Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết hồ quý ly và mậu thượng ngàn của nguyễn xuân khánh

Rất nhiều nhà văn đã đọc tham luận: nhà văn Hoàng Quốc Hải với bài Những điều khả ái trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh; nhà văn Trần Thị Trờng đọc tham luận Những

Bộ giáo dục và đào tạoTrờng đại học vinh

Lê thị thúy hậu

Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết

hồ quý ly và mẫu thợng ngàn

của nguyễn xuân khánh

Chuyên ngành: văn học Việt Nam

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh là hai tiểu

thuyết hay, dung lợng lớn, có giá trị về lịch sử và văn hóa, đem đến cho ngời đọccái nhìn toàn diện hơn về một thời đại phong kiến đã qua, yêu và hiểu hơn nhữngphong tục tập quán đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam

1.2 Hai tiểu thuyết này đã đem lại cho ông Giải Thăng Long năm 2002, giảithởng của Hội Nhà văn Hà Nội và của Hội Nhà văn Việt Nam Giải thởng trêncùng với số lần tái bản của hai cuốn tiểu thuyết là kết thúc có hậu cho gần nửathế kỉ chờ đợi và thai nghén tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh, đồng thời khẳng

định tài năng và phong cách sáng tác của ông

1.3 Tiểu thuyết là thể loại dài hơi, luôn vận động, biến đổi và cha hoàn tất.Các tác giả tiểu thuyết có tâm có tài thờng không ngừng đổi mới phong cách củamình để đáp ứng nhu cầu lĩnh hội văn chơng cũng nh thị hiếu thẩm mĩ của bạn

đọc Nguyễn Xuân Khánh cũng là một tiểu thuyết gia nh thế Nghiên cứu hai

tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn cũng là cách để chúng ta hiểu hơn về

sự vận động và phát triển của thể loại tiểu thuyết Việt Nam trên con đờng đổimới

1.4 Những bài nghiên cứu về tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh cha nhiều,chỉ rải rác đây đó những bài báo mang tính phiếm luận, mạn đàm, trong khinhững tác phẩm của ông rất có giá trị và đóng góp không nhỏ cho nền văn họcViệt Nam đơng đại

1.5 Nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong sáng tác cụ thể của một nhà vănkhông chỉ cho phép ta phân tích lí giải tác phẩm với toàn bộ thế giới hình tợngcấu thành nên nó trong mối tơng quan với đời sống thực tại mà qua đó còn thấy

đợc quan niệm nghệ thuật và cách cắt nghĩa về thế giới của nhà văn, đồng thờikhẳng định đợc cá tính sáng tạo của mỗi nhà văn

Vì những lí do trên chúng tôi chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong tiểu

thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh để nghiên

cứu

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Xuân Khánh là một hiện tợng văn học khá nổi bật trong những nămgần đây Mặc dù đã xuất hiện trong làng văn từ rất sớm khoảng những năm 50của thế kỉ XX, nhng do một số nguyên nhân nên bây giờ ông mới thực sự côngkhai đa những đứa con tinh thần của mình đến với bạn đọc Tuy hơi muộn nhngthành công ông đạt đợc không phải là nhỏ, với hàng loạt giải thởng văn học danh

giá trong nớc Những tác phẩm của ông mà tiêu biểu là hai tiểu thuyết Hồ Quý

Ly và Mẫu Thợng Ngàn đã thu hút đợc sự quan tâm của đông đảo giới nghiên

cứu, phê bình văn học Năm 2000, tiểu thuyết Hồ Quý Ly ra đời đã có không ít

những ý kiến góp ý, phê bình Cho đến khi cuốn tiểu thuyết giành đựơc giảichính thức trong cuộc thi tiểu thuyết 1998-2000 do Hội Nhà văn Việt Nam tổchức và giải 2000-2001 của Hội Nhà văn Hà Nội, thì nó mới thực sự thu hút đợc

sự quan tâm của d luận Bài viết của các nhà nghiên cứu liên tục xuất hiện trên

các báo, đặc biệt trong cuộc hội thảo về tiểu thuyết Hồ Quý Ly đăng trên báo

Văn nghệ, số 41 (7-10-2000 Rất nhiều nhà văn đã đọc tham luận: nhà văn

Hoàng Quốc Hải với bài Những điều khả ái trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly của nhà

văn Nguyễn Xuân Khánh; nhà văn Trần Thị Trờng đọc tham luận Những nhân vật nữ trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly; nhà văn Châu Diên với Tiểu thuyết Hồ Quý

Ly và t chất nhà văn trong Nguyễn Xuân Khánh; nhà văn Hoàng Tiến đọc tham

luận Thân phận kẻ sĩ trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly Sau cuộc hội thảo, các nhà

nghiên cứu và phê bình văn học bắt đầu vào cuộc khai thác mọi mặt của cuốntiểu thuyết Vấn đề đợc các nhà nghiên cứu quan tâm nhất trong tác phẩm là nộidung lịch sử đợc nêu trong tác phẩm, tiếp đến là những nổi bật về nghệ thuật Cóthể dẫn ra ý kiến của một số nhà nghiên cứu:

Tác giả Nguyễn Diệu Cầm trong bài Tiểu thuyết lịch sử đang hấp dẫn trở lại nêu lên điểm nổi bật về thủ pháp nghệ thuật của tiểu thuyết Hồ Quý Ly: “Không phải ngẫu nhiên, Hồ Quý Ly lôi cuốn trớc hết ở cấu trúc vòng tròn, mà nhà văn Nguyễn Xuân Khánh gọi là thủ vĩ ngâm, với chơng I mở đầu bằng “Hội thề

Đồng Cổ và chơng XIII kết thúc bằng Hội thề Đốn Sơn“ ” Để có đợc kết cấu tiểu

thuyết khiến ngời đọc bị lôi cuốn không dứt ra đợc ấy, Nguyễn Xuân Khánh đã

phải ba lần viết đi viết lại trong những năm 1978, 1985, 1995, cha kể chính ông

đã bị thu hút bởi nhân vật lịch sử Hồ Quý Ly ngay từ những năm 1970 Cấu trúc

vòng tròn trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly đã dẫn dụ độc giả theo dòng sự kiện lịch

sử, lại theo dòng thời gian tiểu thuyết của một lối viết hiện đại Lối viết này vừatuân thủ thời gian “chơng hồi” của tiểu thuyết phơng Đông, vốn tôn trọng sựkiện và con ngời lịch sử, nhng lại khéo kết hợp với một cách xử lý phơng Đông,khi tác giả không miêu tả trực diện nhân vật chính Hồ Quý Ly từ đầu đến cuối,

mà miêu tả Hồ Quý Ly qua nhiều điểm nhìn”

Linh Thoại trong bài Tiểu thuyết Hồ Quý Ly: Đa ngời Việt đến gần hơn với

sử Việt đăng trên Báo Tuổi trẻ (3/10/2000) đánh giá cao thành công của Nguyễn

Xuân Khánh trong việc tái hiện một thời đại lịch sử đã qua mà không làm bạn

đọc thấy xa lạ, đồng thời thấy gần gũi hơn với sử Việt Trong bài viết này, LinhThoại còn khẳng định thành công của Nguyễn Xuân Khánh khi xây dựng một sốnhân vật lịch sử: “Tác giả khắc hoạ thành công nhiều chân dung lịch sử nh Trần

Nghệ Tông, Trần Khát Chân, Phạm S Ôn, Nguyễn Anh Cẩn, Hồ Hán Thơng, đặcbiệt là Hồ Nguyên Trừng, con trai của Hồ Quý Ly Mỗi ngời mỗi cái nhìn thờicuộc, mỗi tính cách, mỗi tâm hồn và qua họ ta khám phá đợc xã hội về con ngờicủa một thời đại” Bài viết còn chỉ ra “Những câu chuyện lịch sử đợc kể bằngmột giọng văn rất nhẹ đã dễ dàng đi vào lòng ngời đọc Vấn đề “trung quân”, “áiquốc” trớc những biến dịch của cuộc đời qua sự miêu tả tinh tế đời sống nội tâmcác nhân vật đã dẫn ngời đọc trở về với lịch sử dân tộc bằng cả một niềm trântrọng”, và “Bên cạnh những câu chuyện lịch sử của chính trờng Đại Việt, tiểuthuyết là một áng văn nhẹ nhàng của tình yêu thuơng: tình yêu đất nớc, tình vuatôi, tình cha con, vợ chồng, tình yêu nam nữ Đồng thời tác phẩm còn là bứctranh đẹp về Thăng Long ngàn năm văn hiến”

Tháng 11/2000, tác giả Hoà Vang viết bài Hấp lực của Hồ Quý Ly (đăng trên

Báo Phụ nữ Việt Nam, số 48) Trong bài viết này Hòa Vang đã đa ra nét độc đáo

về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Hồ Quý Ly: “Lực hấp dẫn của tiểu thuyết

Hồ Quý Ly còn nằm trong thân phận, sự vận động của các hình tợng nhân

vật mỗi ngời một số phận, một tính cách, một dạng nổi trôi và vùng vẫy, mộtkết cục, để mỗi ngời một nét cùng vẽ nên sinh động, rõ ràng và bi hùng mộthoàn cảnh lịch sử cụ thể, trong đó những ngời yêu thơng kính mộ của mình vàmình không thể không bị cuốn vào Cảm hứng bay vút và sâu thẳm với thiênnhiên, với cây, lá, hoa, sóng gió, những làn hơng mong manh thấm đẫm trongtừng trang sách, lại tẩm ớt cả một thời đại chông chênh, quặn nở, toả đều trongtừng nhân vật đang vật vã quay cuồng, trôi dạt giữa những cơn sóng của lịch sử,

là những hấp lực không thể cỡng lại của cuốn tiểu thuyết lịch sử đang gây ấn

t-ợng trong lòng ngời đọc hôm nay: Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh”

Cũng trong năm 2000, Hoàng Cát có bài viết Tiểu thuyết Hồ Quý Ly - Thởng

thức và cảm nhận đã có những nhận xét tinh tế về vấn đề giá trị lịch sử mà tác

phẩm mang đến cho ngời đọc “Không phải là làm công việc chép sử hoặc phánxét những vấn đề phức tạp của lịch sử mà giúp mọi ngời, mọi giới của mọi thời

đại có cái nhìn về lịch sử thấu tình đạt lý hơn” Bên cạnh đó, bài viết còn nêu lênnhững thành công về một số thủ phảp nghệ thuật nh tái hiện không gian lịch sử,xây dựng nhân vật: “lịch sử vào giai đoạn mà cuốn sách này của Nguyễn XuânKhánh mô tả - dới ngòi bút uyển chuyển và biến ảo tài hoa của ông – thì khôngkhô khan và lạnh lùng một chú nào Nó hối thúc, nó hấp dẫn, nó rình rập, nóphấp phỏng nh những lớp kịch liên hồi và quyết liệt; khiến cho ta đọc cuốn sáchchỉ thắc thỏm lo sợ sách chóng hết Đó là tài năng tạo dựng nhân vật, tạo dựngkhông khí lịch sử, tái hiện tình yêu của các bậc vơng giả cho đến những kẻ bơ vơbất hạnh giữa cõi đời mệnh mông, vô dạng này”

Ngoài ra còn có một số các bài nghiên cứu khác nh: Hồ Quý Ly tiểu thuyết

lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh của Lại Nguyên Ân (Báo Thể thao &Văn hoá,

số 58, 21/07/2000); Tiểu thuyết Hồ Quý Ly, thởng thức và cảm nhận của Hoàng Cát (Tạp chí Sách , số 11/ 2000); Mắt bão giữa trần ai của Đỗ Ngọc Yên (Báo Sức khoẻ đời sống, số 74, ra ngày 13/09/2000); Mấy suy nghĩ khi đọc tiểu thuyết

Hồ Quý Ly của Kiều Cẩm Tú (Báo Ngời làm chè); Đọc tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, tác giả Phạm Toàn (Báo Xa và Nay, số 80, 10/2000);

Đọc Hồ Quý Ly của Phạm Xuân Nguyên (Báo Tia sáng, 1/2001); Tiểu thuyết dòng chảy liên tục với thời gian - trích Báo cáo Hội đồng chung khảo - Văn nghệ, số 37 ( 15/9/2001, trang 3); Văn xuôi năm 2001 - những tín hiệu vui của

-Nguyễn Hoà - Văn nghệ, số 3 ( 19/1/2002); ấn tợng văn chơng năm 2001 của

Đinh Quang Tốn - Văn nghệ, số 5,6,7,8 /2002 Tết Nhâm Ngọ; Phải bảo vệ đến

cùng tác phẩm trúng giải của nhà văn Vũ Bão - Văn nghệ, số 28 ( 13/7/2002); Nỗi đau lịch sử và câu hỏi về sự đổi thay của Yến Lu

Năm 2006, tiểu thuyết Mẫu Thợng Ngàn ra đời, tiếp tục là đối tợng để các nhà nghiên cứu quan tâm, tìm hiểu Hàng loạt các bài viết về Mẫu Thợng Ngàn xuất hiện trên báo viết lẫn báo mạng nh: Trần thị An trong bài Sức ám ảnh của

tín ngỡng dân gian trong tiểu thuyết Mẫu Thợng Ngàn đăng trên Tạp chí Nghiên

cứu văn học, số 6/2007; Sức quyến rũ của Mẫu Thợng Ngàn của tác giả Vũ Hà;

Mẫu Thợng Ngàn - Nội lực văn chơng của Nguyễn Xuân Khánh trong cuộc trao

đổi giữa Việt Báo với nhà nghiên cứu – phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên;

Nguyễn Xuân Khánh tuổi 74 và cuốn tiểu thuyết mới của tác giả Quỳnh Châu; Nguyên lý tính Mẫu trong truyền thống của Dơng thị Huyền; Mẫu Thợng Ngàn - Cơ duyên của Nguyễn Xuân Khánh của Hoà Bình; Văn Chinh với Nơi bắt đầu Mẫu Thợng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh (BáoTiền phong cuối tuần, số

11/2007); Nỗi đau lịch sử và sự đổi thay của Yến Lu; Nguyên lý tính mẫu trong

truyền thống của tác giả Dơng Thị Huyền Trong đó, đáng chú ý có một số bài

nghiên cứu đề cập đến trực tiếp đến thủ pháp nghệ thuật và nội dung của tácphẩm:

Tác giả Trần thị An trong bài Sức ám ảnh của tín ngỡng dân gian trong tiểu

thuyết Mẫu Thợng Ngàn đăng trên Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 6/2007 đã đặt

không gian của cuốn tiểu thuyết trong bối cảnh văn hoá dân gian Việt Nam và

nghiên cứu tiểu thuyết Mẫu Thợng Ngàn trong mối liên hệ với thực tế các phong

tục tập quán truyền thống xa của dân tộc Việt Qua đó, bớc đầu nhìn nhận quan

điểm của nhà văn về tín ngỡng của ngời Việt

Trong Sức quyến rũ của Mẫu Thợng Ngàn Vũ Hà đã nhận xét một cách khái quát về tiểu thuyết Mẫu Thợng Ngàn: “Là cuốn tiểu thuyết về văn hóa phong tục

Việt Nam đợc thể hiện qua cuộc sống và những ngời dân ở một làng quê bán sơn

địa Bắc Bộ cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20” và “Mẫu Thợng Ngàn cũng là cuốn tiểu thuyết lịch sử xã hội về Hà Nội cuối thế kỉ 19”

Trong bài Giải thởng của Hội Nhà văn Hà Nội 2006, tác giả Lu Hà đã nhận xét

về Mẫu Thợng Ngàn “Mẫu Thợng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh vừa mới phát

hành đã nhanh chóng gây đợc d luận Cuốn tiểu thuyết mang tính lịch sử, vănhoá, phong tục có vẻ đẹp vừa cổ điển vừ hiện đại Văn hoá Việt, tín ngỡng Việt

và cuộc hoà nhập với văn minh phơng Tây, đồng thời là sự phản kháng, đợc mô

tả sâu đậm và quyến rũ Cuốn sách ra đời sau tiểu thuyết Hồ Quý Ly (năm 2001)

chứng tỏ bút lực dồi dào của nhà tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh”, và “Chọnchủ đề nông thôn Việt , mà lại viết về văn hoá làng, văn hoá đạo Mẫu – thì quả

đúng điển hình Việt Nam nhất Sự kiện nhà văn Nguyễn Xuân Khánh ở tuổi 75

vừa cho ra đời cuốn tiểu thuyết thứ 4 – Mẫu Thợng Ngàn càng chứng tỏ ông là một tiểu thuyết gia am hiểu tờng tận văn hoá Việt” Trong bài Nhà văn Nguyễn

Xuân Khánh: về từ miền hoang t“ ởng ” tác giả Lê Thị Thanh Bình nhận xét: “Tiểu

thuyết văn học trong độ mời năm lại đây nếu không có Hồ Quý Ly v à Mẫu

Th-ợng Ngàn thì thành tựu của tiểu thuyết Việt Nam thiếu đi biết bao nhiêu cái bản

sắc sang trọng của bản sắc văn hoá Việt thấm đẫm trong văn học Việt”

Ngoài ra còn có một số luận văn thạc sĩ, khoá luận tốt nghiệp Đại học nghiêncứu về hai cuốn tiểu thuyết nh:

Tác giả Hoàng Thị Thuý Hoà (2007) trong Luận văn thạc sĩ Ngữ Văn, Đại học Vinh với đề tài Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh đã khẳng

định hiện tợng Nguyễn Xuân Khánh trong dòng văn học đơng đại Khảo sát,phân tích và luận giải hớng khai thác các vấn đề lịch sử và h cấu lịch sử trong

sáng tạo tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh qua hai tác phẩm Hồ Quý Ly và

Mẫu Thợng Ngàn Sau đó tìm hiểu, xác định những đặc sắc trong nghệ thuật thể

hiện của Nguyễn Xuân Khánh (qua hai tác phẩm: Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng

Ngàn) Cuối cùng rút ra một số kết luận về tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân

Khánh và đóng góp của ông cho tiểu thuyết Việt Nam đơng đại

Tác giả Nguyễn Thị Thuỷ trong khoá luận tốt nghiệp Đại học (2005) với

đề tài Những tìm tòi nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh trong tiểu thuyết Hồ

Quý Ly đã xác định vị trí Hồ Quý Ly trong mảng tiểu thuyết viết về lịch sử trong

văn học Việt Nam đơng đại Chỉ ra những quan niệm, cách nhìn nhận mới củatác giả về quá khứ lịch sử, nhân vật lịch sử Tìm hiểu nét đặc sắc trong nghệthuật tái hiện bối cảnh lịch sử, con ngời lịch sử của tác phẩm, từ đó chỉ ra triểnvọng của những tìm tòi mà nhà văn đang theo đuổi

Các bài báo ngắn và một số luận văn, khoá luân về Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng

Ngàn trích dẫn trên tập trung đi vào nghiên cứu hai tác phẩm trên cả phơng diện

nội dung và nghệ thuật, đồng thời chỉ ra những thành công ban đầu của hai cuốn

tiểu thuyết Nhng trong số những tài liệu chúng tôi có trong tay, đến nay cha cócông trình nghiên cứu nào đi vào tìm hiểu một cách toàn diện về thế giới nghệ

thuật trong hai tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn

3 Đối tợng nghiên cứu và phạm vi t liệu khảo sát

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Thế giới nghệ thuật trong thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn của Nguyễn

Xuân Khánh

3.2 Phạm vi t liệu khảo sát

3.2.1 Hồ Quý Ly (tiểu thuyết, Nxb Phụ nữ , 2000)

3.2.2 Mẫu Thợng Ngàn (tiểu thuyết, Nxb Phụ nữ , 2006)

3.2.3 Các sáng tác khác của Nguyễn Xuân Khánh:

Rừng sâu (tập truyện ngắn in chung, Nxb Văn học, Hà Nội, 1963), Miền

hoang tởng (tiểu thuyết, Nxb Đà Nẵng, 1990), Hai đứa trẻ và con chó Mèo xóm núi (2002), Ma quê ( 2003).

