó chỉ có mặtvới vai trò tạo bối cảnh cho câu chuyện Tác giả lựa chọn ba sự kiện có tínhchất bước ngoặt lịch sử là: Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ hai, Pháp đánhnhau với quân Cờ Đen và Pháp xây nhà thờ lớn để dẫn dắt toàn bộ câuchuyện Các sự kiện này diễn ra ở Hà Nội nhưng lại ảnh hưởng đến làngquê Việt Nam, làm nền tảng để những huyền thoại, những truyền thuyết,

những câu hát chầu văn đến các sinh hoạt hàng ngày đều mang đậm bảnsắc văn hoá dân tộc được thể hiện Chủ đề lịch sử không phải là trọng tâmcủa tác phẩm mà chỉ là chất xúc tác để trí tượng tượng và khả năng sángtạo của nhà văn khơi sâu vào mạch chảy văn hoá tín ngưỡng Đạo Mẫu ởngười Việt Vấn đề tác giả muốn làm nổi bật là mối quan hệ giữa lịch sử vàvăn hóa dân tộc Sự giao lưu và tiếp biến thông qua con đường cưỡng chếkhông hề làm mất đi bản sắc văn hóa dân tộc Việt mà còn thổi bùng lênnhững giá trị văn hóa ủ sâu trong lòng dân tộc Văn hóa chính là điểm nhấn

và tạo nên sức cuốn hút cho tác phẩm

Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác là một trường thiên tiểu

thuyết lịch sử hay và hấp dẫn viết về thời kì khởi nghiệp của nhà Tây Sơn ởđất Quy Nhơn Nhà văn đề cao vai trò của Nguyễn Nhạc trong những ngàyđầu khởi nghĩa, ca ngợi một Nguyễn Huệ nghĩa tình trong quan hệ thầy trò,thủy chung trong tình yêu, thao lược, quyết đoán trong chiến trận và hiểubiết sâu sắc về văn hóa xã hội Bên cạnh đó nhà văn cũng khẳng định, ngợi

ca những nhà nho tức thời có đầu óc thực tế nên đã tiến kịp dòng chảy củalịch sử như: Ngô Thời Nhậm, Trần Văn Kỷ và phê phán lớp nhà nho bảothủ trì trệ, gàn dở, ngu trung cố chấp như Nguyễn Đăng Trường, Lý TrầnQuán, Trần Cụng Xán…, một phần nào đối với Trương Văn Hiến Sự hoàtrộn của ba nguồn cảm hứng lớn: cảm hứng phê phán, cảm hứng nhân đạo,cảm hứng sử thi, sự lựa chọn yếu tố không gian, thời gian nghệ thuật hợp

lý, điểm nhìn trần thuật linh hoạt, nghệ thuật miêu tả nội tâm và tạo hứngđối thoại sắc nét là những đóng góp của Nguyễn Mộng Giác ở nghệ thuậtxây dựng nhân vật Thành công của tác phẩm là “giải mã” những điều cònkhuất lấp về phong trào Tây Sơn và người anh hùng Nguyễn Huệ bằng cáinhìn của người viết tiểu thuyết

Giàn thiêu của Võ Thị Hảo là tác phẩm xem “lịch sử chỉ là chiếc đinh

treo” Nhân vật và sự kiện lịch sử được tái hiện không nhằm vào nhận thứclịch sử mà tập trung vào số phận con người dưới sự áp bức của vương

quyền, thần quyền và nam quyền Bên cạnh việc sử dụng lịch sử làm bốicảnh cho câu chuyện, nhà văn đưa ra những kiến giải mới về nhiều nhânvật và những sự kiện đã có trong lịch sử đời Lý Từ những sự kiện này,nhà văn đặt ra vấn đề số phận con người dưới xã hội phong kiến.

Tây Sơn bi hùng truyện viết theo lối tiểu thuyết chương hồi của Lê

Đình Danh gợi cho chúng ta về một thời lịch sử bi hùng của một giai đoạnlịch sử đầy biến động Hùng tráng là ở việc nghĩa quân Tây Sơn đập tanchế độ thối nát Lê - Trịnh, đánh tan hai mươi vạn quân Thanh xâm lược.Triều đại Tây Sơn khi Quang Trung còn sống hùng tráng bao nhiêu thì từlúc Quang Trung băng hà lại rơi vào cảnh bi thảm bấy nhiêu Quang Toản

do bất tài, lại thêm vào sự tranh giành quyền bính và mưu thù cá nhân, cuốicùng nghĩa quân Tây Sơn tan rã, Nguyễn Ánh toàn thắng thống nhất đấtnước Trong tiểu thuyết này, tác giả không chỉ dành lời ca ngợi mộtNguyễn Huệ - Quang Trung tài ba, mưu lược như thần mà còn dựng lạinhững chân dung tiêu biểu dưới triều Tây Sơn như Ngô Thì Nhậm, La SơnPhu Tử Nguyễn Thiếp, Nguyễn Thung, Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân,Ngô Văn Sở, Võ Văn Nhậm, Nguyễn Văn Tuyết, Đặng Văn Long… Đọctác phẩm, độc giả bị hút vào những trận đánh, những sự kiện lịch sử nhưnhững mê hồn trận bày ra la liệt trước mắt Tác phẩm thành công bởi khảnăng kể chuyện, sự hiểu biết sâu về một số nhân vật lịch sử, khả năng kếthợp giữa lịch sử, huyền thoại và hư cấu

