Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của Vũ Huy Anh

Đi vào khám phá thế giới nghệ thuật của Vũ Huy Anh cũng là để bạn đọc biết thêm, yêu mến thêm một cây bút tiểu thuyết mới tràn đầy lòng nhiệt huyết với nghiệp văn, với cuộc đời đồng thời

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ TƯƠI

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA VŨ HUY ANH

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Hà Nội – 2014

MỤC LỤC

PHẦN I: MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 7

4.1 Phương pháp thống kê, phân loại 7

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp 7

4.3 Phương pháp lịch sử 7

4.4 Phương pháp loại hình 7

5 Những đóng góp mới của luân văn 8

6 Cấu trúc luận văn 8

PHẦN II NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1 CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC CỦA VŨ HUY ANH 9

1.1 Khái niệm “cảm hứng nghệ thuật” 9

1.2 Những cảm hứng nghệ thuật cơ bản trong tiểu thuyết của Vũ Huy Anh 10

1.2.1 Đôi nét về tiểu sử và sự nghiệp văn học của Vũ Huy Anh 10

1.2.2 Những cảm hứng nghệ thuật cơ bản 12

1.2.2.1 Cảm hứng bi kịch 12

1.2.2.2 Cảm hứng ngợi ca đan xen cảm hứng phê phán 23

1.2.2.3 Cảm hứng khám phá con người bản năng 33

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA VŨ HUY ANH 38

2.1 Khái niệm “nhân vật” 38

2.2 Các kiểu nhân vật và phương thức biểu hiện nhân vật trong tiểu thuyết Vũ Huy Anh 38

2.2.1 Nhân vật nữ tu sĩ 39

2.2.2 Những vị cha xứ 51

2.2.3 Những người giáo dân 54

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU 65

3.1 Cốt truyện 65

3.1.1 Cốt truyện kép 66

3.1.2 Cốt truyện tâm lý 70

3.2 Không gian – thời gian nghệ thuật 72

3.2.1 Không gian nghệ thuật 72

3.2.1.1 Không gian thực 73

3.2.1.2 Không gian ảo 79

3.2.2 Thời gian nghệ thuật 81

3.2.2.1 Thời gian hiện thực 83

3.2.2.2 Thời gian tâm lý 85

3.3 Giọng điệu 88

3.3.1 Giọng điệu buồn thương – chia sẻ 90

3.3.2 Giọng điệu hài hước, châm biếm 93

3.4 Ngôn từ 96

3.4.1 Ngôn ngữ đậm màu sắc công giáo 96

3.4.2 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm 98

3.4.3 Ngôn ngữ đối thoại 102

PHẦN III: KẾT LUẬN 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 So với lịch sử tiểu thuyết thế giới, tiểu thuyết ở nước ta ra đời muộn hơn nhưng đây lại là một thể loại văn học có tốc độ phát triển nhanh chóng, có sức thu hút lớn đối với các nhà văn cũng như đối với độc giả Bên cạnh những thành tựu rực rỡ của truyện ngắn, tiểu thuyết vẫn âm thầm tiến những bước vững chắc, khẳng định vị trí quan trọng của mình trong nền văn học dân tộc, đặc biệt là từ thời kỳ Đồi mới (1986) Theo đà phát triển đó, trong những năm gần đây, tiểu thuyết Việt Nam đương đại có những thành tựu vượt bậc, bên cạnh những gương mặt tiểu thuyết quen thuộc trước năm

1975 vẫn tiếp tục sáng tác có sự xuất hiện một lớp nhà văn mới mà ở họ có những khả năng khám phá hiện thực cũng như đổi mới trong thi pháp tiểu thuyết như: Bảo Ninh, Dương Hướng, Bình Phương Trong số đó có tác giả

Vũ Huy Anh Các nhà văn đã không ngừng khám phá các thủ pháp nghệ thuật

và sáng tạo các kỹ thuật viết làm cho tiểu thuyết đương đại trở nên mới mẻ từ

tư tưởng chủ đề cho tới hình thức nghệ thuật Vì thế, tìm hiểu những đóng góp nghệ thuật về tiểu thuyết của bất cứ tác giả nào trong giai đoạn văn học này cũng là một cách nhìn nhận để khái quát về diện mạo của cả một giai đoạn văn học