3.2.3 Một số tiểu thuyết của các tác giả khác về đề tài lịch sử

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng

Ngàn trên các mặt: Nhân vật, không gian - thời gian, giọng điệu, ngôn từ, kết

cấu, nghệ thuật trần thuật

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn gồm các chơng:

Chơng 1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn Chơng 2 Không gian, thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu

Thợng Ngàn

Chơng 3 Giọng điệu, kết cấu và nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Hồ Quý

Ly và Mẫu Thợng Ngàn

Chơng 1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết

Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn

1.1 Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn

Nhân vật là hình thức cơ bản để qua đó văn học tái hiện thế giới một cáchhình tợng Là phạm trù thuộc lĩnh vực nghiên cứu văn học, trong nhiều năm quavấn đề nhân vật văn học đã thu hút đợc sự chú ý của các nhà nghiên cứu Nhìnchung, quan niệm về nhân vật là tơng đối thống nhất

Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học quan niệm nhân vật văn học

là “Hình tợng nghệ thuật về con ngời, một trong những dấu hiệu về sự tồn tạitoàn vẹn về con ngời trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con ngời, nhân vật vănhọc có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đờng đợc gán chonhững đặc điểm giống với con ngời” [5, 249] Là hình tợng nghệ thuật nên nhânvật mang tính ớc lệ “không thể bị đồng nhất với con ngời có thật ngay cả khi tácgiả xây dựng nhân vật với những nét rất gần với nguyên mẫu có thật”[5, 250]

Sách Lí luận văn học (Phần tác phẩm và thể loại văn học) cũng đa ra quan niệm

về nhân vật một cách khái quát: “Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉhình tợng các cá thể con ngời trong tác phẩm văn học – cái đã đợc nhà vănnhận thức, tái tạo, thể hiện bằng các phong tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ”[51, 114] Và “Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi đó là hình thức cơ bản đểqua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tợng Bản chất văn học là một

quan hệ đối với đời sống, nó chỉ tái hiện đợc đời sống qua những chủ thể nhất

định, vai trò nh những tấm gơng của cuộc đời” [38, 277-278]

Nh vậy, nhân vật là hình tợng chủ yếu và trung tâm tạo nên tác phẩm vănhọc Tác phẩm văn học không thể tồn tại nếu không có nhân vật Nhân vật manglinh hồn của tác phẩm, là trung tâm của mọi sự miêu tả nghệ thuật Dù tồn tạitrong tác phẩm dới hình dạng nào thì nhân vật vẫn chứng tỏ sự tồn tại qua việc nómang trong mình sứ mệnh chuyển tải thông điệp tác giả gửi đến bạn đọc “Nhânvật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của mộtnhà văn, một khuynh hớng, trờng phái hoặc dòng phong cách”[5, 251] Có thểphân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau Việc phân loại nhân vật trong luận vănnày chủ yếu dựa vào ý đồ nghệ thuật của nhà văn

Tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn là hai tiểu thuyết có dung ợng lớn, mỗi quyển lên đến gần nghìn trang (Hồ Quý Ly 802 trang, Mẫu Thợng

l-Ngàn 807 trang) Bối cảnh đợc khắc họa là không gian xã hội khá rộng, nếu nh

Hồ Quý Ly là kinh kì Thăng Long những năm cuối thời Trần kéo dài đến Tây Đô

những năm đầu thời Hồ (cuối thế kỉ 14 đầu thế kỉ 15) thì Mẫu Thợng Ngàn lại là

không gian của một làng quê vùng trung du Bắc Bộ những năm cuối thế kỉ 19

đầu thế kỉ 20 khi thực dân Pháp đang mở rộng quy mô tấn công ra miền Bắc Đểchuyển tải đợc nội dung và không gian rộng lớn ấy, hệ thống nhân vật trong haitiểu thuyết là một khối lợng khá đồ sộ Sáng tạo là một công việc đòi hỏi sựnghiêm túc tìm tòi để phát hiện ra cái mới, trong thể hiện nhân vật, NguyễnXuân Khánh "Không đi theo vết chân đi trớc Ông rẽ trái, đạp cỏ lau, đạp đá taimèo, dẫn nhân vật băng qua những miền đất mới Ông không buông mình trôixuôi theo dòng chảy lịch sử Ông cắt ngang cuộc sống đầy biến động, tìm nhữngnét tinh tế trong tính cách nhân vật"[64] Mỗi nhân vật của ông đều thể hiện mộtcá tính và mang sứ mệnh chuyển tải thông điệp riêng, tạo thành sự đa dạng vàphong phú trong hệ thống nhân vật

1.1.1 Nhân vật lỡng diện

Trong khi văn học cổ trung đại chỉ có nhân vật một chiều, hoặc tốt hoặc xấu,tính cách gần nh nhất quán từ đầu đến cuối nh Trơng Phi nóng nảy, Tào Tháo đa

nghi trong Tam Quốc chí của La Quán Trung thì đến văn học hiện đại đã xuất

hiện kiểu nhân vật lỡng diện Có nhiều kiểu nhân vật lỡng diện, có nhân vậtmang trên mình nhiều khuôn mặt của những cuộc đời khác nhau; có nhân vậttrong mình tồn tại các dòng t tởng khác nhau (vừa canh tân lại vừa thủ cựu), tínhcách phát triển theo nhiều hớng đối lập nhau (vừa tốt vừa xấu, vừa lạnh lùng vừatình cảm…) mỗi lúc họ lại thể hiện mỗi khác, rất đa dạng Việc tạo nên nhân vậtlỡng diện làm cho tác phẩm văn học gần với đời sống và con ngời hơn bởi cuộc

sống muôn mặt, con ngời trong xã hội hiện đại cũng phức tạp hơn, họ thờngxuyên thay đổi mình để theo kịp cho nhịp sống sôi động đang phát triển từng

ngày, từng giờ Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh tuy

không viết về xã hội đơng đại nhng sự kiện và con ngời trong tác phẩm lại đợckhúc xạ qua lăng kính của thời điểm hiện tại, là sản phẩm của xã hội hiện đạinên nó chuyên chở ớc mơ, khát vọng, mong muốn của xã hội này, đồng thời bảnthân tác phẩm với toàn bộ thế giới nghệ thuật trong nó mang hơi thở sống độngcủa xã hội đơng đại Nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh cũng vậy, tuy cách tanhiều thế kỉ nhng tác giả đã dày công tạo dựng nên họ xuât hiện trớc ngời đọc tơimới nh của ngày hôm nay Trong đó, đặc biệt tác giả đã xây dựng nên nhữngnhân vật lỡng diện, sự đa diện của họ chính là để phục vụ cho thông điệp mà nhàvăn muốn gửi đến ngời đọc Đó là Hồ Quý Ly – nhân vật lỡng diện trong cáinhìn đa chiều và Phác – Trịnh Huyền, ngời mang trên mình khuôn mặt với hainửa đối lập nhau, đại diện cho hai cuộc đời của anh

1.1.1.1 Hồ Quý Ly, nhân vật lỡng diện trong cái nhìn đa chiều

Viết về nhân vật lịch sử qua lăng kính đơng đại nên nhân vật ấy manghơi hớng và chuyển tải thông điệp thời đại Vì vậy, nhân vật lịch sử trong tácphẩm văn học sẽ không đồng nhất với nhân vật ấy trong chính sử Chẳng hạn vềQuang Trung – Nguyễn Huệ, cho đến nay đã có tới bốn tác phẩm viết về ông,

trong đó có tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác và Gió lửa

của Nam Dao Mỗi tác phẩm mang đến cái nhìn khác nhau về vị anh hùng dân

tộc Nguyễn Huệ Nếu nh Gió lửa mang đến cho ngời đọc một Nguyễn Huệ đa

chiều vừa là phản Nguyễn Huệ, vừa là Nguyễn Huệ lịch sử và Nguyễn Huệ đitrớc thời đại Hình ảnh Nguyễn Huệ ở đây là một luận đề hay nói khác đi là

cách đặt vấn đề đối với lịch sử nh là một cái gì cha hoàn tất, thì Sông côn mùa

lũ lại cho ta một Nguyễn Huệ khác hẳn, có phần cổ điển bởi tác phẩm không

nhằm hớng đến xây dựng một phản lịch sử mà nói về Nguyễn Huệ nh là chính

sử đã ca ngợi cộng thêm những h cấu về cuộc đời và tình yêu của vị anh hùngnày[51] Nh vậy, vấn đề đặt ra khi viết về lịch sử và xây dựng nhân vật lịch sửkhông nhất thiết phải tuân theo mô típ có sẵn mà có thể biến cải đi cho phù hợpvới t tởng tác giả chuyển tải

Tác phẩm Hồ Quý Ly đề cập đến Hồ Quý Ly, nhân vật trong chính sử cho

đến nay còn nhiều tranh cãi Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã dành nhiều tâmhuyết và thời gian nghiền ngẫm về nhân vật này từ con đờng hoan lộ đến nhữnggóc khuất đời t, để từ đó tái hiện thành công một Hồ Quý Ly không xa rời lắm sovới những cứ liệu lịch sử nhng đợc gia cố thêm chi tiết nội tâm, đời sống tình cảm

và những suy t trăn trở đầy nhân văn Nếu Hồ Quý Ly trong chính sử khô khan với

âm mu và hành động thì Hồ Quý Ly trong Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh là

ngời “dới một ngời trên vạn ngời” nhng cũng rất đời thờng với đời sống nội tâm và

tình cảm phong phú bên cạnh toan tính, âm mu…Xuất hiện trong tiểu thuyết Hồ

Quý Ly với t cách là nhân vật trung tâm, xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm,

nhân vật Hồ Quý Ly đợc Nguyễn Xuân Khánh xây dựng là một khối thống nhất

và đấu tranh giữa các mặt đối lập trong tính cách cũng nh trong t tởng chính trị,

nh nhân vật Phạm Sinh đã nhận thấy: “Quan thái s, đó là con ngời đại trí, cũng làcon ngời lạnh lùng nh băng Ông ta thông minh, có thể nói sâu sắc đến tinh tế, nh-

ng đầy tham vọng, tham vọng đến độ ngạo mạn” “Ông ta vừa tàn bạo đến cùngcực nhng lại vĩ đại vô cùng Vừa đáng căm giận lại vừa đáng thơng, đáng kính”

Ông đem đến cho bạn đọc những cảm nhận khác nhau với nhiều cung bậc cảmxúc, có lúc ông là một ngời thật đáng trân trọng và kính nể khi xuất hiện là mộtnhà chính trị, quân sự tài ba lỗi lạc với nhng suy nghĩ cấp tiến trong canh tân, đổimới; quan tâm đến đời sống của dân nghèo đảm bảo cho họ đợc no ấm, đợc khỏemạnh; luôn trăn trở để hớng đến xây dựng một đất nớc cờng thịnh, phát triển cả vềvăn hóa, xã hội Nhng có lúc ông lại làm cho ngời đọc căm ghét khi là một ngời

có tham vọng chính trị quá lớn trong việc lật đổ triều Trần; thẳng tay thanh trừngbất cứ ai cản trở công cuộc canh tân đổi mới và củng cố địa vị của ông; lạnh lùngkhi lấy hạnh phúc của con mình làm bớc đệm cho mục đích chính trị Tác giảkhông hạn chế ngời đọc trong cái nhìn riêng, phiến diện về Hồ Quý Ly mà đặt

ông trong cái nhìn đa chiều của các nhân vật khác, mỗi ngời họ là một cảm nhậnkhác nhau, thậm chí trái ngợc nhau, từ đó soi chiếu Hồ Quý Ly một cách thấu đáonhất, công bằng nhất Từ các điểm nhìn ấy, nhân vật Hồ Qúy Ly hiện lên là mộtnhân vật lỡng diện: Tốt – xấu; độc ác, tàn bạo – nhân đạo; lạnh lùng, kiêu ngạo– tình cảm…

Hồ Quý Ly - Nhà cải cách táo bạo đến quá sớm trong một thời đại quá trì trệ

Hồ Quý Ly đợc nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đặc biệt u ái dành cho vị trítrung tâm không chỉ là nhân vật chính mà còn ở chỗ ông là tâm điểm của mọi ánhnhìn, mọi sự quan tâm dù là yêu, ghét hay căm thù Nhất cử nhất động của ông

đều ảnh hởng đến cuộc đời hay chí ít cũng tác động đến tâm t tình cảm của một ai

đó Có thể nói nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã nghiên cứu rất kỹ về cuộc đời và

sự ngiệp chính trị của Hồ Quý Ly nên ông mới có đợc sự thể hiện công phu và kỹlỡng nh vậy Mọi suy t, tham vọng, toan tính hay cả những giây phút cô đơn của

Hồ Quý Ly đều đợc nhà văn đặc tả tỉ mỉ, sâu sắc

Từ thuở nhỏ, Hồ Quý Ly đã là một chú bé “thông minh đĩnh ngộ, rất có chí,

đã làm gì là quyết tâm làm cho bằng đợc”, đặc biệt “chú rất thích chơi với lửa và

chú muốn thắp một ngọn lửa không khi nào tắt, có thể đó là bản năng khát khaothầm kín của con ngời muốn giữ một ngọn lửa đời đời” [29, 541-542] Đây là sởthích không những lạ mà còn dự báo một con ngời trong tơng lai Cha của Quý Lycũng nói: “Thằng bé này thích lửa, sau này sẽ là ngời có chí khí” Bởi ngọn lửa t-ợng trng cho cái gì đó vừa nguy hiểm, có thể thiêu rụi tất cả những gì nó đi quanhng nó cũng lại tợng trng sự sống, cho ngọn nguồn văn minh của loài ngời, sởi

ấm con ngời trong những đêm lạnh giá, xua đi bóng tối mông muội lạc hậu Ngay

từ phần đầu của tác phẩm, Hồ Quý Ly đã xuất hiện với vai trò là quan thái s, vịquan đầu triều luôn bên cạnh vua Có thể nói ông là ngời “dới một ngời trên vạnngời” Nhng là ngời chí lớn, không chỉ cam tâm làm một vị quan yên phận, chỉ

biết lo hởng an nhàn, ông luôn lo nghĩ cho dân, cho nớc Hồ Quý Ly tái hiện

những năm cuối triều Trần, khi triều đình và đất nớc đang đi vào tình trạng suythoái, mục ruỗng, nghèo nàn Mục đích của tác giả là để tạo không gian và môi tr-ờng cho nhân vật Hồ Quý Ly thể hiện khả năng canh tân và đổi mới của mình.Nguyễn Xuân Khánh đã xây dựng Hồ Quý Ly từ một nhân vật lịch sử thành mộtnhân vật văn học mà vẫn không làm mất đi giá trị và những cứ liệu lịch sử có ýnghĩa Những cải cách, quan điểm tiến bộ của Hồ Quý Ly đợc ghi trong chính sử

đợc nhà văn Nguyễn Xuân Khánh gia cố thêm chất văn học và tái hiện lại một

cách sống động trong Hồ Quý Ly Mặc dù tác phẩm chỉ nói về 7 năm cuối của

triều Trần, nhng nhờ các đoạn hồi cố, đan xen thời gian quá khứ-hiện tại nên cảkhoảng thời gian 30 năm làm quan đới triều Trần của Hồ Qúy Ly với các mốcquan trọng đều đợc nhắc lại Dới đây là những t tởng, quan điểm, việc làm có tính

chất cải cách tiến bộ của Hồ Quý Ly đợc nhắc đến trong tác phẩm Hồ Quý Ly qua

sự phân tích của chúng tôi:

Về chính trị - quân sự:

Ông dùng mu kế và chính sách đối thoại, ngoại giao để thắng đối phơng,khi ông hiến kế cho Trần Nghệ Tông lúc mới lên ngôi, ông nói: “Đánh giặc thợngsách dùng mu kế, trung sách dùng ngoại giao, hạ sách mới đánh thánh phá lũy,sao ta không dùng đến thợng sách để đỡ xơng máu cho quân sĩ và trăm họ”[29,110-111] Kế sách trên cho ta thấy Hồ Quý Ly là ngời rất mu lợc, đồng thời cũng

là ngời biết thơng tiếc xơng máu tính mạng cho quân sĩ Kế sách của ông gần vớiquan điểm của các nhà quân sự, chính trị hiện đại

Để tập trung quân lực một cách khoa học và an toàn, hạn chế sự nổi loạncủa các thế lực quan lại, Hồ Quý Ly “cho tuyển các đội quân riêng cho các quanbinh địa phơng nh đội Thiên Trờng, ý Yên , Bắc Giang, Thanh Hóa, Nghệ An,Hóa Châu, Tân Bình Các đội quân này đều đặt quân hiệu Các vị tớng đều do thituyển mà ra Trớc kia, muốn làm tớng hiệu, ngời ta bắt buộc phải là tôn thất”,

“ngày nay vua xuống chiếu chọn các quan viên ngời nào có tài năng, luyện tậpnghề võ thao lợc, thì bất cứ sang hèn, ai giỏi đều cho làm tớng quân”[29, 132].