Nam Dao là một nhà văn hải ngoại đóng góp cho tiểu thuyết về đề tài

lịch sử hai tác phẩm xuất sắc là Gió lửa và Đất trời Gió lửa là tiểu thuyết

dã sử lớn dựa trên không gian đất nước Việt Nam vào thời điểm Trịnh tàn,

Lê mạt từ cuối thế kỉ XVIII Tác phẩm chia làm hai phần Gió đàng trong,

Lửa đàng ngoài nhưng không lấy sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử làm đối

tượng mà chỉ xem lịch sử như một phương tiện chuyển tải luận đề của

mình Đất trời là cuốn tiểu thuyết dã sử dựng lại thời Minh ở thế kỉ XV tác phẩm gồm hai phần: phần một Đất cao kể về hai mươi năm kháng chiến

chống quân Minh giành độc lập; phần hai Trời thấp viết về mười năm đầu

nhà hậu Lê, kết thúc với vụ án Vườn vải và cái chết của người anh hùngdân tộc Nguyễn Trãi Các nhân vật được Nam Dao xây dựng để chuyển tảiluận đề: làm nên chiến thắng không chỉ thanh gươm mà ngòi bút cũng làthứ vũ khí sắc bén

Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải cho đến tháng 9 năm 2010

đã hoàn thành trọn vẹn 6 tập Việc thêm hai tập sách mới, bộ tiểu thuyết trởnên liền mạch, tái hiện trọn vẹn lịch sử triều Trần từ khi ra đời cho đến khikết thúc với 175 năm tồn tại

Bão táp cung đình (tập 1) tái hiện sự ra đời của thời đại nhà Trần với

vai trò đạo diễn của Thái sư Trần Thủ Độ Ông là người có chí lớn trongthiên hạ, vì việc lớn biết dẹp những quyền lợi riêng tư để giữ nghiêm phépnước, đồng thời cũng là người có mưu kế nhằm xây dựng một cơ nghiệpnhà Trần từ buổi còn trứng nước Trong khoảng thời gian 26 năm đầu triềuTrần (Từ 1225 đến 1251), nhà văn tập trung đề cao vai trò của vị khai quốccông thần Trần Thủ Độ và ông vua đầu tiên của triều đại Trần Thái Tôngtrong việc hình thành Bộ luật triều Trần, quy hoạch kinh thành Thăng Longthành sáu mốt phường, quy định các đình, trạm, các tuyến đường giaothông trong nước, đào vét kênh ngòi để phục vụ sản xuất cho nhân dân, tổchức thi thái học sinh để tìm người tài giỏi cho đất nước Những việc làmnày đã góp phần phục hưng nền kinh tế, văn hoá đưa Đại Việt thành mộtquốc gia cường thịnh trong khu vực

Đuổi quân Mông Thát, Thăng Long nổi giận, Huyết chiến Bạch Đằng

(tập2, 3, 4) tái hiện liên tiếp ba cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông Nguyên của dân tộc ta (từ 1252 đến 1285), ghi đậm dấu ấn võ công oanhliệt của nhà Trần

Đuổi quân Mông Thát dựng lại cuộc kháng chiến chống quân

Nguyên Mông lần thứ nhất năm Đinh Tỵ Giặc Mông Cổ ba lần phái sứđến Thăng Long áp đặt yêu sách với thái độ ngạo mạn đều bị khước từ và

giam lỏng Tướng giặc là Ngột Lương Hợp Thai đem năm vạn binh mã vàoxâm lược nước ta Vua tôi nhà Trần, đặc biệt nổi bật vai trò của vị vua đầutriều trong công việc chèo lái con thuyền đất nước ở thế đi lên và côngcuộc chuẩn bị chống giặc ngoại xâm, đã lập trận địa đánh giặc ngay từ đầubiên giới, ngăn cản giặc ở trận tuyến Bình Lệ Nguyên Thế giặc cường, trànvào Thăng Long tàn phá Chỉ một tuần sau đó chặn đánh nguồn tiếp tế quânlương của giặc, vua Trần Thái Tông dẫn đầu đội quân nhà Trần đổ bộ lênbến Đông Bộ Đầu tiến công, đuổi quân Mông Thát ra khỏi bờ cõi.

Thăng Long nổi giận viết về cuộc xâm lược của đế quốc Nguyên

Mông lần thứ hai đối với nước ta Đây là giai đoạn gay cấn trong toàn bộlịch sử 175 năm của nhà Trần và cũng là trong lịch sử Đại Việt Cuốn sáchđược bắt đầu từ giữa năm 1282 với sự kiện sứ đoàn Đại Việt do Trần Di Áisang Yên Kinh tiến cống bị Hốt Tất Liệt giữ lại, lập ra triều đình bù nhìn,lại sai Sài Thung áp dẫn cái triều đình bù nhìn ấy về Thăng Long cùng độiquân 5000 tên Bắt đầu từ đây, triều đình của vua Trần Thánh Tông và TrầnNhân Tông phải tìm kế sách vừa kiên quyết vừa mềm dẻo, vừa khôn khéo

để đối phó với Sài Thung, với triều đình Hốt Tất Liệt nhằm trì hoãn cuộcchiến nổ ra càng chậm càng tốt Cuộc kháng chiến chống Nguyên Mônglần hai diễn ra cuối năm 1284, kết thúc vào giữa năm 1285 Diễn biến củacuộc chiến này diễn ra nhanh chóng với nhiều trận đánh nổi tiếng của quân

ta như A Lỗ, Tây Kết, Thăng Long và những chiến công vang dội thể hiện

rõ hào khí Đông A Thăng Long nổi giận chỉ phản ánh một giai đoạn lịch

sử hết sức ngắn, vẻn vẹn có bốn năm (1282-1285) Song bốn năm ấy đãkhẳng định tinh thần và sức mạnh Đại Việt trong trường kì lịch sử cổ kimcủa Việt Nam