1.2 Trong văn chương Việt Nam hiện đại, tiểu thuyết viết về đề tài

công giáo đã có những thành công được khẳng định Tiểu thuyết Xung đột của

Nguyễn Khải đã đánh dấu cột mộc đầu tiên của đề tài khó khăn và phức tạp

này Đặc biệt bộ tiểu thuyết tương đối đồ sộ Bão biển của Chu Văn đã ghi

được thành công lớn Đây là một hiện thực được phản ánh khá phong phú, sinh động và sâu sắc, dẫu hoàn cảnh khách quan đã thay đổi nhưng ý nghĩa của các tác phẩm vẫn còn nguyên giá trị Và những tiểu thuyết của Vũ Huy

Anh là những thành công tiếp theo của mảng đề tài này Tuy chưa gây được tiếng vang lớn nhưng những tiểu thuyết viết về đề tài công giáo của ông đã có những thành công riêng, để lại những ấn tượng tốt đẹp về người công giáo trong sự nghiệp xây dựng đất nước

Vũ Huy Anh tập trung viết về đề tài công giáo – một mảng đề tài đặc biệt Tuy đây không phải là đề tài mới nhưng đó vẫn là con đường mà không nhiều người bước chân vào Hơn ba mươi năm sống và làm báo, viết văn tại

Hà Nội, ông đã xuất bản 15 cuốn tiểu thuyết và truyện Đó là một con số đáng

kể đối với một đời lao động nghệ thuật Trong đó, có nhiều cuốn tiểu thuyết

đã được dư luận chú ý và đặc biệt tiểu thuyết Cuộc đời bên ngoài được giải

thưởng chính thức của Hội nhà văn năm 1984 Đó thực sự là những tác phẩm mang thông điệp chính trị và văn hóa sâu sắc

Đi vào khám phá thế giới nghệ thuật của Vũ Huy Anh cũng là để bạn đọc biết thêm, yêu mến thêm một cây bút tiểu thuyết mới tràn đầy lòng nhiệt huyết với nghiệp văn, với cuộc đời đồng thời cũng để khẳng định sự đa dạng của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong

tiểu thuyết của Vũ Huy Anh

2 Lịch sử vấn đề

Vũ Huy Anh là một gương mặt tiểu thuyết mới nổi trên văn đàn hiện nay, vì vậy những tác phẩm của ông chưa được khám phá nhiều Các cuốn

tiểu thuyết tiêu biểu của ông như: Cuộc đời bên ngoài, Trăm năm thoáng

chốc, Dang dở, Cách trở âm dương đã thu hút được sự chú ý, bình luận của

giới nghiên cứu và một số nhà văn Song, hầu hết các sáng tác này còn khá mới mẻ với nhiều bạn đọc

Trong số bốn tác phẩm trên, Cuộc đời bên ngoài giành được nhiều sự

quan tâm hơn cả Viết về tác phẩm này, các nhà nghiên cứu, phê bình đã tập

trung vào một số vấn đề chính như: đề tài nữ tu sĩ, giá trị nhân đạo, cốt truyện, ngôn ngữ, lối kể chuyện và chủ yếu nói đến nhân vật chính nữ tu sĩ Têrêsa Lành Với dung lượng khá ngắn trong khuôn khổ của một bài báo, những vấn

đề trên mới chỉ được đề cập một cách sơ lược Trong số đó, duy nhất có bài

viết Cuộc đời bên ngoài và những cuộc đời bên trong (Ngô Thu Thủy – số 11

năm 2011 tạp chí Khoa học và công nghệ) đi vào tìm hiểu khá sâu về nghệ thuật miêu tả diễn biến tâm lý nhân vật chính – Têrêsa Lành trong quá trình đấu tranh giữa hai lựa chọn: giữ mình cả đời trong nhà dòng hay trở về cuộc đời bên ngoài

Bên cạnh đó, ở tiểu thuyết Trăm năm thoáng chốc, nhà văn Sương

Nguyệt Minh và nhà nghiên cứu Trần Bảo Hưng lại bàn đến triết lý nhân sinh sâu sắc trong tác phẩm, về hiện thực đầy biến động ở làng quê xứ Đạo trong gần một thế kỷ (XX) và thân phận con người trong hoàn cảnh đó Đồng thời

có một số vấn đề cũng được khám phá đó là vấn đề bản năng gốc của con người, vòng đời trầm luân và sự luân hồi trong tác phẩm Các nhà nghiên cứu

có nói đến ý thức tìm tòi đổi mới nghệ thuật nhưng mới chỉ dừng lại ở việc điểm qua về nghệ thuật tả cảnh, tả người, có nói đến tính cách nhân vật Trương Rô và ông Sóng nhưng hầu như chưa bàn đến phương thức biểu hiện nhân vật