Ông nhìn nhận tình hình chính trị rất sáng suốt Khi quân Chiêm Thành tấncông Thăng Long vào thời điểm Trần Nghệ Tông mới lên làm vua, Quý Ly đã nhận

định tình hình chính trị của đất nớc trớc nguy cơ giặc ngoại xâm Ông nói: “NhàMinh phơng Bắc đông hơn ta, mạnh hơn ta gấp mời lần; còn Chiêm Thành phơngNam nhỏ hơn, yếu hơn, chỉ bằng nửa quân ta Nhng hiện nay, mặt Bắc là mối lohàng đời, còn mặt Nam lại trở thành mối lo hàng ngày”[29, 125-126] Nhờ nhận

định này mà nhà Trần mới có chính sách phù hợp là tập trung binh lực trớc mắt

đánh đuổi quân Chiêm Thành ra khỏi đất nớc, tập trung dự trữ lực lợng đối phó lâudài với nhà Minh

Ông luôn nhìn nhận và đánh giá đúng thực lực, khả năng, phẩm chất củanhững ngời xung quanh dù ngời đó là những ngời dới thân cận hay ở phe đối lập

Ông thẳng thắn thừa nhận: “Chế Bồng Nga là ông vua kiệt hiệt” Việc nhìn nhận

đúng đắn này không phải hạ thấp mình mà để ta đánh giá đúng sức mạnh đối

ph-ơng vì “biết mình biết ta trăm trận trăm thắng” Ông cũng thừa nhận tài năng củathợng tớng Trần Khát Chân và quan thái bảo Trần Nguyên Hàng, những ngời

đứng đầu phe đối lập Vốn có tài nhìn ngời và dùng ngời, Quý Ly luôn để mắt tớicác vị quan trẻ Không chỉ ở hàng quan văn, những quan võ trẻ cũng không lọtkhỏi mắt ông Việc làm này của ông đã đem lại cho đất nớc nhiều nhân tài

Ông cơng quyết đề cao công tác giám sát, chống thói xu thời không dám cangián cái sai của nhà vua khiến quốc pháp bị xem thờng

Về các chính sách kinh tế, giáo dục, văn hóa, xã hội

Phát hành tiền giấy gọi là “Thiên bảo hội sao” thay cho tiền đúc bằng đồng(trong chính sử Việt Nam đây là lần đầu tiên tiền giấy đợc lu hành)

Làm sổ hộ khẩu để theo dõi sát sao số lợng dân đinh, trẻ em từ hai tuổi trởlên phải khai nơi ở Việc lập sổ hộ có ý nghĩa rất lớn không chỉ biết thực tế số l-ợng quân, dân mà còn hạn chế đợc số ngời phải sống lang thang, không nhàkhông cửa

Lập liêm phóng sứ, cho ngời đi khắp thiên hạ nghe ngóng tin tức xem việchay dở của quan lại, việc lợi việc hại ở dân gian Việc này cho phép biết đợcnhững sự thật đang còn tồn tại trong đời sống nhân dân để từ đó có chính sách phùhợp Đồng thời cũng biết đợc những việc làm sai trái của quan lại để từ đó trừngtrị thích đáng, tránh ảnh hởng đến cuộc sống ngời dân

Ông thực thi chính sách hạn điền, hạn nô để phân phối lại ruộng đất Điều này giúp ngời dân lao động đợc sở hữu ruộng đất và đợc hởng thành quả lao động của chính mình ở

các lộ, ông đều lập một kho lúa gọi là Thờng Bình, lấy tiền công mua lúa dụ trữ vào, phòng những năm mất mùa đem bán rẻ cho dân chúng

Ông có hoài bão xây dựng một nền văn hóa, văn học dân tộc Ông còn cho

mở thêm trờng học và định ra phép thi cử mới Ông coi trọng chữ Nôm là chữ củangời Việt Ông biên tập sách “Vô Dật Nghĩa” và sách “Thi Nghĩa”để dạy conmình và con cái quan lại Cả hai quyển đều viết bằng chữ quốc ngữ “Vô DậtNghĩa” là giải nghĩa thiên Vô Dật trong Kinh th, “Thi Nghĩa” là sách giải nghĩaKinh Thi Cả đời Hồ Quý Ly lấy bốn chữ “vô dật, nãi dật” làm châm ngôn chomình, đó là “hãy tránh hởng lạc, rồi tự khắc tình yêu sẽ đến” Ông soạn sách Minh

Đạo gồm 14 thiên nhằm đa ra những kiến giải xác đáng về Khổng Tử và nhữngnghi vấn có căn cứ về sách “Luận ngữ” là một trong những tác phẩm kinh điểncủa Nho gia

Nh vậy, Hồ Quý Ly đã tiến hành cải cách trên tất cả mọi mặt của đời sống,

từ chính trị quân sự đến kinh tế, văn hóa, giáo dục, y tế ở mặt nào ông cũng gắnghết sức mình với mục đích trị nớc an dân một cách tốt nhất nhằm đem đến chodân cho nớc một thời thịnh trị thái bình Lòng ông luôn lo nghĩ cho đời sống trămdân, ông không cho phép mình để dân đói khổ, không cho phép quan lại nhũngnhiễu cuộc sống của dân Nhng dù ông nỗ lực hết mình cộng với sự giúp sức củanhững ngời thân tín thì những cải cách của ông vẫn không đạt đợc kết quả nhmong đợi, không đợc tôn thất nhà Trần và các trung thần nhà Trần ủng hộ, thêmvào đó ông cũng không nhận đợc sự ủng hộ của đông đảo quần chúng nhân dân.Cho đến nay, nhìn nhận những cải cách của Hồ Quý Ly dới cái nhìn khách quankhoa học, chúng ta phải thừa nhận một cách công bằng đó là những cải cách tiến

bộ, khoa học, có tính thực tiễn cao, có thể áp dụng và nếu thành công đem lại chonhà nớc phong kiến bộ mặt mới giàu mạnh hơn

Qua những tình tiết trong Hồ Quý Ly, chúng tôi tạm lí giải nguyên nhân sự

thất bại khi tiến hành những cải cách của Hồ Quý Ly nh sau:

Thứ nhất, xuất phát từ những cải cách của ông, đó là những cải cách táobạo, quyết liệt và rất tiến bộ Ông tham vọng muốn mang lại ngay bộ mặt mới chonớc Việt đang trong tình trạng mục ruỗng, suy thoái, kinh tế nghèo nàn và cạnkiệt, dân tình đói khổ đến cùng cực ý định cải cách ấy thật đáng trân trọng nhngvì quá nôn nóng, muốn có những thay đổi mau lẹ nên Hồ Quý Ly đã dùng biệnpháp quá mạnh, đôi khi tàn bạo Do đó, ông mất chỗ đứng trong lòng dân, không

đợc mọi ngời ủng hộ Điều này đã tạo nên sự không phù hợp giữa chính sách vàhiện thực

Thứ hai, Ông không thuộc tôn thất nhà Trần mà chỉ là ngoại thích Ngoài

ra, cải cách của ông lại ảnh hởng trực tiếp đến quyền lợi của quan lại, địa chủ và

tôn thất nhà Trần nh hạn nô làm họ mất đi nô lệ, hạn điền làm họ mất đi ruộng đấtdẫn đến họ không ủng hộ ông

Thứ ba, Quan lại – những trung quân của nhà Trần cùng với dân chúng cómột niềm tin gần nh tuyệt đối vào nhà Trần bởi với họ từ “tổ tiên, dòng họ đã ănlộc nớc, chịu ơn sâu dầy của nhà Trần”, họ không chấp nhận thứ quyền lực nàokhác ngoài các vị vua nhà Trần Họ luôn nhìn Hồ Quý Ly nh là một kẻ lúc nàocũng lăm le cớp ngôi, họ cho rằng những việc ông làm đều là sự chuẩn bị chohành động cuối cùng là cớp ngôi nhà Trần Thêm vào đó quan điểm, t tởng chínhtrị của ông và phe bảo thủ luôn đối đầu nhau Chẳng hạn nh mối quan hệ giữa HồQuý Ly và quan thái bảo Trần Nguyên Hàng, đó là mối quan hệ “đối địch nhau

nh nớc với lửa”, Hồ Quý Ly đa ra bất cứ một chính sách mới nào quan thái bảocũng đều phản đối Khi Hồ Quý Ly phát hành tiền giấy (thông bảo nội sao) quanthái bảo Trần Nguyên Hàng nói: “ Không phải mới mẻ Đời nhà Đờng, ở phơngBắc ngời ta đã làm nhng phải bỏ Vì sao? Giấy là một vật vô giá trị đem đổi lấy tàivật có giá trị, khác nào ăn cớp của ngời ta”[29, 59] Đối với chính sách hạn nô,hạn điền, ông bảo “Không thể tùy tiện thay đổi chính sách của các bậc tiên

đế”[29, 60]

Qua ngòi bút của Nguyễn Xuân Khánh, bạn đọc nh hiểu hơn những trăn trở, suy

t của Hồ Quý Ly, dễ dàng tha thứ cho những lỗi ông mắc phải, đồng thời nhữngcải cách của ông đợc xem xét công bằng và đánh giá cao hơn Từ sự thất bại của

Hồ Quý Ly, ta có thể nói ông là nhà cải cách mang t tởng tiến bộ và táo bạo nhng

ông lại đến qua sớm trong khi thời đại đó lại quá trì trệ Cải cách của ông tuy tiến

bộ nhng không hợp thời và không đợc lòng ngời, chính vì vậy mà thất bại

Hồ Quý Ly - Kẻ tiếm ngôi, tên tội đồ và phản nghịch của nhà Trần

Trong những năm làm quan dới triều Trần, Hồ Qúy Ly đa ra nhiều cải cách vàthực hiện nó nhng hầu hết đều vấp phải sự phản đối kịch liệt của đa số quan lại,trong đó chủ yếu là tôn thất nhà Trần Mâu thuẫn giữa Hồ Quý Ly và các quan

đầu triều ngày càng lớn dẫn đến hình thành hai phe Phe cải cách do Quý Ly đứng

đầu cùng với những ngời thân tín nh Nguyễn Cẩn, Nguyễn Đa Phơng, Phạm CựLuận Phe bảo thủ do Thợng tớng Trần Khát Chân và quan thái bảo Trần NguyênHàng đứng đầu, bên dới là Trần Nguyên Uyên, Phạm Ngu Tất Nếu nh Hồ Quý

Ly trong mắt Nguyễn Cẩn, Hồ Nguyên Trừng là ngời đại chí, đại tài thì trong mắtphe bảo thủ ông lại là kẻ luôn lăm le thoán ngôi, là tên tội đồ và phản nghịch củanhà Trần và của toàn dân tộc Họ cho rằng tất cả những việc ông làm đều chỉnhằm hớng đến củng cố quyền lực chờ cơ hội cớp ngôi vua Vì vậy mà trong tất cảnhững việc ông làm họ đều không cần xét đúng sai, cứ ra sức phản đối Mâu thuẫntrong triều ngày càng căng thẳng

Liên tục bị phe bảo thủ phản đối đã làm cho Hồ Quý Ly đi từ việc ban đầu

“chỉ muốn làm biến pháp giúp Nghệ hoàng cứu đất nớc thoát khỏi nghèo khổ yếuhèn” dẫn đến ông nhận ra một điều “muốn biến pháp cần phải có quyền hành”, bịphản đối chỉ vì ông không phải là ngời có quyền quyết định cao nhất Từ đó thamvọng trong ông dần nảy sinh Và cũng bắt đầu từ đây, Hồ Quý Ly củng cố quyềnlực và địa vị của mình, thu nhận tay chân thân tín, dần tiêu diệt phe bảo thủ, lấn átquyền hành của vua

Trong quá trình thực hiện kế hoạch chấn hng đất nớc, củng cố địa vị, bàntay Hồ Quý Ly đã phải nhuốm máu Cái ác, cái cơng cờng luôn làm bạn với ông.Vì vua quan hiền minh chỉ tốt cho thời bình, trong khi triều chính đang nghiêngngả, đang xảy ra tranh quyền đoạt lợi thì hiền minh chỉ bị ngời khác tiêu diệt Nhchính vua Trần Thuận Tông trớc khi đi vào cõi vĩnh hằng đã nhận ra mình quáhiền lành, không hợp với kiếp vua, vì “hiền cũng nh hèn” Và, ông cũng nhận thấymột sự thật không thể chối bỏ tội ác là điều không thể thiếu đối với một vị vua

“Hỡi ôi! Kẻ làm quan làm vua có thể không ác nhng phải làm ác Cái ác gắn vớivua quan Cái ác làm món ăn của vua quan Cái ác là đôi cánh của vua quan”[29,694] Hồ Quý Ly không hẳn là con ngời vốn sinh ra đã ác, mà ông đã lựa chọncon đờng gây dựng lại một đất nớc cờng thịnh, để đạt đợc điều đó ông phải chiếnthắng rất nhiều ngời, vì vậy ông phải ác, phải tiêu diệt bất cứ ai cản đờng Ông sẵnsàng ra tay giết Nguyễn Đa Phơng, là ngời thân tín nh huynh đệ đồng thời là concủa thầy dạy chỉ vì anh ta trong một phút ngông cuồng của tuổi trẻ đã tỏ ý coi th-ờng ông Qua sự việc ấy, thợng tớng Trần Khát Chân đã phải thốt lên về Hồ QuýLy: “hiếm thấy có một con ngời nào lòng dạ ghê gớm nh ông ta” Nhng Hồ Quý

Ly không phải không thấy đau lòng khi phải giết con thầy, một ngời huynh đệthân tín, chẳng qua ông không thể để ngời ta coi thờng, ông phải làm cho mọi ng-

ời nể sợ để họ không phản ông Những tội ác mà ông đã làm không ít, nhng hầuhết đều có thể lý giải đợc nếu đứng trên lập trờng quan điểm của ông và hiểu đợcthời thế lúc bấy giờ Đối với kẻ thân tín khi không vừa lòng ông còn xử nh vây,huống gì những ngời luôn luôn chống đối ông, Qua diễn biến và những tình tiết,

sự kiện đợc nhà văn Nguyễn Xuân Khánh tái hiện trong Hồ Quý Ly chúng tôi tạm

liệt kê những việc bị cho là “tội ác” của Hồ Quý Ly:

- Vụ lớn nhất nổ ra đầu tiên là vụ vua Trần Phế Đế bị giết cùng với ngự sử Lê APhu và các tớng quân Nguyễn Khoái, Nguyễn Vân Nhi, Nguyễn Bát Sách

- Tiếp theo là giết Trang Định Vơng Trần Ngạc

- Giết Phan Mãnh và Chu Bỉnh Khuê, hai tớng quân đóng ở Hóa Châu

- Trần Nguyên Uyên, Trần Nguyên Dận vì muốn lật đổ Hồ Quý Ly đã viết thcầu viện nhờ nhà Minh đa quân sang tấn công, bị Hồ Quý Ly phát hiện và khéptội hai ngời này phản nghịch, xử hành hình bằng cách cho voi dày

- Giết Ngọc Kiểm (cung nữ hầu hạ vua Trần Thuận Tông) chỉ vì Ngọc Kiểm đãdám thẳng thắn nói lên sự thật Quý Ly muốn dùng cái chết của Ngọc Kiểm để

"dập tắt d luận và tiến thêm một bớc bẻ gẫy phe chống đối"

- ép vua Trần Thuận Tông nhờng ngôi cho thái tử An – vua Trần Thiếu Đế (làcháu ngoại của Hồ Quý Ly) Sau đó Hồ Quý Ly đã sai Nguyễn Cẩn và Phạm KhảVĩnh đem thuốc độc đến tận quán Thanh H nơi vua đang tu luyện và sống ẩnmình để giết Ông muốn Thuận Tông phải chết vì "lòng dân cứ hớng về nhà Trần.Bọn quan trong triều đại lại cứ muốn dựng một lá cờ đại nghĩa vì ông (ThuậnTông) Mấy đám giặc cỏ, thanh thế chẳng có gì, cũng phất cờ phò Trần Chúngmọc lên nh nấm ở khắp nơi "

- Trong khi chuẩn bị hội thề Đốn Sơn, Hồ Quý Ly đã tiến hành một cuộc thảmsát, bắt 215 ngời, giết 85 ngời trong đó có thợng tớng Trần Khát Chân, quan tháibảo Trần Nguyên Hàng Sau vụ thảm sát “tang tóc khiếp hãi bao trùm lên Tây

Đô”