Huyết chiến Bạch Đằng dựng lại cuộc kháng chiến chống giặc

Nguyên Mông lần thứ ba năm 1288 Sau trận đại bại năm ất Dậu (1285),Nguyên chúa Hốt-tất-liệt quyết tâm thôn tính Đại Việt bằng một trận đánhlớn nên đã khẩn trương chuẩn bị lực lượng lớn kị binh và thủy binh Để

chuẩn bị đối phó với cuộc xâm lăng này, vua tôi nhà Trần chuẩn bị đầy đủ

từ cơ sở vật chất cũng như chiến thuật, chiến lược kháng giặc Vì thế nênkhi hai mặt thủy bộ giặc kéo vào xâm lược nước ta, chúng đã gặp sự kháng

cự nghi binh khiến chúng chủ quan tiến sâu vào Đại Việt Khi tiêu diệtđược đoàn thuyền chở lương của giặc, vua tôi nhà Trần lập tức phản công,dồn đuổi giặc buộc phải rút quân Cả chục vạn quân giặc với hơn 600 chiếnthuyền và toàn bộ chỉ huy quân sự giặc đều bị tiêu diệt và bị bắt sống hoàntoàn, không một chiến thuyền nào, không một tên lính nào, không một viêntướng nào của giặc trốn thoát Trận chiến Bạch Đằng quy mô và ác liệtđúng như tên gọi của tác phẩm Đây là một chiến thắng kinh điển, vang dộithêm những chiến công trên dòng sông Bạch Đằng

Huyền Trân công chúa (tập 5) viết về một giai đoạn lịch sử bảy năm

lập đường lối ngoại giao thời bình của vua Trần Nhân Tông, và cuộc hônnhân đi vào lịch sử giữa vua Chămpa Chế Mân và công chúa Đại ViệtHuyền Trân, một cuộc hôn nhân đã mở rộng đất đai của nước Đại Việt.Đây là giai đoạn lịch sử ít biến động nhất về mặt nội trị và bang giao Song

là thời điểm cực kì quan trọng để vua tôi nhà Trần xác lập một tư tưởngtriết học cho riêng mình Đó là học thuyết Trúc Lâm mà người kiến tạo làTrần Nhân Tông Đặc biệt trong tác phẩm này, nhà văn miêu tả khá cụ thểhành trình của vua Trần Nhân Tông vào Chiêm Đây là chuyến đi để liênkết với phía Nam nhằm rảnh tay đối phó với mặt Bắc Hành trình vàoChiêm của vua Trần Nhân Tông kéo dài tới 11 tháng Nhà vua vào Chiêmmượn cớ trao đổi về Phật giáo nhưng thực chất là thương thuyết cho quan

hệ hoà hiếu giữa hai nước nhằm giúp nhân dân hai nước Chăm - Việt cóđược cuộc sống bình ổn sau chiến tranh Cuộc thương thuyết kì lạ tronglịch sử ấy đã tạo nên mối nhân duyên giữa Huyền Trân và Chế Mân màsính lễ gồm cả hai châu: Ô, Lý Đây là đường lối ngoại giao mềm dẻo củamột ông vua có tư tưởng hoà hiếu lớn Chính tư tưởng này tạo cho triềuTrần duy trì được nền hoà bình để phát triển đất nước cường thịnh

Vương triều sụp đổ (tập 6) phản ánh 60 năm suy thoái rồi sụp đổ

của vương triều Trần (1341-1400) Tác phẩm mở đầu bằng sự kiện dâng

“Thất trảm sớ” của Chu Văn An; sự kiện các vị vua cuối đời Trần sa vàochuyện ăn chơi sa đọa, coi thường kỷ cương phép nước, đi theo vết trượtdài của các triều đại suy đồi dẫn đến sụp đổ Đây là một giai đoạn lịch sửtồn tại nhiều triều vua: Trần Dụ Tông, Nhật Lễ, Trần Nghệ Tông, Trần DuệTông, Trần Thuận Tông Nhà văn đã thẳng thắn chỉ ra cái xấu, cái ác, cáingu muội, mưu mô đen tối của vua quan nhà Trần, sự háo danh, háo sắc,thói đạo đức giả làm tê liệt cả một vương triều Sự sụp đổ của nhà Trần là mộttất yếu lịch sử bởi vì đấng quân vương không biết nghe những lời nói thẳngcủa trung thần, không quan tâm tới cuộc sống đói khổ của nhân dân Vua vàvương hầu chỉ lo ăn chơi, hưởng lạc Đó là điều làm cho một triều đại huyhoàng nhanh chóng đến hồi kết thúc Viết về giai đoạn lịch sử này, nhà văn đãlặng lẽ đưa ra một bài học lịch sử mà hậu thế không được phép quên

Tám triều vua Lý (4 tập) là bộ tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Hoàng

Quốc Hải viết về nhà Lý từ khi khởi nghiệp đến khi kết thúc (1009 - 1225),trải dài 216 năm trong lịch sử dân tộc Việt Nam Bộ sách đã phục dựng bứctranh toàn cảnh sinh động về vương triều Lý, triều đại đã xây dựng nềnmóng cho một nước Đại Việt văn hiến và tự chủ Về thể chế, đó là nhữngthành tựu trong việc tổ chức chính quyền hoàn chỉnh từ hương, ấp, trấn, lộđến triều đình Về an ninh, quốc phòng, nhà Lý tổ chức quân đội với chínhsách “ngụ binh ư nông”, đánh thắng quân Chiêm Thành, Ai Lao, tiêu diệt

dã tâm xâm lược của nhà Tống Về văn hóa - nghệ thuật, các vua triều Lýđặc biệt chịu ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo, coi Phật giáo là “quốcgiáo” song vẫn dung hòa cả ba tôn giáo: Phật - Nho - Đạo với quan điểm