Còn cuốn tiểu thuyết sáng tác gần đây của Vũ Huy Anh, Cách trở âm

dương, hai tác giả Phùng Văn Khai và Trần Bảo Hưng lại bàn luận trên một

số phương diện chính: giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm, cách đặt ra

và giải quyết vấn đề công giáo theo hướng nhân bản của tác giả đồng thời chỉ một vài nét đặc sắc trong bút pháp

Ngoài ra, Dang dở - một cuốn tiểu thuyết khá hấp dẫn của Vũ Huy Anh

nhưng đáng tiếc lại hầu như chưa được quan tâm, tìm hiểu

Nhìn chung, số lượng bài viết về tác phẩm của ông hiện nay còn khá ít

ỏi và chủ yếu mang tính khái quát, đưa ra đôi điều cảm nhận về nội dung cũng như nghệ thuật trong từng tác phẩm, chưa có sự liên hệ giữa các tiểu thuyết trong chuỗi tác phẩm viết về đề tài tôn giáo của Vũ Huy Anh Các bài viết mới chỉ dừng lại ở những bài báo lẻ tẻ, không mang tính chất chuyên sâu

Như vậy, cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu cụ thể, những đóng góp nghệ thuật của Vũ Huy Anh trong lĩnh vực tiểu thuyết Đa số các nhà phê bình đều chỉ đi vào một khía cạnh hoặc một tác phẩm cụ thể mà

mà chưa hề có một công trình nghiên cứu nào hệ thống lại những đặc điểm nổi bật trong thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết Vũ Huy Anh

Và đây chính là khoảng trống để chúng tôi lựa chọn đối tượng nghiên

cứu là Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của Vũ Huy Anh nhằm giúp bạn

đọc có nhiều cơ hội tiếp cận, tìm hiểu và yêu mến cây bút này hơn Đồng thời, đây cũng là cách tiếp cận những đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết và văn học đương đại

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu

a Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu là khám phá nội dung và một số phương diện nghệ thuật đặc sắc tạo nên thế giới nghệ thuật đặc sắc trong tiểu thuyết của

Vũ Huy Anh Qua đó chỉ ra những nét đặc sắc của nhà văn, góp phần tạo nên

sự đa dạng của tiểu thuyết Việt Nam đương đại Từ đó, chúng ta có cái nhìn khái quát về tiểu thuyết Việt Nam đương đại

b Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng khảo sát chính là thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Vũ Huy Anh bao gồm: Cảm hứng nghệ thuật, Thế giới nhân vật, Các phương diện nghệ thuật đặc sắc

c Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là tiểu thuyết Vũ Huy Anh Ông có tất cả

9 tiểu thuyết, nhưng chúng tôi chỉ nghiên cứu những cuốn tiểu thuyết tiêu

biểu nhất và được nhà văn tâm đắc nhất gồm bốn cuốn: Cuộc đời bên ngoài,

Dang dở, Cách trở âm dương, Trăm năm thoáng chốc Đó là những tác phẩm

làm nên phong cách tiểu thuyết và tên tuổi của nhà văn Vũ Huy Anh Đồng thời, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đặt tiểu thuyết của ông trong sự đối sánh với sáng tác cùng đề tài của các nhà văn khác (Nguyễn Khải, Chu Văn) để thấy được những đóng góp của tiểu thuyết Vũ Huy Anh với văn học Việt Nam đương đại

4 Phương pháp nghiên cứu

Khi tiến hành thực hiện đề tài này, chúng tôi đã sử dụng những phương pháp nghiên cứu chủ yếu là: phương pháp thống kê, phân loại:

4.1.Phương pháp thống kê, phân loại

Phương pháp thống kê, phân loại giúp cho việc tìm hiểu, phân loại các kiểu nhân vật, mô hình cốt truyện khi nghiên cứu thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Vũ Huy Anh