Cho nên dới con mắt của mọi ngời, đặc biệt là phe bảo thủ, "Hồ Quý Ly là

kẻ tàn tặc, đa sát, nhiễu sự Lên ngôi hắn sẽ là một bạo chúa, một Tần ThuỷHoàng của nớc Việt"[29, 182] Chính vì vậy mà họ sẵn sàng làm bất cứ điều gì chỉcốt lật đổ Hồ Quý Ly, kể cả cầu viện nhà Minh – kẻ thù luôn lăm le nhòm ngóxâm lợc nớc ta Họ cho nh vậy là phải đạo vì “đối với một kẻ tàn bạo nh vậy, thìbiện pháp bất kể thế nào cũng là tốt, cũng đợc phép” Có thể nói đây là một trongnhững sai lầm lớn nhất của phe bảo thủ, bởi họ không nhìn thấy cái dân cần, điềutốt cho nớc Nếu họ cấp tiến hơn, chấp nhận và ủng hộ kế sách cải cách Quý Ly đ-

a ra biết đâu Hồ Quý Ly không nảy sinh tham vọng tiếm ngôi, dân thoát khỏi lầmthan và không phải chịu cảnh loạn li của những biến động chính trị

Một kẻ quyền uy đầy mu tính, tham vọng nhng lại là kẻ nặng tình cảm

và cô đơn

Chính nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trong bài phỏng vấn của tác giả Cẩm

Thúy mang tên Trong mỗi con ngời đều có phần sáng - tối, âm - dơng đã nói về nhân vật Hồ Quý Ly trong tác phẩm cùng tên của mình: “Ông ta là một con ngời

đại chí muốn thay đổi cả non sông đất nớc Nhng qua mối tình từ thuở bé với bàHuy Ninh, Hồ Quý Ly còn là một ngời “cực kỳ cô đơn, tình nghĩa, cao thợng vàtinh tế”[59] Nhân vật Hồ Qúy Ly đợc tác giả soi chiếu từ điểm nhìn bên ngoài

đến điểm nhìn bên trong, nếu điểm nhìn bên ngoài cho ta một Hồ Quý Ly thamvọng, thoán nghịch và tiếm ngôi nhà Trần thì điểm nhìn bên trong lại cho ta một

Hồ Quý Ly nặng tình nghĩa với non sông Đại Việt và với những ngời thân, thathiết thuỷ chung với ngời phụ nữ ông thơng yêu Đặc biệt ông còn là một ngời cô

đơn đến tận cùng

Hồ Quý Ly tâm sự với Hồ Nguyên Trừng “Nếu nhà Trần thối ruỗng nh hiệnnay, mà nhà Trần tồn tại, so với một triều đại mới đợc dựng lên, đợc quét sạch lũtham quan ô lại, đợc tổ chức cứng rắn, đợc hết lời bàn tán ra vào, thì hỏi hai triều

đại ấy bên nào tốt hơn?”[29, 101] Điều băn khoăn này cho thấy một Hồ Quý Lykhông chỉ có tham vọng thay đổi một triều đại mà còn cho ta thấy một Hồ Quý Lynặng tình với non sông, một thứ tình sâu đậm Nói cho cùng tham vọng chính trịcủa ông, cái đích cuối cùng mà ông hớng đến trong tham vọng này là nhằm manglại cho non sông đất nớc một bộ mặt mới, mang lại cho dân một đời sống ấm nothanh bình Phân tích những cải cách mà ông đa ra, chúng ta thấy tất cả đều hớng

đến giải quyết phần nào áp lực cho nhà nớc, giảm áp lực su cao thuế nặng chodân, để dân luôn đợc đảm bảo no ấm và đợc khỏe mạnh mà không thấy cải cáchnào mang lại lợi ích cho riêng ông hay gia tộc của ông

Trong quan hệ gia đình ông cũng thể hiện tham vọng chính trị của mình

Ông muốn thông gia với mình là những gia đình có vai vế quyền lực, để mối thângia ấy phải góp phần vào việc củng cố vị trí của ông vì ông nhận thấy ông muốnlàm gì cho dân cho nớc ông phải có thực quyền Khi chọn phu quân cho con riêngcủa bà Huy Ninh, ông đã chọn con trai Băng Hồ tớng quân Trần Nguyên Đán làMộng Dữ Đây là gia tộc họ Trần, không những có địa vị mà còn có uy tín bởi họ

là những ngời tài giỏi, luôn đợc vua trọng dụng Tham vọng đó còn thể hiện khi

ông chọn vợ cho Nguyên Trừng, đó là quận chúa Quỳnh Hoa, con quan thái bảoTrần Nguyên Hàng, một vị quan đầu triều và quan trọng đây là một trong nhữngngời đứng đầu phe bảo thủ luôn chống đối lại ông Chính Hồ Nguyên Trừng cũnghiểu việc cha quyết tâm tìm vợ cho mình “cũng không tách rời khỏi mu toan chínhtrị” và biết mình chỉ là “con mồi mà cha quăng ra giữa dòng nớc, họ nhà Trần nh

là con cá lớn đớp lấy”[29, 63]

Ông là ngời bận rộn, không có thời gian nhàn rỗi để thởng thức hơng vị tinh

tế của cuộc sống “Thời giờ để ông ốm cũng không có, ông sống nh một cơn lốc,hay cuộc sống cung đình nh một cơn lốc đã cuốn ông vào”[29, 548] Bởi vậy tuy

là ngời “dới một ngời trên vạn ngời” nhng lại là kẻ ít đợc hởng cái hạnh phúc đơngiản của trần thế Mỗi khi đợc hởng sự chăm sóc từ bà Huy Ninh nh bữa cơmngon, bát cháo sâm cầm nóng khi ốm là ông thấy lòng mình rung động, đó là lúccác giác quan tinh tế trong ngời ông trỗi dậy, “những giác quan mà lâu nay bịcuộc sống chính trờng vội vã, hối hả và bạo liệt làm cho thui chột”, và “chỉ có bàntay đàn bà mới có thể làm thức dậy những cảm xúc tinh tế mà con ngời đánhmất”[29, 547-548] Nhng những giây phút dâng trào cảm xúc ấy rất ít, “đêm ngày

ông phải bận rộn, vật lộn; tâm trạng lúc nào cũng khắc khoải cuồng nộ”, ông say

mê với tham vọng của mình, cái tham vọng đang ngày càng gần trở thành hiệnthực, ông không biết đó có thể gọi là hạnh phúc không nhng ông không có thời

gian mà suy nghĩ về điều đó, “tham vọng nh sóng, hết đợt này đến đợt khác cuốn

ông đi” Cũng có thể vì vậy mà ông rất quý trọng những giây phút ở bên bà HuyNinh, “ông lao đầu vào chính trờng bao nhiêu thì ông kính trong sự thánh thiện anlành trên gơng mặt bà bấy nhiêu”[29, 549]

đơn ấy: “Tôi chợt nhận ra nỗi cô đơn khủng khiếp của ngời…bảo là nỗi cô đơncủa kẻ thoán nghịch cũng đợc…bảo là nỗi cô đơn của kẻ làm việc lớn cũng đ-ợc…”[29, 98] Nguyên Trừng đánh giá cao những cải cách của cha dới con mắtcông tâm của ngời có trách nhiệm với non sông Đồng thời cũng nhìn nhận việccha mình tiến hành cải cách và những tham vọng của cha không phải do ông làngời tham quyền cố vị mà ông muốn đem đến cho dân, cho nớc cuộc sống ấm nogiàu mạnh Nhng Hồ Nguyên Trừng lại là ngời yếu mềm và nhân ái, không phải làngời phù hợp cho kế hoạch của ông, trong lúc nớc sôi lửa bỏng này ông cần nhữngngời “thái quá” nh Nguyễn Cẩn hay mạnh mẽ, táo bạo nh Hồ Hán Thơng, giỏi võnghệ và có chút ngông cuồng nh Nguyễn Đa Phơng”

Những kẻ gần ông nhất nh Nguyễn Cẩn, Hồ Hán Thơng, Nguyễn CảnhChân…tuy có hiểu ông nhng họ cũng chỉ thấy ông là kẻ tham vọng, chí lớn, cóthực tài Họ kính nể đồng thời lại sợ hãi trớc ông Họ say mê t tởng của ông vàủng hộ ông trong tất cả mọi việc Họ nhìn nhận việc ông lật đổ nhà Trần là đúng

đắn và tất yếu Họ sẵn sàng xả thân cho nghiệp lớn của ông nh Nguyễn Cẩn để

ợc ông tin dùng đã tự “tịnh thân” Nhng điều quan trọng nhất mà họ không thấy

đ-ợc đó là nỗi suy t trăn trở, nỗi đau đớn trong lòng khi ông phải đứng ra lật đổ triều

đại mà ông đã tôn thờ và phụng sự gần hết cuộc đời, ông thật sự khâm phục những

vị vua sáng lập triều Trần vì họ là những ngời mang lại cho non sông Đại Việt mộtdiện mạo mới, một nền độc lập tự chủ cơng thờng thịnh trị về kinh tế, điểm tô chonon sông ấy một nền văn hóa đậm đà bản sắc Chính Hồ Quý Ly có lúc thổ lộ với

Hán Thơng: "ta cần, ta muốn, ta thèm đợc có ngời hiểu ta Vây cánh của ta, họ cóhiểu ta không? có lẽ họ mới chỉ hiểu ta ở bề ngoài"[29, 90] Lời thổ lộ này nh đánh

động vào lòng ngời đọc, phải chăng chúng ta cũng chỉ hiểu và nhìn thấy cái “bềngoài” ấy của ông mà không nhìn ra nỗi lòng sâu kín

Cung đình là “cái sân khấu hoa lệ”, là nơi “giành giật”, “vật lộn khôngkhoan nhợng” ở đó “một nụ cời, một cái chào, một khóe mắt cũng phải coichừng”, chính vì vây mà Hồ Quý Ly không tin tởng bất cứ ai, dù đó là kẻ luôn gầngũi bên ông, sẵn sàng hy sinh tính mạng cho ông Một phần xuất phát từ thực tế dovua Trần Nghệ Tông quá tin ông nên mới bị ông tiếm quyền, ông không muốnmình lại trở thành một vua Nghệ Tông thứ hai, thêm nữa có lẽ vì cuộc sống luônphải chống chọi, tranh giành đã làm ông mất đi niềm tin vào con ngời Vì không thểtin ai, không thể chia sẻ với ai nên nỗi cô đơn của ông đã trở thành cô độc

Hồ Nguyên Trừng đã từng so sánh ông vua vĩ đại Trần Thái Tông (TrầnCảnh), vị vua mở đầu vơng triều nhà Trần với cha mình Vua Trần Thái Tông thìviết ra những bài kinh sám hối, cha ông lại ngồi sám hối dới chân pho tợng bằng

đá trắng của bà công chúa Huy Ninh Sự sám hối mà “kẻ mở đầu một vơng triềubao giờ chẳng thế”, tức là họ đều phải sám hối bởi họ là ngời đi đầu, bắt đầu mộtcái mới, phải làm những điều khác với tiền lệ để thay đổi bộ mặt hiện thực Để đạt

đợc điều đó, họ phải cơng cờng, mạnh bạo để tạo nên uy lực, để ngời đời kính nể

và nghe theo, vì vậy tội ác là điều không thể không làm Chứng kiến cảnh chamình “ngồi xệp dới chân pho tợng, toàn thân rung lên” đó là lần đầu tiên HồNguyên Trừng thấy cha mình mềm yếu và khóc Đó cũng chính là con ngời thứhai trong Hồ Quý Ly trỗi dậy Từ khi bà Huy Ninh mất đi, “ông thấy choáng vángcô đơn”, bởi bà tuy lặng lẽ nhng là nguồn sống tinh thần vô biên của ông, có bà

ông thấy mình nh đợc chắp thêm cánh, tiếp thêm sức mạnh Ông đứng trớc ngời

vợ hiền quá cố để thổ lộ tâm tình hay để sám hối cho những việc làm mà ngời đờivẫn cho là trái đạo, để trải nỗi cô đơn đến tận cùng hay để tìm một chút bìnhyên…nhiều lắm Sau phút yếu đuối, ông lại trở về với con ngời lạnh lùng cố hữu

mà nhìn vào không ai biết đợc ông đang muốn và nghĩ gì

“Ngời đời bảo ông táo bạo cơng nghị, sắc sảo, cả gan làm đất trời rungchuyển.Có kẻ chê ông tàn nhẫn, gian hùng, xảo quyệt và lắm tham vọng Những

kẻ thô thiển thì nói ông mu cầu hạnh phúc cho mình" [29, 523-524] Những lờinhận xét ấy thể hiện sự nghi ngờ đối với lịch sử, gợi nhiều điều suy nghĩ về conngời và xã hội hiện nay Qua nhân vật Hồ Quý Ly, “nhà văn Nguyễn XuânKhánh muốn nói với ngời đơng thời về những hy vọng đầy phiền muộn của nhàcải cách vĩ đại Hồ Qúy Ly – cái mẫu cải cách muôn thuở – cái đau đớn của kẻ

đi tiên phong” Có thể nói, nhờ tiểu thuyết Hồ Quý Ly mà ban đọc đơng thời,

những ngời của xã hội hiện đại hiểu thêm nhiều về lịch sử nói chung, về Hồ Quý

Ly nói riêng Mặc dù nhà văn không đa ra cái nhìn riêng, áp đặt nào nhng quanhững kiến giải, suy nghĩ, việc làm của Hồ Quý Ly trong tác phẩm, chúng ta đã

tự tìm đợc cho mình câu trả lời đích đáng về nhân vật Hồ Quý Ly

1.1.1.2 Phác - Trịnh Huyền, nhân vật lỡng diện về hình thức và cuộc đời

Nh đã nói, nhân vật lỡng diện có nhiều kiểu, nếu nh Hồ Quý Ly trong Hồ

Quý Ly lỡng diện bên trong (t tởng, tính cách) thì Đinh Công Phác trong Mẫu Thợng Ngàn lỡng diện bên ngoài (hình thức) và cuộc đời Vì tham gia khởi nghĩa

với quân Đề Nghĩa mà Đinh Công Phác bị cháy sém nửa khuôn mặt, trở thànhngời có “một nửa mặt đẹp, một nửa xấu xí” Để trốn chạy sự truy đuổi của thựcdân Pháp, anh xuống vùng Sơn Nam, thay tên đổi họ thành Trịnh Huyền, lấy vợ

và an c ở đây trong hơn mời năm Ngày trở về quê, Phác trở thành Trịnh Huyền,

“xa lạ” với tất cả những gì đã từng thân quen Nh vậy, trong anh giờ tồn tại haicon ngời, hai cuộc đời Cuộc đời thứ nhất là cuộc đời trớc đây của Đinh CôngPhác, con cụ đồ Tiết, đã từng tham gia khởi nghĩa, có ng ời yêu là cô Váy, biểutrng cho cuộc đời này là nửa mặt đẹp Cuộc đời thứ hai là cuộc đời sau này củaTrịnh Huyền, một ngời cháu họ xa của cụ đồ Tiết, từ vùng chiêm trũng SơnNam lên, có nghề thổi kèn, kéo đàn nguyệt và hát văn, biểu tr ng là nửa mặt xấu

xí Hai cuộc đời không chỉ đối lập nhau trên khuôn mặt mà đối lập ngay cảtrong việc làm Đinh Công Phác trớc đây là con cụ đồ, quanh năm chỉ biết việchọc chữ nghĩa thánh hiền, đợc xem là danh giá và cao quý trong làng TrịnhHuyền lại là ngời làm nghề con hát, một nghề luôn bị coi là “xớng ca vô loài”,

là nghề rẻ mạt Nhng Đinh Công Phác - Trịnh Huyền với tay nghề kéo đàn điêuluyện của mình trong các buổi hầu đồng đã làm ngời dân Cổ Đình say mê đếnnỗi quên đi sự nghèo hèn của nghề ấy mà trở nên yêu quý Trịnh Huyền, ngời “xalạ” với dân làng

Việc phải sống hai cuộc đời làm Phác luôn trăn trở, không chỉ lo lắng màcòn là sự đau đớn trong lòng Đứng trớc gia tộc dòng họ mà không dám nhận,thấy ngời yêu xa mà đành đau lòng quay mặt đi Anh vì sự an toàn cho cả gia

đình mà trở thành ngời xa lạ Đấy là sự hi sinh lớn lao không phải cho cá nhângia đình mà cho dân tộc Sau này khi Huy về làng giác ngộ cách mạng choquần chúng, nhờ thân phận của Trịnh Huyền mà Phác mới có thể tham gia hoạt

động một cách năng nổ, nhiệt tình mà không quản nguy hiểm, gian khổ Cuộc

đời của không chỉ Phác mà cả Trịnh Huyền là những tháng ngày sống và nghĩcho ngời khác, anh cha lúc nào đợc hởng hạnh phúc riêng của mình Kết cục,anh đã hi sinh khi thân phận thật của Đinh Công Phác bị thực dân Pháp điều tra

ra, những ngày cuối đời, anh mới biết mình còn đứa con với ngời yêu cũ, làphần của cải qúy giá cuối cùng anh để lại và sau này chính Xuân, con anh trả

thù cho anh Đinh Công Phác – Trịnh Huyền tuy có điểm khác nhau nh ng cốtlõi nhất, họ là một ẩn sâu trong cả hai con ngời đều là trái tim đầy nhiệt huyếtvới đời, với ngời, tràn đầy tình cảm và sự hi sinh Anh yêu thơng chăm sóc conriêng của vợ, vẫn tha thiết yêu và chung thuỷ với mối tình đầu cho dù ng ời ấy

đã lấy chồng

Phác đại diện cho đa số những ngời đi tiên phong trong công cuộc khángchiến chống thực dân Pháp thuở còn sơ khai Tuy chịu nhiều mất mát và hi sinhnhng chính nhờ sự hi sinh ấy mà các thế hệ sau mới có đợc những bài học đắtgiá Còn Trịnh Huyền đại diện cho những con ngời tài hoa, có tài nghệ thiên bẩm

và gìn giữ lại vốn di sản văn hóa cho muôn đời sau Hai con ng ời, hai cuộc đờitồn tại trong một cá thể nhng lại thống nhất và bổ trợ cho nhau