“tam giáo đồng nguyên”, khai thác thế mạnh của mỗi tôn giáo để địnhhướng cho sự xây dựng và phát triển xã hội Về giáo dục, việc học được

mở mang thông qua các chùa và đạo tràng ở buổi ban đầu; sau này là hệthống trường lớp với các kỳ thi tuyển nhân tài của Nho giáo Nhờ vậy, nhà

Lý ở nửa đầu của vương triều (1009 - 1127) khoảng 118 năm, đã hoàn thiệncác chế định, dân chúng an cư lạc nghiệp, đất nước đi vào quy cũ và pháttriển, trở thành một quốc gia văn hiến, tự chủ Tuy nhiên, khoảng 98 năm vềsau, nhà Lý lâm vào thời kỳ ngưng trệ và suy thoái, cơ nghiệp tổ tông hoàngkim họ Lý dần mai một, cuối cùng chuyển giao sang họ Trần  (1225).

Thiền sư dựng nước (Tập 1) viết về vị vua khởi nghiệp nhà Lý, Thái tổ

Lý Công Uẩn (974 - 1028) và sự ra đời của vương triều Lý nhờ vai trò củacác bậc thiền sư; những việc làm của Lý Công Uẩn nhằm đặt nền móng chotriều đại mới, trong đó có việc dời đô về Thăng Long (1010), thực hiệnchính sách thân dân, đặc biệt là công cuộc mở mang Phật giáo thông quaviệc xây dựng các đạo tràng lớn, trọng dụng các bậc đại lão thiền sư

Con ngựa nhà Phật (tập 2) là câu chuyện về vị vua thứ hai triều Lý,

Lý Thái Tông (1000 - 1254) Ông là người có võ công hiển hách, có cônggiữ nước an dân, xây dựng và ban bố bộ Hình luật đầu tiên ở nước ta(1042) Đây cũng là thời đạo Phật phát triển cực thịnh bởi vua đã làm tốtviệc tải đạo và hoằng dương Phật pháp, điều mà thiền sư Vạn Hạnh kỳvọng vào “con ngựa nhà Phật” (Lý Phật Mã)

Bình Bắc dẹp Nam (tập 3) dựng lên bức chân dung hào sảng về vị vua

võ công - văn trị Lý Thánh Tông (1023 - 1072) với những thành tựu chínhtrị, quân sự quan trọng (phá Tống – 1060, bình Chiêm - 1069), những đónggóp về văn hóa, nỗ lực đưa đạo vào đời, mở mang hệ thống trường học…Ông cũng chính là người đổi tên nước thành Đại Việt, cho lập Văn miếu(1070) thờ bậc Khổng Tử

Con đường định mệnh (tập 4) phản ánh triều đại nhà Lý dưới đời vua Lý

Nhân Tông (1066 - 1127) với sự phát triển đến cực thịnh (trận “phạt Tống”với lời “lộ bố” năm 1075, trận thắng Tống trên sông Như Nguyệt - 1075),song cũng bắt đầu điểm xuống dốc, sau đó đi vào “con đường định mệnh”với liên tiếp các sự kiện, các nhân vật của bốn triều vua Lý ở giai đoạn

khủng hoảng và suy vong: Lý Thần Tông (1128 - 1138); Lý Anh Tông(1138 - 1176); Lý Cao Tông (1176 - 1210); Lý Huệ Tông (1211 - 1224) Như vậy, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã thực hiện thành công ý tưởng

“văn học hóa lịch sử” mà ông hằng tâm đắc; hóa giải được mối trăn trở củachính ông với mong muốn viết được nhưng bộ tiểu thuyết lớn về lịch sửnước nhà

Sau 1975, đất nước hoà bình thống nhất và bước vào thời kì xây dựngChủ nghĩa xã hội Văn học bước ra khỏi hiện thực được chính trị hóa, lãng

mạn hóa để “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nêu rõ sự thật”.

Đến với hiện thực đời thường là tìm đến những mảng đời sống còn khuấtlấp để đào sâu, khám phá và thể hiện tất cả đời sống tự nhiên, xã hội, thânphận và cuộc đời con người với các mặt trái ngược của nó Đặc biệt, Đạihội Đảng toàn quốc lần thứ VI với tư tưởng “cởi trói” cho văn nghệ, tiểuthuyết Việt Nam vươn mình với một sức sống mới từ đề tài, cốt truyện chođến nhân vật, ngôn ngữ và trước hết là quan niệm nghệ thuật về con người.Quan niệm nghệ thuật về con người đổi mới ở đặc điểm nhân vật khôngcòn đứng với tư cách đại diện cho cộng đồng, dân tộc mà ở góc độ conngười cá nhân.Yếu tố nội tâm được các nhà văn khám phá triệt để nhằmphát hiện ra những biến thái tinh vi trong đời sống tâm hồn con người Trong sáng tác về đề tài lịch sử trước 1975, lịch sử được xem như mộtngôi đền thiêng bất khả xâm phạm, vì vậy các nhà văn khi xử lí chất liệulịch sử thường trung thành với những điều đó được thừa nhận trong sửsách Tuy nhiên, tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1975 và đặc biệt trongkhoảng hơn mười năm trở lại đây, đề tài lịch sử đã được các nhà văn cócách xử lí khác với các giai đoạn trước Sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sửđược “nhào nặn” theo cảm quan riêng của mỗi người Con người trong tiểuthuyết lịch sử đã được miêu tả toàn diện, không chỉ gắn với sự kiện như nó