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp phân tích, tổng hợp giúp cho việc nghiên cứu, phân tích, cắt nghĩa, lý giải các vấn đề, các chi tiết nghệ thuật Từ đó khái quát lên đặc điểm chung về hình thức nghệ thuật trong toàn bộ tiểu thuyết của nhà văn

4.3 Phương pháp lịch sử

Phương pháp lịch sử xem xét đặc trưng nghệ thuật trong tiểu thuyết của

Vũ Huy Anh trong sự kế thừa của văn học truyền thống nhưng cũng có cách tân tạo dấu ấn riêng của ông trên văn đàn

4.4 Phương pháp loại hình

Phương pháp loại hình đi sâu vào tìm hiểu những đặc trưng của thể loại tiểu thuyết nhằm khu biệt, so sánh nó với những thể loại văn xuôi khác để từ

đó nhận thấy những nét độc đáo của tiểu thuyết

5 Những đóng góp mới của luận văn

Tìm hiểu thế giới nghệ thuật tiểu thuyết của Vũ Huy Anh: Cảm hứng nghệ thuật, Thế giới nhân vật, Các phương diện nghệ thuật tiêu biểu để khẳng định vai trò, vị trí, tên tuổi, những đóng góp về sự cách tân nghệ thuật của Vũ Huy Anh đối với văn học Việt nam thời kỳ Đổi mới về đề tài người công giáo Tử đó, có cái nhìn khái quát, đa diện về tiểu thuyết Việt Nam đương đại

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn

gồm ba chương:

Chương 1: Cảm hứng nghệ thuật

Chương 2: Thế giới nhân vật

Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật tiêu biểu

PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG

TÁC CỦA VŨ HUY ANH 1.1 Khái niệm “cảm hứng nghệ thuật”

Từ trước đến nay, có nhiều cách hiểu về khái niệm “cảm hứng nghệ thuật”, song hầu hết các nhận định đều khẳng định vai trò quan trọng của cảm

hứng nghệ thuật trong sáng tác Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đưa ra khái

niệm về cảm hứng nghệ thuật là “trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận tác phẩm” [17 ; tr.44 - 45] Ở phương diện rộng hơn, cảm hứng nghệ thuật còn là một hiện tượng độc đáo không lặp lại, thể hiện thế giới quan và phong cách riêng của mỗi tác giả Cảm hứng nghệ thuật không phải là tình cảm được xướng lên thành một phát ngôn trong tác phẩm, nó là tình cảm mà người đọc cảm nhận được từ tình huống, khung cảnh, chất liệu từ không khí chung của tác phẩm Lý luận văn học coi cảm hứng nghệ thuật là một yếu tố của bản thân nội dung nghệ thuât, của thái độ tư tưởng xúc cảm của nhà văn với thế giới nghệ thuật được mô tả Cảm hứng nghệ thuật còn thể hiện được thế giới quan của nhà văn, bộc lộ được quan điểm của nhà văn trước mọi vấn đề của cuộc sống

Đối với tiểu thuyết, sự hiện diện của cảm hứng nghệ thuật được trải theo chiều dài, bề rộng và chiều sâu “Tiểu thuyết biết đến tiềm thức sớm hơn Freud, biết đến đấu tranh giai cấp sớm hơn Marx, nghiên cứu hiện tượng học sớm hơn các nhà hiện tượng học” [47] Cảm hứng của tiểu thuyết là cuộc sống nhìn từ góc độ đời tư Theo từng thời kỳ, cái nhìn đời tư được kết hợp với chủ đề thế sự hoặc lịch sử Tiểu thuyết còn miêu tả tư duy của nhân vật về thế giới, phân tích tình cảm, chi tiết về cảnh vật Do đó, cảm hứng nghệ

thuật trong tiểu thuyết khỏ đa dạng Nếu như cảm hứng ở truyện ngắn mang sức gợi, thỡ ở tiểu thuyết lại thường lý giải để nắm bắt cuộc sống Trong tỡnh hỡnh văn học hiện nay, cảm hứng lại càng khẳng định được vai trũ của mỡnh Nhà văn dựng cảm hứng nghệ thuật để duy trỡ ham muốn đọc, khỏm phỏ của độc giả từ đầu cho tới cuối truyện, hoặc xa hơn nữa Vỡ vậy, dự ở thời kỳ nào, tiểu thuyết cũng đũi hỏi cảm hứng phải dồi dào, cú định hướng, thể hiện nội dung tư tưởng và cấu trỳc nghệ thuật hài hũa, lý trớ và tỡnh cảm sõu sắc 1.2 Những cảm hứng nghệ thuật cơ bản trong tiểu thuyết của Vũ Huy Anh