1.1.2 Nhân vật nữ biểu trng cho thiên tính nữ của phụ nữ Việt Nam

Có thể nói cha bao giờ chúng ta lại bắt gặp sự u ái đặc biệt của nhà văn khi xây

dựng nhân vật nữ nh nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trong hai cuốn tiểu thuyết Hồ

ông nào đó, ảnh hởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến cuộc đời của những ngời đàn

ông ấy Chẳng hạn nh bà công chúa Huy Ninh trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly, thời

lợng mà bà xuất hiện trong tác phẩm không nhiều (khoảng 20 trang trên tổng số

807 trang của cả tác phẩm) nhng số phận của bà gắn kết một cách chặt chẽ với

Hồ Quý Ly – nhân vật quyền lực gần nh nhất triều đình lúc bấy giờ Khôngnhững gắn kết chặt chẽ mà bà còn có ảnh hởng không nhỏ tới tâm t, tình cảmcủa nhân vật này Hồ Quý Ly lạnh lùng, mạnh mẽ, tài giỏi và làm ngời đời nể sợbao nhiêu thì lại mềm yếu, tình cảm trớc bà Huy Ninh bấy nhiêu Hay nh nhânvật bà Ba váy, vốn chỉ là một ngời phụ nữ nông thôn chất phác, nhng cuộc đời bà

là mối gắn kết và liên quan đến cả hai dòng họ Vũ và họ Đinh khi bà có mối tìnhkhông thể quên với ngời con thứ hai dòng họ Đinh là Đinh Công Phác nhng sau

đó do chiến tranh loạn lạc bà lại lấy Ly Cỏn ngời dòng họ Vũ Bà về nhà họ Vũlàm dâu trong khi mang trong mình cốt nhục của họ Đinh Suốt cuộc đời Đinh

Công Phác lu lạc đây đó vẫn không quên mối tình với bà, trong khi chồng bà là

Lý Cỏn mặc dù có ba vợ vẫn rất yêu mến, và đặc biệt rất say mê bà

Qua khảo sát nhân vật nữ trong hai cuốn tiểu thuyết, chúng tôi có nhữngnhận định cơ bản: Nhân vật nữ trong hai cuốn tiểu thuyết vừa có sự gần gũi, tơng

đồng vừa có sự khác biệt nhất định, chính điều này đã làm nên nét đặc sắc củamỗi tác phẩm Dới dây chúng tôi tạm thời có những phân biệt đối với nhân vậtnữ trong hai cuốn tiểu thuyết, tuy nhiên sự khu biệt này là dựa trên những nét lớn

và đối tợng phân biệt là những nhân vật nữ chính mà cuộc đời và số mệnh của họgắn kết một cách chặt chẽ với các nhân vật khác, góp phần vào sự vận động, pháttriển của cốt truyện

Sự khác biệt trong hệ thống nhân vật nữ của tiểu thuyết

Xuất thân trong cung đình,

đều là dòng dõi vua quan, làlá ngọc cành vàng

Ví dụ: Công chúa Huy Ninh

(em vua Trần Nghệ Tông);

quận chúa Quỳnh Hoa (conquan thái bảo Tần NguyênHàng); hoàng hậu ThánhNgẫu (con của Hồ Quý Ly)…

Xuất thân trong nhân gian, làcon trong những gia đình nôngthôn, là những ngời dân lao

đời sống vơng giả Sự hấp dẫncủa họ là vẻ thuần khiết thanhcao, pha lẫn sự yếu ớt làm chobất cứ ngời đàn ông nào ở gần

đều muốn che chở cho họ

Ví dụ: Quận chúa Quỳnh Hoa

đẹp “mong manh” ở nàngtoát lên vẻ dịu dàng đến mức

Cũng là những phụ nữ đẹp, một

vẻ đẹp hiện thực, với thân thểmơn mởn, khỏe khoắn Nhìnthấy họ là thấy sự ngút ngát của

da thịt, của sức sống Vẻ đẹp đókhiến ta muốn sờ nắn và cảmnhận, vẻ đẹp đậm chất “đànbà” ở họ luôn toát lên một sứchút đam mê, say đắm chứa đầykhát khao cho và nhận

Ví dụ: Bà ba Váy là ngời phụ

nữ tràn đầy sức sống ở bà toátlên dáng vẻ đàn bà nhất, hấpdẫn nhất, có thể nói là rất phồn

u sầu Đời sống cung đìnhcho nàng vẻ đẹp qua yểu điệunên tớc đi của nàng nét hấpdẫn đầy đặn của ngời phụ nữ

thực Ngời bà lúc nào “cũngphây phây, mỡ màng” Thânthể tròn trịa, trắng phau Đôibầu vú lúc nào cũng căng trònhấp dẫn

Những ngời phụ nữ này hầu

nh không phút giây nào đợcsống cho riêng mình, vậnmệnh của họ là phải gắn bóvới một ai đó hay một lợi íchnào đó

Chốn nhân gian tuy nghèo nànvật chất nhng là nơi làm chocon ngời ta thanh thản phầnhồn Đôi lúc có tranh chấp nh-

ng là không nguy hiểm Chínhvì vậy những phụ nữ nông thântuy không sung túc về đời sốngvật chất nhng họ lại thoải mái

về tinh thần Họ gần nh đợcthỏa mãn trong tình cảm, đợcsống với những ham muốn trầnthế của mình, đợc yêu, đợcghét

Sự phân định nh trên chỉ là tơng đối vì nhân vật nữ trong hai cuốn tiểuthuyết rất đa dạng, phong phú, không có loại hình nhân vật nào là tuyệt đối chỉxuât hiện trong cuốn này hay cuốn kia mà có sự đan xen, tơng đồng giữa chúng

Chẳng hạn nh trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly vẫn có nhân vật xuất thân từ nhân

gian nh Thanh Mai, nàng là một vũ nữ Chiêm Thành, vẻ đẹp của nàng đầy đặn,

phì nhiêu và khỏe khoắn tràn trề sinh lực Hay nh trong tiểu thuyết Mẫu Thợng

Ngàn có nhân vật bà Tổ cô sinh thời là ngời phụ nữ có vẻ đẹp tao nhã, sang trọng

mang cốt cách của con nhà quyền quý Bà sinh ra trong gia đình không giàu cónhng gia giáo, từ bé bà không phải làm bất cứ việc đồng áng nào Cuộc đời bàgặp nhiều truân chuyên, đôi lúc bà phải hy sinh hạnh phúc của mình cho chồng

cho con Nh vậy khi đi vào tìm hiểu cụ thể các nhân vật nữ, chúng tôi cũng phântích trong sự đan xen chứ không tách rời hai tiểu thuyết này.

Ngoài những điểm riêng khác biệt trên, nhân vật nữ của hai cuốn tiểuthuyết còn có những điểm chung, làm nên nét thống nhất trong việc thể hiệnquan điểm của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh về nhân vật nói chung và nhân vậtnữ nói riêng:

Điểm chung trớc tiên đó là trong hơn 30 nhân vật nữ của hai cuốn tiểu thuyết

đều đậm đà thiên tính nữ, tự thân họ có một sức hấp dẫn giới tính, bản năng Đặcbiệt không có nhân vật nữ nào xấu, ai cũng đợc tác giả miêu tả nếu không đẹpnghiêng nớc nghiêng thành thì cũng màu mỡ phì nhiêu, đậm chất phồn thực Cóthể nói vẻ đẹp của họ có phần gợi cảm, đẹp nh một thiên chức Mỗi ngời đều cómột vẻ riêng, có cảm giác nh nhà văn yêu mến tất cả họ và chính điều này đãlàm cho độc giả say mê các nhân vật nữ

Thứ hai, họ đều có cuộc đời chuân truyên, nội tâm không bình lặng, lúc nàotrong họ cũng thờng trực nỗi đau đớn, giằng xé, cho dù đó là bà hoàng trongcung cấm hay chỉ là cô thôn nữ nghèo Có ngời đau nỗi đau lớn ngang tầm dântộc nh bà Huy Ninh, Quỳnh Hoa, Thành Ngẫu; có ngời đơn thuần chỉ là nỗi đaucủa kiếp sống nhân sinh hay vì tình yêu nh bà ba Váy, cô mõ Hoa Nh chính tácgiả đã nói phụ nữ trong hai cuốn tiểu thuyết của ông “mãnh liệt, bao dung, cay

đắng, lãng mạn, cao thợng và cũng bi hài” Mặc dù có số phận không bình lặng,những họ đều mạnh mẽ đối đầu và vợt qua khó khăn

Thứ ba, ngời phụ nữ nào cũng yêu tha thiết và thủy chung, họ luôn sẵn sàng

hy sinh bản thân mình cho đại cục hoặc cho nhũng ngời thân yêu của mình ẩntrong thân thể ngời phụ nữ vốn đợc cho là yếu mềm là cá tính mạnh mẽ đầy bảnlĩnh đến mức quyết liệt của họ Những ngời phụ nữ này biểu trng một cách đầy

đủ nhất cho những ngời vợ, ngời mẹ, ngời phụ nữ Việt nói chung

Có thể nói, nhân vật nữ trong hai cuốn tiểu thuyết tuy không làm nên việclớn cho non sông đất nớc nhng lại có vai trò và vị trị không nhỏ trong cuộc đời

và sự nghiệp của mỗi ngời đàn ông mà họ yêu thơng Họ luôn là hậu phơng, làchỗ dựa vững chắc về tinh thần, là bến đỗ bình yên, là phần âm, phần yếu đuốitrong mỗi ngời đàn ông để những ngời đàn ông ấy yên tâm có thêm sức mạnhthỏa sức vẫy vùng, làm nên nghiệp lớn cho non sông, đất nớc Nh vậy, công sức

và đóng góp của những ngời phụ nữ này tuy không trực tiếp nhng lại vô cùng lớnlao mà nếu không có họ sẽ không có bất cứ ngời đàn ông vĩ đại nào Khảo sátnhân vật nữ trong hai cuốn tiểu thuyết, chúng tôi tạm chia thành hai tiểu loạinhân vật nữ là Nhân vật nữ với vẻ đẹp đậm chất đàn bà, yêu tha thiết thủy chung,

là hiện thân của Mẫu và Nhân vật nữ với vẻ đẹp kiêu sa đài các nhng dịu dàngkín đáo, mong manh yếu ớt nhng quyết liệt và mạnh mẽ Phân tách nh vậy chỉ là

tơng đối bởi nh đã nói hơn ba chục nhân vật không ai xấu về hình thức, họ là sựtổng hòa các đức tính cao quý và tốt đẹp của ngời phụ nữ Việt nói chung, cáinền của sự phân tách là dựa trên những nét nổi bật ở họ mà thôi.

1.1.2.1 Nhân vật nữ với vẻ đẹp đậm chất đàn bà, yêu tha thiết thuỷ chung là hiện thân của Mẫu

Điểm đặc biệt và ấn tợng trong hệ thống nhân vật nữ chính là vẻ ngútngàn, đậm chất đàn bà, biểu trng cao nhất cho thiên tính nữ của phụ nữ Việt, ng-

ời phụ nữ nào cũng đợc nhà văn Nguyễn Xuân Khánh điểm tô cho một vẻ đẹp,một nét hấp dẫn riêng, đó là vẻ đẹp thiên chức, vẻ đẹp của giới tính Nhà văn lãothành Nguyên Ngọc đã phải thốt lên: “Nhiều nhất, đông đúc nhất, hay nhất, đậmnhất, mê nhất là những nhân vật nữ, có cảm giác nh vô số vậy, từ bà Tổ Cô bí ẩn,

bà ba Váy đa tình cho đến cô đồng Mùi, cô mõ Hoa khốn khổ, cô trinh nữ Nhụtinh khiết, hàng chục, hàng chục nhân vật nữ hết sức gần gũi, hiện thực, mơnmởn, sần sùi, dào dạt, trễ tràng, thừa mứa, khát khao cho và nhận, nhận và cho,

và tất cả tràn trề sinh lực, đầm đìa phồn thực……”[18] Quả đúng vậy, mỗi nhânvật hiện lên sinh động nh chính đời thờng, họ đều đẹp, đều phồn thực, ngút ngátchất đàn bà nhng mỗi ngời lại có vẻ riêng, tạo nên sự đa dạng, phong phú và hấplực riêng Không những có vẻ hấp dẫn ngoại hình mà họ còn tợng trng cho sựchung thủy và chịu đựng gian khổ, sẵn sàng hi sinh bản thân cho ngời đàn ông

họ yêu

Bà ba Váy là vợ ba của Vũ Xuân Cỏn tức ông lý Cỏn Bố mẹ bà nợ nhà lýCỏn hai mơi thùng thóc nên đã gán nợ bà cho nhà ông lý, đó là điều mà bà đaukhổ mãi Về nhà ông Lý khi bà mới mời bảy tuổi, “bà ba Váy là ngời hồnnhiên”, bà “trắng một cách lạ lùng, trắng nh cục bột”, “khuôn mặt tròn vànhvạnh, vai cũng tròn, những bàn tay thì bụ bẫm nh tay trẻ con Đôi mông đít mẩy,hứa hẹn sẽ rất to và tròn” Bà đợc ông lý rất yêu thích bởi bà “còn trẻ măng vàxinh xinh”, “ông tìm thấy sự săn chắc, sự hừng hực ngút ngát của tuổi trẻ mà ôngkhông tài nào tìm thấy ở hai bà vợ kia” Nhng có một sự thật mà không phải aicũng biết đó là trớc khi về làm vợ lý Cỏn bà ba Váy đã từng thơng yêu anh cuPhác, con cụ đồ Tiết Hai ngời đã có những ngày yêu thơng nồng ấm và mùa

“trải ổ” ngọt ngào, kết quả mùa “trải ổ” ấy là cu Xuân tức Cò “là đứa sáng dạ,học hành giỏi giang, ngoan ngoãn” Bà về làm vợ lý Cỏn nhng trong lòng lúc nàocũng thơng nhớ ngời xa Nếu anh Phác không theo nghĩa quân cụ Đề Nghĩa thìchắc hai ngời cũng sẽ có một kết cục tốt đẹp nh bao đôi trai gái khác Tấm lòngngời phụ nữ trong bà thật trong sáng, giản dị mà đầy nghĩa tình Tuy không yêuthơng ông lý nhng bà vẫn hầu hạ ông chu đáo, trọn vẹn chữ tình với ông, sinhcho ông tới sáu đứa con, làm lụng quần quật đúng nghĩa một nông dân chứkhông phải vợ ông lý Làm kiếp vợ lẽ, bà phải chịu nhiều đắng cay, tủi cực, bị

hai bà vợ trớc bắt ne bắt nẹt cũng không dám oán thán nửa lời, lắm lúc ông lý lêncơn ghen tuông có đánh bà cũng cắn răng chịu đựng Khi gia đình lý Cỏn gặpnạn, bà cả Cỏn chết, ông lý lên cơn điên dại lúc tỉnh lúc mê, có lúc tởng chếttheo bà cả nhng nhờ bà ba chăm sóc tận tụy không kể ngày đêm nên ông lý đãdần hồi tỉnh Nh vậy có thể nói bà ba Váy ngoài việc đã trọn đạo với chồng còn

có ý nghĩa đã tái sinh ông một lần nữa Cho đến khi gặp lại anh Phác, nay đã đổitên là Trịnh Huyền, tình yêu trong bà và ngời xa trỗi dậy còn mãnh liệt hơn bởi

đã từ lâu bà không biết hạnh phúc là gì, không đợc hởng lạc thú ái ân của đời

ng-ời và cũng chỉ ngng-ời xa ấy mới đem đến cho bà cảm giác ấy thôi Bà quay lại vớingời xa khi đã có chồng, vậy mà ngời đọc vẫn thấy thơng và cảm thông cho bà,cho khát khao yêu và đợc yêu của ngời đàn bà nặng tình nghĩa Bà bên Phác vìtình, bên chồng vì nghĩa vai trò nào bà cũng hết mình Nhng cũng nh bao ngờiphụ nữ Việt khác, sau phút thăng hoa của tình yêu, ngay lập tức bà trở về vớithiên chức của ngời vợ, ngời mẹ ở góc độ nào đó, vẫn có thể xem bà nh mộtbiểu trng của lòng chung thủy trong tình yêu

Nàng Thanh Mai trong tiểu thuyết Hồ Qúy Ly là nhân vật nữ mang lại cho

ngời đọc khá nhiều cung bậc cảm xúc, vừa yêu thơng vừa cảm phục bởi nàngkhông chỉ có vẻ đẹp trời phú, đàn hay hát giỏi mà còn là ngời nghĩa tình thắmthiết, trung trinh hiếu nghĩa Nàng đợc miêu tả với vẻ đẹp hấp dẫn, đậm đà phachút hoang dã của con ngời xuất thân từ nhân gian cộng thêm cuộc đời chìm nổilênh đênh lẫn đắng cay tủi cực, đó là sự pha trộn giữa “vẻ đẹp cao sang, thanhtao và nhẹ nhàng của ngời đang bà cung đình đồng thời lại có vẻ đẹp khỏekhoắn, đầy đặn, phì nhiêu của ngời phụ nữ nông thôn” Vẻ đẹp của Thanh Maichủ yếu đợc miêu tả qua cảm nhận của Nguyên Trừng, bởi trong mắt chàng nàng