đã có mà được đặt trong môi trường sống, có ngoại hình, có cá tính, có đờisống nội tâm đa chiều Đây là phần tảng băng trôi mà các nhà tiểu thuyết

lịch sử giai đoạn này đã chú ý thể hiện, làm cho nhân vật lịch sử vốn lànhững con người mà tên tuổi, giá trị của họ đã định hình trở nên mềm mạihơn, đời thường hơn, con người hơn Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sửtrước hết là con người Mà đã là con người thì có đầy đủ hỉ, nộ , ái, ố chứkhông đóng khung trong cái khuôn định sẵn Những nhân vật lịch sử như

Hồ Quý Ly, Trần Cảnh, Lý Chiêu Hoàng, Trần Thủ Độ… được tôn phụclại là những con người có vui buồn, sướng khổ, hờn giận như những conngười đời thường khác Nhân vật văn học trong tiểu thuyết lịch sử khôngphải đóng khung trong bộ “quân phục lịch sử” để diễu hành nữa mà đượcnhìn nhận trong cái nhìn đa chiều, đa cạnh, đặc biệt là được soi chiếu ở gócnhìn nội tâm, thế sự, đời tư

Nhân vật Hồ Quý Ly trong tiểu thuyết cùng tên của Nguyễn XuânKhánh và sự kiện thoán ngôi đoạt vị được nhìn nhận từ nhiều điểm nhìnkhác nhau Lịch sử chính thống phê phán Hồ Quý Ly, coi ông là kẻ cướpngôi, làm đảo điên đất nước Trên bình diện cuộc sống hiện tại, nhân vậtnày được nhìn nhận công bằng hơn Triều đại nhà Trần ở thời kì mụcruỗng, một ông vua nhân từ nhưng nhu nhược Trần Nghệ Tông không đủ

để đảm đương chính sự Hồ Quý Ly muốn làm một cuộc “thay máu” đểcứu cả dân tộc Và để thực hiện ý định này, ông đã tận dụng mọi cơ hội, kể

cả phải gạt bỏ tình riêng, làm đau lòng người thân Ai hiểu được nỗi đaucủa ông khi muốn ôm đứa cháu ngoại vào lòng để nói lời âu yếm mà khôngthể, ai hiểu được nỗi cô đơn của ông trong những đêm trường vắng lặng Làmột con người quyết đoán nhưng tâm hồn con người ấy cũng nhiều trăntrở Những cuộc trò chuyện với Hồ Nguyên Trừng về thời thế, về sự mụcruỗng của nhà Trần và toan tính thoán ngôi đoạt vị, Hồ Quý Ly đã tự bạchnhững suy tư thầm kín thành khẩn Những lúc đứng trước bàn thờ hay photượng của người vợ dịu dàng, thánh thiện, trong ông tràn ngập cảm xúc.Lòng biết ơn và tình yêu vô bờ ông dành cho bà, những tiếng nói giao cảmkhông diễn đạt thành lời đã an ủi, nâng đỡ tâm hồn ông những khi từ cõi

chính trường trở về Viết về nhân vật lịch sử thời kì này, các nhà văn đã đitìm bề sâu, bề xa của con người qua thế giới nội tâm thầm kín của họ

Người anh hùng áo vải Quang Trung lừng lẫy chiến công trong Sông

Côn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng Giác là một con người đầy ắp ưu

tư, trăn trở với những giằng xé nội tâm rất người Người đọc quen nhìnNguyễn Huệ trong hình ảnh một con người với tài năng xuất chúng, luônnhìn ra mắt bão đánh trăm trận trăm thắng chứ không quen nhìn NguyễnHuệ có những niềm vui nỗi buồn thầm kín Nguyễn Huệ có một tình yêu dadiết, trong sáng với An, con gái thầy dạy của ông Khi nghĩ An yêu ngườikhác, Nguyễn Huệ cũng ghen tuông, hậm hực Khi An lấy chồng, NguyễnHuệ đau đớn “như có ai vừa đánh một vố thật đau vào sau ót anh Anh hoamắt, sự vật hơi nhòe pha sắc đỏ…” [23, 527] Hay là khi bắt buộc phảiquay nòng súng về Quy Nhơn, ai biết ông đã từng thức trắng nhiều đêm

“Một mình Không thể nói chuyện u uẩn với ai Cũng không ai dám nóithẳng với ông điều họ nghĩ” [24, 1132] Nguyễn Mộng Giác đã xây dựngthành công trên trang sách của ông một Nguyễn Huệ phi thường nhưngcũng rất đời thường như bao con người

Cách nhìn nhận nhân vật lịch sử đã đi chung dòng với tiểu thuyết ViệtNam hiện đại trong cảm hứng thế sự đời tư Con người được đặt trongnhiều mối quan hệ khác nhau, từ quan hệ tình yêu, quan hệ gia đình, quan

hệ xã hội cộng đồng và cả trong quan hệ với chính mình, tất cả góp phầnsoi chiếu làm nổi bật tính cách nhân vật, làm cho các nhân vật trở nên quen

mà lạ, quen vì nhân vật ấy đã được định danh định tính, lạ bởi họ đượcphục sinh thật hơn cả con người thật ngoài đời Vì thế, nhân vật lịch sử trởnên con người hơn trong trang sách của nhà văn khi đến với bạn đọc

Như vậy, xét trên trục thời gian, tiểu thuyết lịch sử vận động từ truyềnthống đến hiện đại Nhờ những tìm tòi, sáng tạo không ngừng nghỉ của cácnhà văn đương đại, tiểu thuyết lịch sử đã mang một diện mạo mới sinhđộng, hấp dẫn hơn

1.3 Hành trình sáng tạo văn học của Hoàng Quốc Hải và quan niệm

nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Bão táp triều Trần

1.3.1 Hoàng Quốc Hải - Tiểu sử và hành trình sáng tạo văn học

Hoàng Quốc Hải sinh ngày 13 tháng 8 năm 1938 tại Kim Thành, HảiDương Ông tốt nghiệp khoá đầu tiên của Trường Báo chí TW, ra làm báo

rồi viết văn Quảng Ninh được xem là nơi phát tích “nghiệp chữ” của nhà

văn với chức danh phóng viên báo Vùng mỏ Sau ông chuyển về Hà Nội, làbiên tập viên Tạp chí Sáng tác Hà Nội và Tạp chí Quản lí lao động Năm

1970, ông về công tác tại Bộ Văn hoá Thông tin, là chuyên viên nghiên cứu

lễ hội và văn hoá phong tục dân tộc

Năm 1988, ông được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam, là Đảngviên Đảng Cộng sản Việt Nam Ngoài tên chính, ông còn có bút danh làHoàng Lam, Hà Nguyên

Đến với nghiệp văn, Hoàng Quốc Hải có một gia tài văn chương gồm nhiều

thể loại: Mùa vàng (truyện vừa, 1975); Con đường phía trước (truyện vừa, 1976); Chiến luỹ đá (tiểu thuyết, 1979); Làng trong phố (truyện vừa, 1979); Ký

sự ven hồ (bút ký, 1982); Sau mùa lá rụng (tiểu thuyết, 1987); Chờ đến ngày mai (tiểu thuyết, 1988); một số công trình phê bình tiểu luận, tạp văn

và nhiều tác phẩm nghiên cứu về văn hoá phong tục Việt Nam Ông cũng

là một trong số ít nhà văn chuyên sâu vào đề tài lịch sử với hai bộ tiểu

thuyết đồ sộ nhiều tập, dày 6442 trang giấy in khổ (14,5 x 20,5): Tám triều

vua Lý, Bão táp triều Trần, khắc họa bức tranh toàn cảnh về hai thời đại

huy hoàng trong lịch sử dân tộc Bốn tập Bão táp triều Trần gồm: Bão táp

cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp

đổ tái bản nhiều lần, đã giúp nhà văn Hoàng Quốc Hải giành được Giải

thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội năm 2008 Tám triều vua Lý

và hai tập mới của Bão táp triều Trần ra mắt đúng dịp kỷ niệm 1000 năm

Thăng Long - Hà Nội có một ý nghĩa lớn bởi đây là hai triều đại có côngkhởi dựng Thăng Long và đưa Đại Việt đạt đến sự thịnh trị Nhà thơ Bằng

Việt khẳng định: “Đây là đóng góp rất lớn và có giá trị cho đại lễ 1000năm” [2] Nhà thơ Hữu Thỉnh, thay mặt Hội Nhà văn Việt Nam “cảm ơnnhà văn Hoàng Quốc Hải vì anh đã có cống hiến lớn cho văn học ViệtNam, đặc biệt là ở mảng đề tài lịch sử” [2] Quả vậy, 1000 năm ThăngLong - Hà Nội, ngoài những bài diễn văn và lễ hội, hai bộ sách này sẽ giúpcho người Hà Nội hiểu thêm về mảnh đất họ đang sống và người Việt Namthêm tự hào về non sông đất nước mình.

Từ khi chuyển sang công việc khảo cứu lễ hội và văn hoá dân tộc,Hoàng Quốc Hải có điều kiện “học và hỏi rồi tích luỹ những điều mình đãhọc hỏi mà mình cảm thấy có ích vào một kho chứa, nhưng có thể lấy nó radùng bất cứ lúc nào” [29, 6] Để từ đó, như một thứ “duyên nghiệp” vàmột “khát vọng mở to đôi mắt nhìn vào quá khứ”, tác giả của nhiều tiểuthuyết, phê bình văn học được nhiều người biết đến chuyển hẳn sang viết

học của Trần Trọng Kim, Đại Việt sử kí toàn thư của Ngô Sỹ Liên để đối

chiếu với các tiểu thuyết lịch sử từ Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia

văn phái đến các nhà văn cận đại như Nguyễn Triệu Luật, Phan Trần Chúc,Lan Khai, Trúc Khê, Ngô Văn Triện, Nguyễn Huy Tưởng, Trần Thanh Mại

và sau này là Chu Thiên, Hoàng Yến, Quỳnh Cư, Thái Vũ, Hoài Anh…Đặc

biệt sau khi dự Hội thảo về Trần Nhân Tông với thiền phái Trúc Lâm tổ

chức tại Yên Tử, nơi Trần Nhân Tông xuất gia tu phật, duyên nghiệp vớitiểu thuyết lịch sử khởi phát, Hoàng Quốc Hải đã bắt tay khởi sự bộ tiểu

thuyết lịch sử 4 tập: Bão táp cung đình, Thăng long nổi giận, Huyền Trân

công chúa, Vương triều sụp đổ (tái bản trọn bộ năm 2003) Mỗi cuốn tiểu

thuyết lịch sử của nhà văn có một số phận riêng như về thời gian cuốn ra

đời trước, cuốn ra đời sau, như về số lượng in khá lớn (hàng chục vạn bản),

tái bản nhiều lần (Huyền Trân công chúa, Thăng Long nổi giận), cuốn gây sóng gió trong quá trình in chỉ vì cái tựa đề (Bão táp cung đình)… Thời