“là ngời con gái tiền kiếp của chàng”, “là ngời đàn bà của chàng”, chàng nhận ranàng ngay từ phút đầu gặp gỡ Trong mắt Nguyên Trừng, Thanh Mai đẹp “một

vẻ đẹp chân phác”, ở nàng toát ra “sức sống mới mẻ làm ngời ta mê mẩn”, thânhình nàng “thắt đáy lng ong bừng lên sự sống”, “trông thấy cô là trông thấy màuhồng của da thịt, thấy sự no tròn viên mãn, thấy ngay cả sự mặn nồng”[29.327].Nàng là ngời con gái “rất tài sắc nhng cũng rất kiêu kì” làm kĩ nữ nhng chỉ đànhát chứ không bán thân xác, nàng dành phần cao quý của mình cho ngời đàn ôngnàng yêu thơng Yêu Nguyên Trừng, nàng biết phải đối đầu với hiểm nguy bởicha nuôi nàng và cha Nguyên Trừng là hai phe đối đầu, có thể dẫn đến kết cụcthảm khốc và nàng phải cùng gánh chung số phận ấy Kết thúc truyện, số phậncủa nàng vẫn dang dở, nàng chấp nhận từ bỏ tình yêu lớn với Nguyên Trừng để

ra đi, hy sinh tình yêu bởi nàng biết sứ mệnh của Nguyên Trừng là phải chungvai gánh vác non sông Nàng vì đại cục mà từ bỏ hạnh phúc, lao thân vào chốnnhân gian và lại bắt đầu những tháng ngày thăng trầm

Thị Hạnh là con Sử Văn Hoa và cô gái bán rợu làng Mơ Sinh ra trong gia

đình nề nếp, tuy cha làm quan và đợc triều đình trọng dụng nhng cha cô là vịquan thanh liêm nên gia đình chỉ sống thanh bạch giản dị Cô xuất hiện trớc độcgiả trong hoàn cảnh éo le, cha bị quan thái s bắt nhốt vào ngục, hai mẹ con phảichạy đến đầmVạc nơi có ngôi chùa hoang để trốn Thị Hạnh là “cô gái chừng đôitám…ăn mặc rách rới nhng không giấu đợc những nét xinh đẹp khác thờng”, cô

“duyên dáng tơi tắn…đôi mắt bồ câu, tiếng nói trong veo và ấm áp…thông minhsắc sảo…Sự thông minh bén nhậy làm cho sắc đẹp của cô trở nên tinh tế hơn Côbiết cách nói bằng mắt, bằng nụ cuời, bằng cái dáng vẻ …không nói” Cô vàPhạm Sinh gặp nhau tại đầm Vạc, trai tài gái sắc và giữa họ đã náy nở một tìnhyêu thầm lặng Cô là hiện thân của sự chịu đựng và có phần từ bi, nh Phạm Sinh

đã nhận thấy ở cô có cốt cách và dáng vẻ của Phật Cô sẵn sàng dấn thân vàonguy hiểm, không tiếc tính mạng của mình để lu lạc cùng Phạm Sinh, lặng lẽbên chàng giúp chàng đạt chí lớn

Ngoài ra còn có cô đồng Mùi, một ngời phụ nữ truân chuyên trải qua ba

đời chồng mà vẫn cha biết mùi vị của hạnh phúc “Mặt cô không có nếp nhăn

Da cô lại sáng nữa […] So với ngời Việt ta, cô Mùi là ngời đàn ba cao lớn …Tuy cao nhng dáng ngời cân đối Đôi vú nở nang Eo thon nhỏ Đôi mông nẩy

đều chắc nịch, hứa hen sự đông đàn dài lũ Gơng mặt cô tròn vành vạnh, màyngài đen nhánh nh mực nho, đôi mắt den trắng phân minh”[30, 244] Khi đãngoại bốn mơi mà cô vẫn giữ đợc nét đẹp thời xuân sắc: “Da cô vẫn trắng Lôngmày vẫn đen nhánh Gò má vẫn ửng hồng…đôi mắt buồn thăm thẳm”[30, 260].Hay cô Ngơ “trắng nõn nà, thân hình cô tròn trĩnh, mặt bụ bẫm phúng phính, thứgơng mặt trẻ thơ hay mặt Phật…cô đặc biệt có có đôi vú ấm giỏ rõ to”[30, 159],tuy trí tuệ kém phát triển nhng cô vẫn có khả năng yêu và đợc yêu, đó nh là mộtthiên chức bẩm sinh mà bất cứ ngời phụ nữ nào cũng có Yêu anh Mờng rồ, côbiết giữ tiết hạnh của mình

Nhng ngời phụ nữ trên đợc nhà văn Nguyễn Xuân Khánh thổi hồn củaMẫu – một tín ngỡng dân gian về ngời mẹ Việt vào, làm cho những ngời phụ nữ

ấy ngoài ngoại hình đậm chất đàn bà và đức tính của phụ nữ nói chung còn trởnên huyền diệu, bao dung hơn với vai trò ngời vợ, ngời mẹ, đồng thời lại rất thathiết thủy chung trong tình yêu

1.1.2.2 Nhân vật nữ với vẻ đẹp kiêu sa đài các nhng dịu dàng kín đáo, mong manh yếu ớt nhng quyết liệt và mạnh mẽ

Chính sự đa dạng trong nhìn nhận giới nữ đã giúp cho nhà văn NguyễnXuân Khánh xây dựng đợc không chỉ những ngời phụ nữ đẹp và gợi cảm mộtcách hừng hực mà còn có những ngời phụ nữ kiêu sa đài các nhng vẫn dịu dàng

kín đáo Trông họ có vẻ mong manh yếu ớt nhng bên trong là sự quyết liệt mạnh

mẽ Họ góp phần không nhỏ cho cuộc đời và sự nghiệp của những ngời đàn ôngbên họ Đó có thể là ngời xuất thân quyền quý, cao sang nh bà công chúa Huy

Ninh, công chúa Thánh Ngẫu, quận chúa Quỳnh Hoa trong tiểu thuyết Hồ Quý

Ly hay có thể là những ngời xuất thân từ chốn nhân gian bần hàn nh cô Ngát (bà

tổ cô) trong tiểu thuyết Mẫu Thợng Ngàn; nàng Thanh Mai… trong tiểu thuyết

Hồ Quý Ly Những ngời phụ nữ ấy mỗi ngời có vẻ riêng nhng điểm chung giữa

họ là nét dẹp dịu dàng, thanh thoát nh sơng khói đồng thời lại có sc mạnh về mặttinh thần Họ xuất hiện và lặng lẽ đi bên ngời đàn ông của mình, không nói nhng

sự hiện diện của họ ám ảnh vào từng góc nhà, hơi hớm của chăn gối, in hằn vàotâm t, tình cảm và suy nghĩ của những ngời đàn ông

Trong những ngời phụ nữ ấy, nổi bật lên là công chúa Huy Ninh Bà là convua Trần Minh Tông và là em vua Trần Nghệ Tông, xuất thân quyền quý là dòngdõi tôn thất nhà Trần Sinh thời, bà là ngời phụ nữ đẹp nức tiếng đất kinh kỳ

“mảnh mai yếu đuối nh một bông hoa, đẹp nh chiếc bình ngọc quý mong manhtrong vắt, tởng nh bất cứ thứ gì thô kệch nặng nề đều có thể xâm hại” Ngay từnhỏ Hồ Quý Ly đã cảm nhận “Huy Ninh là một sinh vật trắng ngần, dịu dàng,mềm yếu, vô hại”, ông đặc biệt cảm thấy tin cậy, thấy an lành khi đi cạnh cô,

“sự an lành ấy tỏa ra từ dáng điệu, giọng nói, ánh mắt, thậm chí tù mùi hơng của

mớ tóc đen nhánh” Hồ Quý Ly và công chúa Huy Ninh đã có nhân duyên vớinhau từ thuở thiếu thời, họ gặp nhau khi mới chỉ là những đứa trẻ, lúc ấy họ đãthấy gần gũi và tin tởng lẫn nhau Cậu bé Hồ Quý Ly có sở thích rất kỳ lạ là chơivới lửa, cậu có một ngọn lửa nhỏ giấu trong hốc đá và đó là bí mật mà cậu đã thề

sẽ chẳng cho ai biết, ngay cả những ngời thân nhất Vậy mà ngay lần đầu tiêngặp công chúa Huy Ninh, cậu đã sẵn sàng chia sẻ bí mật về ngọn lửa ấy Có thểnói đó là một sự tin tởng tuyệt đối, một định mệnh nhân duyên giữa hai ngời.Càng lớn hai ngời càng thân thiết, và không biết từ lúc nào Hồ Quý Ly đã mangtrong lòng mối tình thầm lặng với công chúa Huy Ninh Nhng thật trớ trêu bởiluật lệ nhà Trần cấm các cô công chúa lấy con trai ngoài dòng họ Vì vậy, côngchúa Huy Ninh đợc gả cho tôn thất Trần Nhân Vinh, “còn Quý Ly đành ôm hậnlấy một ngời con gái hiền thục khác” Trong vụ loạn Dơng Nhật Lễ, chồng bà,

ông Trần Nhân Vinh bị ông vua phờng chèo giết Thơng ngời em gái tài hoa,xinh đẹp mà bạc phớc, vua Trần Nghệ Tông đã mai mối cho Hồ Quý Ly lúc nàycũng mới góa vợ Từ khi đợc gả cho Hồ Quý Ly, bà đã yêu tha thiết không chỉ

ông mà yêu thơng cả đứa con riêng của chồng Bà dành trọn phần đời còn lại đểphụng sự, tôn thờ và tin tởng ông Nhng chồng bà vốn không phải là ngời tầm th-ờng, ông có tham vọng thay trời chuyển đất, chính vì vậy, từ khi bớc chân về làmdâu nhà Hồ Quý Ly cũng là lúc bà có những phiền muộn, đó không phải là sự

phiền muộn thông thờng mà là những mâu thuẫn nội tâm sâu sắc Mỗi ngày bàchứng kiến những mu toan, thủ đoạn chính trị nhiều khi đi kèm cả tội ác củachồng Bà một mặt mong cho chồng hoàn thành đợc sứ mệnh lịch sử bởi bà cũngnhận ra cơ nghiệp nhà Trần đã đến hồi mạt vận, đồng thời bà cũng nhận thấynhững suy nghĩ và cải cách của ông là phù hợp, thêm nữa ngời xa có câu “tại giatòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử” Nhng một mặt bà lại cầu mong tội

ác ấy, tham vọng ấy của ông sẽ không thành công vì dù sao bà cũng thuộc tônthất nhà Trần, cơ nghiệp ấy là cơ nghiệp tổ tiên của bà Ngoài ra, bà còn nhậnthấy tuy việc chồng mình làm là đúng về mặt lý nhng vừa trái đạo trời (cớp ngôivua), vừa không thuận lòng ngời Tuy có những trăn trỏ sâu sắc ấy nhng Hồ Quý

Ly nhận thấy “bà cha hề bao giờ trách móc ông nửa lời, dù ông làm những việc

mà bản thân ông cũng thấy ghê gớm Bà khiêm nhờng, lặng lẽ, dịu dàng…”.Mâu thuẫn ấy đã làm nên vẻ đẹp cao cả mà thấm đợm cái tình của bà Sự hi sinhcủa bà đã góp phần giúp cho nghiệp lớn của Hồ Quý Ly đợc thành hiện thực.Nhận thấy sự mâu thuẫn và hy sinh trong thầm lặng ấy nên khi bà mất, Hồ Quý

Ly cho tạc tợng bà, một bức tợng bằng đá cẩm thạch trắng kích thớc bằng ngờithật, tợng ở t thế ngồi trên ghế, hai chân buông thõng xuống, hai bàn tay giơ ra

đẩy về phía trớc nh thể muốn can ngăn, muốn chối bỏ Bức tợng đã thể hiện mộtcách sâu sắc và sống động không chỉ ở khuôn mặt hiền từ nh đức Phật mà còn cả

ở tâm t mâu thuẫn luôn phải đấu tranh giữa tình và lý của bà công chúa HuyNinh Nếu nh vẻ đẹp tao nhã, thanh cao của bà làm ngời đọc mát mắt, dẽ chịu vàthấy yêu thì vẻ âm thầm, lặng lẽ của bà mỗi khi bà ngồi trớc bàn thờ Phật sámhối và cầu xin cho tội lỗi của chồng đợc rửa sạch lại làm cho ta thấy cảm phục,cao cả Bà luôn hiện diện bên Hồ Quý Ly một cách lặng lẽ, âm thầm kín đáo mà

có một sức mạnh vô biên Những khi ông thấy mệt mỏi, chán chờng với nhữngtranh đấu giành giật quyền lợi chính trị thì chỉ cần về bên ngồi cạnh bà, trongngôi nhà mà “sự dịu hiền của bà đã ám vào không gian, trên cái gối, cái chănluôn thơm tho mời đón, trên mâm cơm giản dị ngon lành tự tay bà nấu” là ôngthấy bình yên hạnh phúc, thấy nh đợc tiếp thêm sức mạnh, ngay cả khi bà khôngnói gì ông cũng cảm nhận đợc tấm lòng và tình yêu thơng của bà dành cho mình.Ngay cả khi bà đã mất, ông vẫn thấy bà ở đâu đây, điều đó đã an ủi rất nhiều chocon ngời cô đơn là ông Bà có vai trò và vị trí vô cùng quan trọng đối với Hồ Quý

Ly, là ngời chăm giữ phần hồn cho ông Có đêm ông nằm mơ thấy mộng dữbỗng choàng tỉnh dậy thấy bà đang ngồi lặng lẽ quỳ gối bên bàn thờ Phật, nớcmắt đầm đìa ông nhận ra “hóa ra bà ngày đêm cầu khấn cho ông” Đời sống nộitâm của bà làm ông phải kính trọng Khi bà mất “ông không thích đạo Phật, nh -

ng cứ nghĩ những pho tợng Phật có thể an ủi và xoa dịu nỗi đau khổ của bà nên

ông vẫn để nguyên những pho tợng ấy nh một kỷ niệm về bà”

“Nếu nh trong ngời có hai phần âm dơng thì bà công chúa Huy Ninh chính làphần âm của Hồ Quý Ly” [48]

Cũng nh công chúa Huy Ninh, công chúa Quỳnh Hoa con quan thái bảoTrần Nguyên Hàng lấy chồng là Hồ Nguyên Trừng, con đầu của Hồ Quý Ly.Công chúa Quỳnh Hoa đẹp “một cái đẹp mong manh Nàng trắng muốt, thon thả

nh một nhành hoa Đôi mắt lóng lánh, cái mũi xinh xinh, đôi môi đỏ chót, cổ cao

và trắng; nhung đẹp nhất là mớ tóc đen vừa đen, vừa mợt, vừa dài của nàng…Quỳnh Hoa dịu dàng, một sự dịu dàng quá đỗi, đến mức chuyển thành thói usầu” Ban đầu cuộc hôn nhân này cũng nh bao cuộc hôn nhân cung đình, bêntrong ẩn chứa mu toan chính trị Quan thái s muốn quan thái bảo phải là thônggia của mình nhằm bớt đi một đối thủ trên chính trờng Nhng có một điều quanthái s không ngờ tới là tình yêu nồng nàn say đắm đã nảy nở giữa đôi trẻ, vàchính tình yêu thần kỳ ấy đã làm cho mọi âm mu, mọi tham vọng chính trị củaquan thái s bị thất bại Mặc dù vậy, nàng công chúa Quỳnh Hoa cũng khôngtránh khỏi sự giằng xé trong khối mâu thuẫn quyền lợi chính trị giữa nhà mình

và nhà chồng, giữa một bên là tình máu mủ cha con và một bên là tình yêu, tráchnhiệm với nhà chồng Nàng luôn thấy đau khổ vì hạnh phúc của vợ chồng nàng

bị đa lên bàn cân, là con mồi cho mu toan chính trị Ban đầu ta tởng nh nàngQuỳnh Hoa sẽ nhanh chóng hòa mình vào dòng xoáy chính trị, sẽ bị nó cuốn đibởi một ngời con gái “mong manh yếu ớt” nh nàng làm sao đủ sức cỡng lại Thế

mà cái vẻ “mong manh yếu ớt” ấy lại không đồng nghĩa với sự yếu đuối, bạc

nh-ợc, an phận, biết mình chỉ là nấc thang trên con đờng danh vọng của cha chồngnhng nàng không cam chịu hoặc thỏa hiệp, nàng không phản kháng một cáchtrực tiếp mà gián tiếp bằng cách im lặng, không tham gia bất cứ xáo động chínhtrị nào từ cả hai phía Từ lúc có thai nàng tuyệt giao không về nhà mình vì về nhànàng sẽ phải nghe những lời không hay từ cha đẻ nói về nhà chồng, nàng cũngkhông gặp nhà chồng vì không muốn bị dòng thác chính trị cuốn theo Nàngmuốn đứa con của mình đợc sinh ra trong tình yêu, trong sự bằng phẳng khôngtoan tính của cuộc đời Sự phản ứng của nàng tởng chừng yếu ớt nhng thực chất

là sự phản kháng mạnh mẽ và quyết liệt nhất, phù hợp nhất và chỉ có cách ấymới chống lại đuợc những mu toan chính trị cung đình Nàng và chồng đã thỏathuận cả hai sẽ không về phe ai, sẽ là một phía chỉ có yêu thơng và hạnh phúcthôi Quỳnh Hoa thấu hiểu một cách sâu sắc mục đích cuộc hôn nhân của nàng,cũng là ngời biết nghĩ cho đại cục, chính vì vậy có lúc nàng đã nói với chồng

“Thiếp về hầu hạ, chăn gối với chàng, chỉ mong sao các bề trên đợc thuận hòayên ấm” Nàng mong cuộc hôn nhân của nàng sẽ làm dịu đi quan hệ của hai vịquan đầu triều đứng đầu hai phe, từ đó góp phần giúp cho triều đình đợc tháihòa Nàng Quỳnh Hoa là hiện thân của tấm lòng nhu mì thuần khiết, không gì có

thể làm vấy bẩn nàng Nàng sinh ra nh để yêu tha thiết và thủy chung với HồNguyên Trừng Không những thế, sứ mệnh của nàng còn là để hóa giải nhữngmâu thuẫn và thâm thù giữa Hồ Quý Ly và cha nàng Biết trớc mệnh bạc củamình, nàng không hề oán trách mà nghiễm nhiên chấp nhận nó nh đấy là tráchnhiệm, là việc mình phải hy sinh trớc vì quốc gia, sau vì chồng, vì gia đình haibên

Trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly còn có quận chúa Thánh Ngẫu, con Hồ Quý

Ly lấy vua Trần Thuận Tông, sinh ra Thái tử An, sau thái tử lên làm vua TrầnThiếu Đế Cũng là ngời phụ nữ có số phận nh mẹ mình tức bà Huy Ninh, nàngluôn phải đấu tranh dằn vặt một bên là nhà chồng và tính mạng của chồng, mộtbên là cha Thánh Ngẫu khi dậy thì “là một thiếu nữ kiều diễm, hồng hào”, “thânhình mềm mại và no đầy” Sinh ra trong hoàng tộc nhng nàng không tận hởng đ-

ợc sung sớng của vàng son nhung lụa Đợc gả cho vua Trần Thuận Tông khinàng mới mời ba tuổi ở tuổi ấy, nàng đã phải gò mình theo khuôn phép của bậcmẫu nghi thiên hạ Sớm biết sớm khôn nên nàng nhận ra tham vọng của cha khidẫn dắt nàng đến với cuộc hôn nhân cung đình với vua Trần Thuận Tông, nàngcay đắng nhận ra mình chỉ là nớc cờ trong ván cờ chính trị của cha Nhng thậtmay, giữa nàng và vua Thuận Tông đã nảy sinh tình yêu, hoa trái của tình yêu ấychính là vua Thiếu Đế sau này Nhng lòng nàng không lúc nào hết lo lắng cho annguy của chồng Bản năng của ngời vợ, ngời mẹ đã giúp nàng dự cảm đựơc âm

mu của cha, một âm mu tàn nhẫn có thể cớp đi sinh mạng chồng và con nàng,

đau đớn hơn khi nguồn cơn của những nguy hiểm ấy chính là cha mình Có thểnói Thánh Ngẫu là nhân vật đáng thơng nhất, cha thì dùng làm quân cờ chính trị,chồng nàng lại chỉ là một ông vua trẻ con, yếu đuối, bạc nhợc, ngay đến sứckhỏe để sống cũng không có, hạnh phúc lứa đôi cả đời ngời mà nàng chỉ đợc h-ởng trong thời gian ngắn ngủi, đó là những ngày êm đềm duy nhất trong đờinàng Tuy chỉ là ngời phụ nữ yếu mềm nhng nàng không cam chịu, không thể

đứng yên nhìn chồng và con bị hãm hại Bất chấp tất cả, nàng sẵn sàng lao đầuvào nguy hiểm để bảo vệ gia đình nhỏ nhoi của mình Nhng chỉ là một ngời phụnữ bị phụ thuộc, không có sức và không có quyền quyết định trong tay, nàngkhông thể làm gì để ngăn cản cha giết chồng mình Nỗi đau quá lớn ấy khiếnnàng suy sụp hoàn toàn, nàng trở nên thầm lặng, nỗi thầm lặng nh mẹ nàng đãtừng trải qua, âm thầm chịu đựng nỗi đau để tiếp tục dẫn dắt con trở thành vị vua

kế tục triều Trần

Cùng trong tuyến nhân vật này, trong tiểu thuyết Mẫu Thợng Ngàn có

nhân vật bà Tổ cô tên thật là Vũ Thị Ngát cũng là nhân vật nữ tuy xuất thân từnhân gian nhng lại mang vẻ đẹp, sự thanh cao nh ngời xuất thân quyền quý Bà

đợc nhà văn Nguyễn Xuân Khánh u ái dành cho những trang viết mang đậm tính

ngợi ca Bà là con cháu họ Vũ, một trong hai họ lớn nhất làng Vũ Đình “Thuởcon gái bà đẹp lắm, thắt đáy lng ong, khuôn mặt trái xoan, mi thanh mục tú.Chẳng cần trang điểm cũng đẹp nõn nà”[30, 267], đến tay chân cũng đẹp “nhữngngón tay dài búp măng, lấp ló dới chiếc váy sồi đen nhánh là hai bàn chân xinhxinh, gót lúc nào cũng đỏ nh son”, “tất cả con ngời nh một đóa hoa tơi Bà đứngchỗ nào là chỗ ấy nh sáng sủa lên, nh rực rỡ lên”[30, 267] Bà đợc miêu tả khôngchỉ đẹp một cách đơn thuần làm ngời ta hoa mắt mà vẻ đẹp của bà còn toát lên

vẻ “sang trọng, cao quý” Bà đẹp đến nỗi dân làng cho rằng giá nh bà không sinhphải thời loạn chắc bà sẽ đợc tiến vua, không đợc làm hoàng hậu chắc cũng phải

là quý phi Vẻ đẹp của bà vào thời loạn khiến cha mẹ bà lo lắng vì “con gái đẹpthời loạn dễ gặp điều bất trắc”, ông bà không biết gả con cho ai thì xứng đáng.Cuộc đời bà không suôn sẻ bởi nh ngời ta vẫn nói “hồng nhan bạc phận” Bà trảiqua hai đời chồng mà không giữ lại cho mình đợc chút máu mủ gì của chồng Bà

là ngời không chỉ đẹp mà còn rất đức độ Thuở còn là vợ ông phủ Khiêm, bàkhông xem mình là một bà phủ mà luôn khiêm tốn, gần gũi nông dân và kẻ ănngời ở trong nhà Khi nhà nớc phong kiến tiến hành trừng phạt những ngời theo

đạo Thiên chúa, bà đã thấy thơng xót cho sinh mệnh của những ngời theo đạo vôtội bị giết hay bị trục xuất khỏi quê hơng bản quán Khi ông phủ Khiêm qua đời,ngời phụ nữ trung trinh trong bà muốn thủ tiết đã định tự tử đi theo chồng nhngnghĩ thơng đứa con còn nhỏ nên bà cắn răng sống tiếp Gặp thời loạn lạc, để giữ

đợc mạng sống cho con, bà đã phải chấp nhận lấy một ngời bên đạo là ông trởngCam, dù vậy bà vẫn một lòng một dạ hớng về ngời chồng đã khuất Nhng ôngTrời không chiều lòng ngời, đứa trẻ – sợi dây liên hệ cuối cùng, là nơi lu giữnhững kỷ niệm với ngời chồng đã khuất của bà đã bạc mệnh qua đời Lúc ấy bàcũng không thiết sống nữa, nhng vì ân tình với ông trởng Cam cha trả nên bà cốgắng sống tiếp Khi ông trởng Cam qua đời, bà xem nh đã trả xong món nợ ântình với ông nên đã cải đạo, trở về với cuộc sống thôn dã trớc đây Nhân vật bà

Tổ Cô là đại diện ít ỏi trong số những nhân vật nữ của tiểu thuyết Mẫu Thợng

Ngàn là nhân vật xuất thân từ tầng lớp nông dân mà có đợc vẻ đẹp đài các, thanh

cao Cuộc đời bà cũng đặc trng cho thế hệ những ngời phụ nữ đứng sau nhữngngời đàn ông làm việc lớn, phải chịu hy sinh hạnh phúc riêng của mình cho đạicục Bà Tổ Cô là ngời theo đạo Mẫu, khi tục huyền cùng ông trởng Cam bà tamthời theo đạo Thiên chúa, khi trở về với cuộc sống của làng Vũ Đình, bà lại trở

về với căn cốt đạo Mẫu của mình Bà vui thú những năm cuối đời trên đền Mẫuthợng ngàn, lấy việc nhang khói tu tâm dỡng tính, hầu các mẫu làm chính Trongcác giá hầu đồng, Bà cũng là hiện thân phần nào của Mẫu để mỗi khi có ai cần

đến bà sẽ giúp họ ủ ấm tâm hồn, gột rửa những lầm than kiếp ngời Có thể nóinhân vật bà Tổ Cô là nhân vật ít nhiều huyền bí, bà đợc dân làng Vũ Đình đặc

biệt tôn kính và yêu mến Tình cảm đó xuât phát từ cuộc đời truân chuyên, tấmlòng từ bi nh Mẫu, từ những giá hầu đồng linh thiêng của bà Bà cũng là ngời có

ảnh hởng không chỉ đối với dòng họ Vũ mà còn đối với cả dân làng Vũ Đình

Bên cạnh những nhân vật chính, còn có các nhân vật phụ mà cuộc đời của

họ cũng chứa đựng bao nỗi đau đớn xót xa, đó là nàng cung nữ Ngọc Kiểm "ngờicon gái nhẫn nhục, đầy đức hy sinh" [29, 442] Khi vua Thuận Tông mắc bệnh

điên rồ, “nàng chẳng tiếc tấm thân ngọc ngà để an ủi, ban phát tình yêu” chovua Nhng khi vua khỏi bệnh thì nàng bị bắt đi, giam lỏng, '' buộc nàng phải ròngrã một tháng trời, uống thứ thuốc đắng ngắt, uống thứ thuốc thất đức" [29, 442],vì họ sợ cái mầm tình yêu ấy sẽ hình thành Sống trong xã hội đầy rẫy những âm

mu song Ngọc Kiểm vẫn thẳng thắn khi cho rằng: "Rời đô tức là sắp cớp ngôi"[29, 444] Và nàng đã phải chết bởi sự thẳng thắn trung thực đó, "nàng NgọcKiểm đã hy sinh cả tính mạng để cảnh báo chúng ta" và cũng vì tình yêu cao cảvới vua Trần Truận Tông nói riêng, nhà Trần nói chung

Những nhân vật nữ này làm ngời đọc thấy xót xa, thơng cảm Họ sinh ratrong nhung gấm mà gần nh không biết đến mùi vị của hạnh phúc Bao quanh họ

là vòng xoáy chính trị, là các mồi nhử của quyền lợi, đụng vào đâu cũng có thểlàm họ đau đớn Nhng có một điều rất rõ ràng, họ là nhân tố quan trọng khôngthể thiếu trong cuộc đời của những ngời đàn ông yêu họ Tuy chỉ là “cái bóng”nhng lại là nơi xoa dịu vết thơng cho những ngời đàn ông ấy, là nguồn sức mạnhtinh thần không nhỏ giúp cho những ngời đàn ông vững bớc trên con đờng danhvọng của mình

1.1.3 Những nhân vật anh hùng, kẻ sĩ tài hoa

1.1.3.1 Nhân vật anh hùng sẵn sàng hy sinh vì nghiệp lớn

Hồ Quý Ly là tiểu thuyết lịch sử, Mẫu Thợng Ngàn là tiểu thuyết đề cập

phần nào đến lịch sử Bối cảnh lịch sử mà Hồ Quý Ly đề cập đến là những năm

cuối của triều Trần, khoảng cuối thế kỉ 14 và kéo dài trong tám năm Nhà Trầntrải qua các đời vua Trần Nhân Tông, Trần Thánh Tông…đã cờng thịnh về kinh

tế, chính trị, quân sự… Nhng “vợng khí nhà Trần đã hết”, liên tiếp các đời vuasau không những không đóng góp cho công cuộc xây dựng đất nớc mà còn ănchơi xa hoa hởng lạc nh vua Trần Dụ Tông, vua phờng chèo Dơng Nhật Lễ, vìvậy mà đời sống nhân dân rơi vào cảnh lầm than, đói khổ dẫn đến nổ ra các cuộckhởi nghĩa nh loạn đảng Phạm S Ôn… Còn bối cảnh của Mẫu Thợng Ngàn là xã

hội Việt Nam những năm cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20 khi thực dân Pháp xâm lợcnớc ta Nh vậy việc xuất hiện nhân vật anh hùng lịch sử trong hai tiểu thuyết là

điều tất yếu Tuy không nhiều nhng nhân vật anh hùng trong hai tiểu thuyết lànhững nhân vật mang hơi hớng của thời đại và là chứng nhân của lịch sử Họ

mang trong mình đầy đủ nhất bản chất cách mạng của ngời Việt, trung thànhtuyệt đối với lý tởng đã chọn, sẵn sàng hy sinh tính mạng cho nghiệp lớn Có thể

kể đến ở đây những nhân vật nh: Trần Khát Chân, Trần Nguyên Hàng, Cụ đồTiết, Đinh Công Chất, Đinh Công Phác, Tuấn…

Trong đó cần phải kể đến đầu tiên là Trần Khát Chân “Ngời anh hùng đãvụt lên nh một ngôi sao rực rỡ trên chính trờng Đại Việt Ông xuất hiện tronghoàn cảnh vừa vinh quang vừa gay go Ông xuất hiện trong hoàn cảnh đụng đầulịch sử giữa hai phái thủ cựu và canh tân đang quyết liệt nhất Lịch sử nh cáiguồng quay….nó buộc con ngời phải quay theo”[29, 288] Nếu nh Trần Hng

Đạo là ngời có công góp phần gây dựng nên một nhà Trần hùng mạnh, hai lần

đánh thắng quân Nguyên thì Trần Khát Chân là một trong những ngời trungthành cuối cùng của nhà Trần, đã lấy cả tính mạng của mình nhằm giữ lại nhàTrần một thời cờng thịnh nay “đã mục nát” Ông là vị tớng tài Khi Chế BồngNga tấn công Thăng Long lần thứ năm vào năm Canh Ngọ (1390), vua tôi nhàTrần phải lánh nạn về bến Bình Than, ông đã dẫn quân anh dũng đánh lui quânChiêm Thành, giết đợc Chế Bồng Nga, cứu nguy cho xã tắc Do có công lớn ông

đợc vua Nghệ Tông phong cho tớc Vũ Tiết quan Nội Hầu và từ đó luôn là vị tớngthanh liêm tài giỏi cùng gánh vác giang sơn, lo việc triều chính giúp vua cùngthái s Hồ Quý Ly Có thể ví Trần Khát Chân và Hồ Quý Ly là hai cánh tay đắclực của vua Trần Nghệ Tông mà sau này lại tiếp tục phụng sự qua các đời vuaTrần Dụ Tông, Trần Thuận Tông và Trần Thiếu Đế Mặc dù cùng là những vịquan đầu triều nhng chí hớng hai ngời hoàn toàn khác nhau, trong khi Hồ Quý

Ly là ngời có nhiều mu mô, toan tính, mơ giấc mơ thay trời chuyển đất, luôn ớng đến cải cách canh tân thì thợng tớng lại ngời chính trực, hoài cổ, luôn mơ vềmột triều Trần đã qua và không muốn thay đổi Trần Khát Chân tuy nhận ra tàinăng và tiến bộ trong cải cách của Hồ Quý Ly, đồng thời nhận ra sự suy yếu bạcnhợc của vua tôi nhà Trần nhng ông vẫn không thể chấp nhận và ủng hộ Quý Lybởi điều đó đồng nghĩa với việc lật đổ nhà Trần, mà tôi trung dù chết cũngkhông thể một đời thờ hai vua Chính vì vậy trong ông luôn có sự đấu tranh dằnvặt, một mặt muốn đất nớc thay da đổi thịt, một mặt lại muốn giữ sức mạnhnghìn thu cho triều đại của tổ tiên Nhng sứ mệnh của ông đã đợc chính ông định

h-đoạt Ông gắn đời mình với sinh mệnh nhà Trần, cho dù biết phía trớc là chônggai và hiểm trở, biết đối thủ mà mình phải đơng đầu là “con ngời nguy hiểm”

ông vẫn không chút run sợ Có thể nói thợng tớng là tợng trng cao nhất cho tinhthần chiến đấu và trung thành của mọi thời đại

Quyết giữ lại cơ nghiệp tổ tiên, thợng tớng và những ngời phe bảo thủ liên tụcthực hiện các kế hoạch tấn công Hồ Quý Ly, củng cố quyền lực của vua Trần.Mục đích cuối cùng của phe bảo thủ là nh nhau nhng mỗi ngời có cách nhìn

nhận vấn đề và thực hiện khác nhau Trong khi Trang Định Vơng Trần Ngạc,Nguyên Uyên, Nguyên Dận chọn cách cầu viện nhà Minh; quan t đồ TrầnNguyên Đĩnh, Thiếu bảo Trần Tôn cầu viện Chế Bồng Nga nhờ sức mạnh ngoạibang để giữ lấy cơ nghiệp tổ tiên thì thợng tớng Trần Khát Chân và quan thái bảoTrần Nguyên Hàng lại chọn cách dựa vào sức mạnh bản thân và chính nghĩa, liêntiếp các kế sách đợc đa ra và thực hiện:

- Giữ vững lập trờng, quan điểm, phản đối tất cả chính sách cải cách của

Hồ Quý Ly, cho dù đó là những cải cách tiến bộ vì ông cho rằng thừa nhận điều

đó đồng nghĩa với việc thừa nhận quyền lực và vị trí to lớn của Hồ Quý Ly trongtriều

- Đa cung nữ Ngọc Kiểm vào hầu hạ vua Thuận Tông nhằm cảm hóa suynghĩ để vua biết đợc tham vọng cớp ngôi của Hồ Quý Ly để từ đó có ý thức phảnkháng giành lại quyền lực

- Khi thái s chuẩn bị dời đô và tổ chức hội thề Đốn Sơn, ông đã cùng TrầnNguyên Hàng và những ngời thân tín tổ chức ám sát Hồ Quý Ly trên quy môlớn, nhắm cùng lúc tiêu diệt Quý Ly và toàn bộ phe cánh của ông ta Việc đó đợctiến hành một cách có tổ chức Một mặt ông và đồng sự của mình giả vờ nh đãquy thuận Hồ Quý Ly, nhiệt tình trong việc dời đô, mặt khác kêu gọi trung thầnnhà Trần hợp sức, tổ chức huấn luyện các tay sát thủ chờ cơ hội ra tay