gian nghiền ngẫm nghiên cứu tìm tư liệu và viết rải rác kể từ 1987 đến nay,

nhà văn Hoàng Quốc Hải đã mất gần 20 năm để hoàn thành Bão táp triều

Trần gồm bốn cuốn Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân Công chúa và Vương triều sụp đổ và phần bổ sung cho Bão táp triều Trần

có dung lượng khoảng 1000 trang gồm hai cuốn Đuổi quân Mông Thát và

Huyết chiến Bạch Đằng Những sự kiện được nhắc tới trong bản viết cũ

mới chỉ là một bốn nhát cắt trong lịch sử triều đại nhà Trần Vương triềuTrần tồn tại trong 175 năm (từ 1225) nhưng mới chỉ có khoảng hơn 100năm lịch sử được đưa vào sách Phần viết thêm chính là để giải quyết “món

nợ” với hơn 70 năm còn lại và “điểm mặt” đủ hết các sự kiện lịch sử, nhân

vật lịch sử trong thời Trần Câu chuyện lịch sử nhà Trần được liền mạch vàhoàn chỉnh, người đọc có một cái nhìn khái quát, đầy đủ hơn về triều đạianh hùng này, đó là cái đích giản dị của nhà văn

Bén duyên với tiểu thuyết lịch sử, nhà văn Hoàng Quốc Hải tiếp tục

“khởi công” Tám triều vua Lý , từ tháng 10 năm 1990, hoàn thành vào

tháng 12 năm 2007 tại Nhà sáng tác Đà Lạt; hoàn chỉnh vào tháng 12 năm

2009 tại Láng Thượng, Hà Nội, được xuất bản đúng dịp kỷ niệm 1000 năm

Thăng Long - Hà Nội Như vậy, Tám triều vua Lý đã được viết trong

khoảng thời gian rất dài: 20 năm, đủ thấy tâm huyết và sự công phu,nghiêm túc của tác giả đối với lịch sử và văn học nước nhà Vẫn bằng cáchtiếp cận các nguồn tài liệu từ chính sử, điền dã, và đối chiếu với lịch sử cácnước láng giềng thời điểm nhà Tống, Nguyên, (Trung Quốc), Chăm Pa, AiLao, sự am hiểu về văn hóa của thời đại Lý, Trần, nhà văn tìm tòi, gạn lọcvỉa quặng lịch sử để “giải mã” triều đại Lý từ khi khởi nghiệp đến khi kếtthúc (1009-1225) trải dài 216 năm trong hơn 3000 trang viết trong 4 cuốn

sách: Thiền sư dựng nước, Con ngựa nhà Phật, Bình bắc dẹp Nam, Con

đường định mệnh Ở bộ sách này, nhà văn Hoàng Quốc Hải không chỉ

bám sát các sự thật lịch sử, phản ánh trung thực lịch sử mà ông còn tiếpcận lịch sử ở tầm cao hơn, đó là lý giải lịch sử

Với hai bộ tiểu thuyết lịch sử Tám triều vua Lý và Bão táp triều

Trần gồm 6442 trang sách, Hoàng Quốc Hải dựng lên bức tranh toàn

cảnh và giúp người đọc có nhận thức liên hoàn về hai thời đại huy hoàngbậc nhất trong lịch sử dân tộc là thời Lý và thời Trần Hơn thế, ông đãkhắc họa đậm nét bản sắc văn hóa Việt cùng các bài học lịch sử, thức dậymạnh mẽ hồn thiêng sông núi, khí phách cùng niềm tự hào dân tộc ViệtNam với điểm nhấn ở triều Lý là tam giáo đồng nguyên, văn hoá và dânsinh, điểm nhấn của nhà Trần là giữ nước, đồng thời tiếp tục kế thừa vàphát huy những thành tựu nhà Lý đạt được Đây là hai món quà tác giả tri

ân với lịch sử hào hùng của tổ tiên nhân dịp 1000 năm Thăng Long – HàNội và thế hệ sau sẽ yêu và tự hào về lịch sử dân tộc mình hơn qua hai bộsách này

Với gia sản văn chương của mình, nhà văn đã được nhận Giải thưởng

Hội Văn nghệ Hà Nội, 1970 (truyện Ông giám đốc như tôi đã biết), Giải

thưởng Hạ Long do Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh tặng 1982 (tiểu

thuyết Chiến luỹ đá), Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội (tiểu thuyết Bão táp triều Trần) Hai bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần (6 tập) và

Tám triều vua Lý (4 tập) được triển lãm trong dịp đại lễ 1000 năm Thăng

Long là vinh dự hiếm có trong sự nghiệp văn chương của một đời người

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong Bão táp triều Trần

Triều đại nhà Trần là một triều đại huy hoàng với nhiều chiến côngrực rỡ trong tiến trình lịch sử dân tộc Đề tài lịch sử về triều đại này được

nhiều nhà văn khai thác Ta có thể kể đến như: Trần Nguyên chiến kỉ (1935) của Nguyễn Tử Siêu; Chiếc ngai vàng (1935) của Lan Khai; An Tư (1944) của Nguyễn Huy Tưởng; Khúc khải hoàn dang dở (2002) của Hà

Ân, Hưng Đạo vương thế trận những dòng sông (2003) của Thái Vũ…

Không nằm ngoài sức cuốn hút của triều đại này, nhà văn Hoàng Quốc Hải

đã dốc hết tâm lực và trí tuệ hoàn thành bộ tiểu thuyết liên hoàn đồ sộ: Bão

táp triều Trần Tuy đều lấy lịch sử làm đối tượng tìm hiểu, khám phá

nhưng ở mỗi nhà văn, ở những thời kì khác nhau có một quan điểm riêng

về sáng tác Chính điều này chi phối đến tác phẩm của họ, tạo nên nhữngphương pháp sáng tác khác nhau

Mỗi nhà văn có quan niệm nghệ thuật riêng về con người khi xâydựng nhân vật Nhà văn Hoàng Quốc Hảiviết tiểu thuyết lịch sử thời kì sauđổi mới, quan niệm nghệ thuật về con người cùng chung mạch chảy củavăn xuôi giai đoạn này Nhân vật được nhìn nhận trong cái nhìn đa chiều,

đa cạnh, đặc biệt là được soi chiếu ở góc nhìn nội tâm, thế sự, đời tư.Chúng tôi xét đến quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn ở nhữngcon người kiệt hiệt, con người anh hùng

1.3.2.1 Quan niệm về con người “kiệt hiệt”

Theo Từ điển Tiếng Việt, từ “kiệt hiệt” có nghĩa là “tài giỏi xuất

chúng” Con người kiệt hiệt là con người có tài năng đặc biệt, thường xuấthiện trong những thời điểm lịch sử đặc biệt, thời kì tâm bão của lịch sử Họ

là những người mang khát vọng lớn lao về quyền lực, về một sự đổi đờikhông chỉ cho riêng mình mà cho toàn dân tộc Sự tài giỏi xuất chúng cóthể ở tài năng của một võ tướng dũng mãnh nhưng trước hết đó là nhữngcon người có trí tuệ sắc sảo, cơ mưu, tầm nhìn xa trông rộng Họ nhận thứcđược thời cuộc, biết chớp thời thế để tạo nên “những con đường”, dù conđường ấy nhiều chông gai có thể đưa họ lên đỉnh cao vinh quang hoặc làm

họ thất bại Đó là một Trần Thủ Độ quyết đoán trong Bão táp cung đình,

một Hồ Quý Ly thâm hiểm nhưng mưu lược trong tiểu thuyết cùng tên, một

Nguyễn Huệ thiên tài trong Tây Sơn bi hùng truyện Họ đều là những con

người xuất chúng, ghi danh lưu sử sách ở những thời điểm họ xuất hiện

Trong Tây Sơn bi hùng truyện, câu trả lời của Ngô Thì Nhậm khi được

hỏi về Quang Trung, đã khẳng định tài năng của con người này: “Theo tôi

Nguyễn Huệ là một bậc anh hùng “kiệt hiệt”, mưu trí hơn người, xuất thân

là nông dân áo vải giúp nước cứu dân dựng nên nghiệp lớn xưa nay hiếmthấy” [13, 135] Thời đại Quang Trung, chế độ phong kiến đàng Trong vàđàng Ngoài gây nên cảnh nồi da nấu thịt khiến lòng người chán ngán, cần

có một vương triều mới với những kỉ cương, đối sách mới Nhận thức đượcthời thế, sáng suốt, sâu xa về thời đại, về vận mệnh đất nước, sự nhận thức

ấy dần chuyển thành khát vọng nung nấu thay đổi lịch sử, Quang Trung đãtiến bước vào Nam, ra Bắc, lật nhào các vương triều nhà Chúa, có nhữnglúc đã phải quay nòng súng về Quy Nhơn, bắn vào tình cốt nhục để xác lậpngôi vị và thực hiện ý đồ thống nhất đất nước

Nhân vật Hồ Quý Ly trong tiểu thuyết cùng tên của Nguyễn XuânKhánh lại tài năng xuất chúng theo kiểu một trí thức thời loạn sắc sảo, khônngoan, nhìn ra mọi chông gai nẻo đường mình lựa chọn Ông nhận thứcthấy thời của nhà Trần đã hết, nhà Trần chỉ còn sống bám vào quá khứvàng son, cần phải có một cuộc “thay máu” dù đau thương Ông nói vớiNghệ Hoàng, người tri âm và cũng là người nâng đỡ ông khi ông chưa hề

có danh vọng: “Nhưng khi mà cơ đồ rệu rã; khi mà toàn bộ quan lại chỉ làmột lũ sâu mọt; khi mà nhà Trần không có nổi một nhân tài tầm cỡ, khi màtất cả phải cày xới lên để gieo giống mới, thì dù nhà Trần có công vĩ đạivới Đại Việt cũng phải trải qua một nạn kiếp, muôn dân cũng phải trải quamột sự đổi đời, đau thương đấy! Tàn nhẫn đấy! Nhưng đệ biết làm sao

được” [43, 47] Vì thế, Hồ Quý Ly đã làm một cuộc “biến pháp”, thoán

đoạt ngôi vị bất chấp lòng người không quy thuận Ông đã phản bội lại lờihứa với nghệ Hoàng, giết con rể, cướp ngôi của cháu ngoại, bước lên ngaivàng thấm đẫm máu tôn thất nhà Trần.

Khởi nghiệp của vương triều Trần là cuộc chuyển giao quyền lực cómột không hai trong lịch sử Việt Nam mà cho đến bây giờ, các học giả,nhân sĩ, trí thức vẫn còn nhiều tranh cãi Cái nhìn bây giờ phải nói là đã cởi

mở hơn, ít định kiến hơn và trên thực tế thuận theo quy luật hơn Có những