Nhng sức mạnh “bánh xe lịch sử” đã cuốn phăng mọi vật cản trên đờng, cho

dù thợng tớng đã dốc toàn tâm toàn lực, kết cục là cuộc thảm sát mà Hồ Quý Lydành cho phe bảo thủ đã bắt 285 ngời, giết 85 ngời của phe bảo thủ trong đó cóthợng tớng Trần Khát Chân và quan thái bảo Trần Nguyên Hàng Thật là một tổnthất to lớn không chỉ cho triều Trần mà non sông Đại Việt từ đây mất đi một vị t-ớng tài - anh hùng kiệt xuất

Bên cạnh Thợng tớng Trần Khát Chân và cũng góp sức không nhỏ cho sựnghiệp chấn hng nhà Trần là quan thái bảo Trần Nguyên Hàng Ông là ngờichính trực, khảng khái nên trong đối sách chống lại Quý Ly thờng rất thẳng thắn

và chọn cách đối đầu trực tiếp Khi quan thái s phát hành tiền giấy, ông khôngngại ngần nói đó là “ăn cớp”; hạn nô, hạn điền ông cho là “không thể tùy tiệnthay đổi chính sách của các bậc tiên đế” Ông rơi vào tình thế khó xử, phải gảcon gái cho Hồ Nguyên Trừng, con trởng Quý Ly Nhng không vì vậy mà ôngquay sang ủng hộ Quý Ly, mà vẫn tiếp tục chí hớng bảo vệ cơ nghiệp nhà Trần

đã chọn Kết cục đa lại cho ông cũng giống nh với thợng tớng, bị giết trớc khihội thề Đốn Sơn mở ra, một kết cục không đáng có của những anh hùng tài chí

Bối cảnh của Mẫu Thợng Ngàn là những năm cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20,

lúc ấy thực dân Pháp đang tiến hành những bớc cuối cùng thôn tính nớc ta Triều

đình nhà Nguyễn bạc nhợc đầu hàng, dâng sáu tỉnh miền Nam cho Pháp ở các

vùng còn lại cũng không có phản kháng cụ thể, vì vậy, Pháp ngày càng mở rộng

đánh chiếm ra cả miền Bắc nhằm đặt nớc ta dới quyền bảo hộ Trớc tình hình đó,các cuộc khởi nghĩa liên tiếp nổ ra khẳng định một sức mạnh tiềm tàng của dân

tộc Việt Nam quyết không đầu hàng, quyết không chịu làm nô lệ Mẫu Thợng

Ngàn không nhằm tái hiện toàn bộ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trên

quy mô toàn quốc mà chỉ phác họa bằng một vài chấm phá qua các cuộc khởinghĩa của nông dân và sĩ phu yêu nớc ở một làng trung du Bắc Bộ Liên tiếp nổ

ra hết phong trào Văn Thân lại đến các cuộc khởi nghĩa nh của Đốc Ngữ, ĐềNghĩa, rồi đến hoạt động cách mạng có tổ chức nh Huy và các anh em đồng chícủa anh Nhân vật cách mạng ở đây là những ngời dũng cảm, biết phải đối đầuvới đế quốc hùng mạnh vẫn không chùn bớc Cụ Đồ Tiết là đại diện cho thế hệnhng ngời cách mạng đi trớc, tham gia vào cuộc khởi nghĩa của Đốc Ngữ Cuộckhởi nghĩa thất bại, đồ Tiết bị bắt vào tù Ra tù, ông lui về ở ẩn chờ thời cơ Tuysau này không trực tiếp tham gia các cuộc khởi nghĩa khác nhng ông đã góp sứcbằng việc tham gia hội kín ở làng, dạy học cho trẻ…Sau này khi Huy đa hoạt

động cách mạng về làng, ông là một trong ngời đầu tiên tham gia

Là gia đình có truyền thống yêu nớc, hai con trai của đồ Tiết là Đinh CôngChất, Đinh Công Phác tiếp bớc cha tham gia khởi nghĩa của Đề Nghĩa chống lạithực dân Pháp Cuộc khởi nghĩa bị càn quét, ngời anh là Đinh Công Chất phảitrốn vào xứ Mờng, sinh con là Điều rồi sau đó ốm chết Ngời em là Đinh CôngPhác trong cuộc chiến bị cháy sém một bên mặt, anh trốn xuống vùng Sơn Nam,một vùng đất quanh năm lụt lội Nhiều năm sau Phác mới trở về quê, phải thaytên đổi họ thành Trịnh Huyền cùng với khuôn mặt biến dạng nên không bị nhận

ra Anh trở về từ cuộc khởi nghĩa thất bại nhng không hề nản chí, vẫn nuôi tronglòng chí khí nổi dậy chống giặc ngoại xâm Khi Huy đa đờng lối cách mạng vềlàng, Phác cùng với cha là cụ đồ Tiết đã tham gia rất năng nổ từ việc mở trờnghọc, đi tuyên truyền t tởng chống Pháp cho bà con rồi đến việc chuẩn bị sức ngờicho các cuộc khởi nghĩa có quy mô tiếp theo Thực dân Pháp sau nhiều ngàytheo dõi đã biết lai lịch của anh, đồng thời cũng biết đợc các hoạt động có tổchức của anh cùng đồng chí, đã tiến hành truy quét tận cùng tổ chức Phác giặcchặt đầu bêu ở gốc đa đầu làng để đe dọa những ngời có t tởng phản kháng Phác

ra đi, nhng từ đây ngời dân Cổ Đình đã ý thức đợc lòng tự tôn dân tộc và họ sẵnsàng chết để bảo vệ nó

Bên cạnh nhân vật cách mạng là ngời làng, trong Mẫu Thợng Ngàn xuất

hiện nhân vật cách mạng thuộc kiểu nhân vật chức năng, họ sinh ra để làm cáchmạng và đó là sự nghiệp lớn lao mà họ thấy mình có sứ mệnh phải hoàn thành

nó Họ là những tri thức tiểu t sản, đợc tiếp xúc với Tây học, tân tiến và có suynghĩ vợt lên thời đại, đó là Huy, Tuấn… Đây là những ngời cách mạng mang t t-

ởng mới mẻ, đợc giao sứ mệnh đi tuyên truyền đờng lối cho dân, giúp nhân dân

có cái nhìn đúng đắn về bản chất thực dân xâm lợc, chỉ cho họ cách phản khángmang lại kết quả cao mà ít bị tổn thơng nhất Sau này cách mạng thành công,công sức không nhỏ thuộc về những ngời này Biết con đờng cách mạng là chônggai và đầy hiểm nguy, là cuộc chiến sẽ trả giá bằng tính mạng, nhng Huy và

đồng chí của anh không hề nao núng mà sẵn sàng chọn nó Tiêu biểu cho nhữngnhân vật cách mạng này là Vũ Xuân Huy, anh tham gia cách mạng ngay từnhững ngày đầu khi tổ chức cách mạng còn non trẻ, nhiệm vụ của anh là giácngộ quần chúng, đa những ngời có yêu nớc, có t tởng chống Pháp vào đội ngũ

Từ Hà Nội anh về quê làng Cổ Đình, một mặt xây dựng căn cứ kháng chiến, mặtkhác góp phần đa làng quê thoát khỏi cảnh lạc hậu, mù chữ Anh đã đa Phác, cụ

đồ Tiết trở lại với tinh thần chống giặc ngoại xâm, mở lớp dạy chữ cho bà con,giúp mõ Hoa nhận ra con dờng mà cô nên đi…Đóng góp của Huy không nhìnthấy cụ thể bằng vật chất mà nó thấm vào trong suy nghĩ nhận thức của ngời dân

Cổ Đình Tác phẩm kết thúc nhng lại mở ra trớc mắt Huy một con đờng mới,một khởi đầu mới, bởi cách mạng là một quá trình dài hơi, gian khổ, còn baonhiêu khó khăn chờ anh trớc mắt và anh vẫn cần phải dũng cảm đơng đầu

Những nhân vật cách mạng tuy không phải là vai chính và cũng khôngtham gia trực tiếp làm thay đổi cốt truyện, nhng lại có vai trò làm nền cảnh chonhân vật chính phát huy thế mạnh của mình Chẳng hạn nh Hồ Quý Ly sẽ khôngthể hiện đợc sức mạnh của mình nếu không có ngời ngang tài ngang sức đối đầuvới ông nh Trần Khát Chân, Trần Nguyên Hàng Hay làng Cổ Đình sẽ không thể

là một làng đặc trng cho bản sắc Việt, có đầy đủ phẩm chất cao quý và bản lĩnh

đơng đầu với khó khăn, sẵn sàng hy sinh để giữ lại hồn cốt, văn hóa Việt và caohơn là dân tộc Việt nếu không có những ngời anh hùng cách mạng nh cụ đồ Tiết,Chất, Phác, anh Mờng rồ, Huy…

1.1.3.2 Những kẻ sĩ tài hoa, có chí khí nhng không thoả hiệp với thời cuộc

Kẻ sĩ bản thân họ không mang sức mạnh nổi trội mạnh mẽ, tài thao lợc

nh một dũng tớng, mu sâu kế hiểm nh một quân s hay có vẻ cốt cách siêu phàmcủa bậc đế vơng ở họ vẻ u thế nổi trội là tài hoa hơn ngời, sống quân tử chẳngmàng danh lợi vật chất và chỉ cốt ở chữ tâm, chữ tình Những nhân vật này đã

góp phần làm cho Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn thêm đẹp, thêm hay và bồi

đắp thêm phần thiên lơng trong mỗi con ngời, nói về cái đạo lí ở đời, cái tâm mà

đậm đà sâu sắc, làm cho ngời đọc rung động trớc cái đẹp, cái tâm, chữ tình củacon ngời Đó là Sử Văn Hoa, kẻ có tài bói mộng dám nói lên sự thật, dám cầmbút viết sử mà không bẻ cong lịch sử, là Phạm Sinh với tài cầm bút vẽ cảnh, vẽtình, vẽ chữ đẹp và hay đến nỗi ngời “lạnh lùng, tàn bạo” nh quan thái s Hồ Qúy

Ly cũng phải trầm trồ khen ngợi ngỏ ý muốn thu nhận làm ngời dới trớng; Tuấn

trong Mẫu Thợng Ngàn là một nghệ sĩ tài hoa chỉ vài đờng bút đã có thể phác

họa nên cái thần của cây đa hàng trăm tuổi làm cho chính giáo s dạy anh cũngphải thán phục ở góc độ nào đó có thể xếp Hồ Nguyên Trừng vào tuyến nhânvật này bởi anh cũng là kẻ sĩ có tài, không chỉ tài năng quân sự mà còn có tài củanghệ sĩ dân gian nh viết bài hát, vẽ những bức tranh có thần…Anh là ngời luônphải đấu tranh giằng xé giữa các giá trị đạo đức, một bên là cha với đờng lốichính trị cứng rắn, một bên là lòng dân và những tình cảm riêng t

Đây là những nhân vật có tài nhng không thỏa hiệp với thời cuộc bởi họnhận thấy còn nhiều điều bất cập trong xã hội đơng thời không phù hợp với cái

chí của họ Sử Văn Hoa trong Hồ Quý Ly là viên quan nhỏ chuyên việc chép sử.

Ông làm việc đó "nhẫn nại, tỉ mỉ, chăm chỉ đều đặn nh một cỗ máy" Công việctơng đối đơn giản "ấy thế mà cái hiểm nguy trên đống giấy, nghĩ cho kỹ, lại còngớm ghê hơn cả cái hiểm nguy chốn trận tiền" Ngoài tài chép sử đúng ngời

đúng việc, ông còn có tài giải mộng Các đời vua từ Trần Nghệ Tông, Trần DuệTông đến cả Hồ Quý Ly cũng nhờ đến tài giải mộng này mà làm quyết việc haydựa vào uy tín của ông để làm việc lớn Với tài năng của mình ông có thể sốngcuộc đời giàu sang, phú quý nếu biết luồn cúi, nhng vốn thanh liêm chính trực,không chấp nhận sự mua chuộc hay sợ hãi trớc quyền lực nên cả cuộc đời ôngchỉ an nhàn trong mái nhà đơn sơ thanh sạch Khi Hồ Qúy Ly nắm quyền sinhsát của triều đình, đã yêu cầu ông thay đổi một phần trong nội dung sử sách đểngời đời sau không biết đến những việc làm sai trái hay phi nhân đạo của mình

ông thẳng thắn từ chối Không những vậy, trong sách sử về nhà Trần, ông dànhhẳn một phần viết “Minh Đạo luận”, chỉ ra cái hay cái dở trong sách Minh Đạocủa Hồ Qúy Ly Vì những việc này ông bị bắt nhốt vào trong ngục thất Nhngmay mắn cho ông, Hồ Quý Ly tuy là ngời “đa sát, nhiễu sự” nhng lại biết nhìnngời, ông ta thấy Sử Văn Hoa là ngời có tài có tâm, không xun xoe bợ đỡ ngờitrên, không tham danh lợi, làm việc công tâm, có lợi cho nớc nhà nên đã khônggiết mà thả về Ông thấy đợc tham vọng, tàn bạo của Hồ Quý Ly nhng cũng thấy

đợc đóng góp của ông ta Thợng tớng Trần Khát Chân đã có lần đề nghị ông bịa

đặt những chuyện xấu xa về Hồ Qúy Ly và đa vào chính sử để ngời đời sau phỉbáng ông ta nhng Văn Hoa đã từ chối Ông từ chối không phải ủng hộ Quý Ly

mà vì ông không thể bẻ cong ngòi bút viết điều sai trái Cuộc đời Sử Văn Hoagặp nhiều thăng trầm, trắc trở có lúc phải đối mặt với cái chết, nhng ông vẫnkhông nao núng mà sẵn sàng đơng đầu với mọi thử thách

Nhân vật Phạm Sinh trong Hồ Qúy Ly là con của Phạm S Ôn và một nô tì.

Cha anh là một nhà s phá giới, ngời đã tiến hành cuộc khởi nghĩa tấn công thànhThăng Long, làm cho vua tôi nhà Trần một phen điêu đứng nhng sau đó đã bị

giết "Khác với ông bố Phạm S Ôn chỉ phát triển về sức mạnh cơ bắp, Phạm Sinhlại có sức mạnh rất lớn về tinh thần Học đâu biết đấy, ham đọc sách, thamkhảo đủ cả Phật và Nho" [29, 562] Anh là nhân vật đợc tác giả dày công xâydựng, văn võ song toàn, vừa thạo binh th võ nghệ (đợc s phụ S Tề chỉ dạy), vừa

vẽ đẹp viết hay, vừa am hiểu sâu sắc ở anh toát lên cái cốt cách của nhà nho tài

tử, nay đây mai đó, tiêu dao hởng cái thú an nhàn tự do tự tại của các tao nhânmặc khách Nhờ tài trí của mình, anh cùng lúc đợc cả hai phe cánh trong triều tindùng, đến cả Nghệ hoàng cũng ng ý Quan thái bảo Trần Nguyên Hàng đã nói vềanh “không ngờ trong thiên hạ lại có ngời tài trí đến vậy” và cho Phạm Ngu Tấtgần gũi và thu dụng, Hồ Quý Ly cũng ngầm sai Ngyễn Cẩn lôi kéo và thu phụcanh về phe canh tân Là ngời biết nhìn nhận thời cuộc, Phạm Sinh thấu hiểu unhợc của cả hai phe Tuy mang trong mình mối thù giết cha nhng anh lại nhậnthấy sự đúng đắn trong cải cách cũng nh tài năng của Hồ Quý Ly, vì vậy, anhvừa căm thù lại “bị hấp lực táo bạo của ông ta cuốn hút” Anh cũng nhận thấy

“nhà Trần đã quá mục nát” và “vợng khí nhà Trần đã hết” nên anh không thểtheo phe bảo thủ để gây dựng lại cơ nghiệp nhà Trần vì đó là việc hão huyền.Nếu là ngời tham vọng quyền lực, anh chỉ cần “tịnh thân” nh Nguyễn Cẩn là sẽ

đợc Hồ Quý Ly tin dùng và cất nhắc lên vị trí cao, hay chỉ cần “cuồng trung” nhNgu Tất, Tổ Thu là đợc phe phục Trần coi trọng Nhng anh đã không theo phenào mà đi con đờng của riêng mình, con đờng chính nghĩa, gần dân để sống

đúng nghĩa cuộc đời mình, đợc cống hiến cho cái đẹp, cái cao cả Thông qua

nhân vật Phạm Sinh, tác phẩm đặt ra một vấn đề mà đến nay vẫn còn nguyên giátrị: “Vấn đề ngời trí thức” – họ là ai? Họ đại diện cho cái gì? Trớc hết phảikhẳng định rằng ngời trí thức không phải là công cụ cho một triều đại hay một

mu đồ chính trị nào, họ phục vụ cho quyền lợi chính họ, họ là động lực của xãhội chứ không thuộc một giai cấp nào Khát vọng của họ là phục vụ cho chân lý.Nhng ở thời đại này chân lý không thuộc về một ai Họ đang bế tắc Nhng càng

áp đặt cho họ một chân lý mà họ không thừa nhận thì buộc họ sẽ chống lại Quý

Ly muốn dùng trí thức để cai quản xã hội là đổi mới nhng ông không hiểu họ, vìvậy, mà ông không nhận đợc sự ủng hộ của họ cũng là một tất yếu

Những nhân vật kẻ sĩ tài hoa này vì không thỏa hiệp với thời cuộc nênluôn đau đáu hớng về một miền đất hứa đẹp đẽ mà ở đó mỗi ngời đợc sống, đợcyêu thơng, đợc no đủ…Nhng cũng vì không tham gia vào công cuộc thay đổi để

đạt đợc điều mình mong muốn nên họ chủ yếu lui về ở ẩn, lấy sự cống hiến cái

đẹp, sự thanh cao cho đời làm vui và mong chờ một thời cơ chín muồi, một thờicuộc phù hợp với sở nguyện của mình để tin theo và phụng sự