1.2.1 Đụi nột về tiểu sử và sự nghiệp văn học của Vũ Huy Anh

Nhà văn cũn cú cỏc bỳt danh khỏc: Huy Anh, Trung Vũ, sinh ngày 29 thỏng 3 năm 1944 tại thị trấn Phỏt Diệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bỡnh Quờ gốc huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định

Học xong phổ thông, Vũ Huy Anh làm kế toán tr-ởng cho hợp tác xã nông nghiệp ở quê Trong thời gian này, ông bắt đầu viết bài cho Chính nghĩa thuộc ủy ban liên lạc công giáo Việt Nam Ít lâu sau, Vũ Huy Anh đi học lớp nghiệp vụ báo chí dài hạn tại Tr-ờng Tuyên huấn Trung -ơng Ra tr-ờng, ông

về làm phóng viên báo Chính nghĩa, rồi làm chuyên viên Ban tôn giáo Chính phủ Sau đó, chuyển sang làm tr-ởng ban biên tập, th- kí tòa soạn báo Thanh tra Hiện nay làm việc tại Thời báo Kinh tế Việt Nam

Những tỏc phẩm chớnh của ụng bao gồm:

Mựa xuõn về (truyện dài, NXB Phụ nữ,1979); Cuộc đời bờn ngoài (tiểu

thuyết, NXB Tỏc phẩm mới,1984, tỏi bản 1986); Trỏi cấm vườn địa đàng (tiểu thuyết, NXB Phụ nữ, 1986); Đường qua biển đỏ (tiểu thuyết, NXB Thanh niờn, 1988); Ai bắn giỏo hoàng (truyện dài tư liệu, NXB Cụng an Nhõn dõn, 1988); Bến lạ bờ xa (tiểu thuyết, NXB Lao động, 1989); Mật thư

Phatima (truyện dài tư liệu, NXb Cụng an nhõn dõn, 1989); Tỡm lại tỡnh yờu

(tiểu thuyết, NXB Quảng Ninh,1990); Sa ngó (tiểu thuyết, NXB Thanh

niên,1992); Người đẹp trước nhà (tiểu thuyết, NXB Phụ nữ, 1992); Dang dở (Bộ tiểu thuyết tuyển chọn, NXB Lao động, 2000); Dòng sông cứ chảy (tập

truyện, NXB Phụ nữ)

Năm 1984, ông được giải thưởng chính thức Hội Nhà văn Việt Nam về

tiểu thuyết cho tác phẩm Cuộc đời bên ngoài Tiểu thuyết Trăm năm thoáng

chốc được tặng giải thưởng giải C cuộc thi tiểu thuyết 2002 – 2005 do Hội

Nhà văn Việt Nam tổ chức Khởi đầu sự nghiệp sáng tác bằng những bài viết

in trên báo Chính nghĩa nhưng những tác phẩm khiến độc giả biết đến cái tên

Vũ Huy Anh lại là các tiểu thuyết xuất hiện khá đều đặn và liên tục từ đầu thập niên 80 của thế kỷ XX cho đến nay Sinh ra và lớn lên trong một gia đình công giáo lại sống trên một xứ đạo gốc, nên hầu hết các sáng tác của ông đều xoay quanh một đối tượng mà ông hiểu khá kỹ đó là người công giáo

Có thể nói, sau Nguyễn Khải với Xung đột, Cha và con và , Thời gian

của người; sau Chu Văn với Bão biển, Vũ Huy Anh là nhà văn của thế hệ kế

tiếp chuyên tâm với đề tài tôn giáo Hầu hết các tác phẩm của ông đều viết về tôn giáo với những hiểu biết cặn kẽ, thấu đáo và chính xác Những trang viết của ông không chỉ cho thấy tâm huyết mà còn là sự đồng cảm với những giáo dân, những con người luôn mong muốn sống tốt đời, đẹp đạo, trải qua bao biến thiên của thời cuộc vẫn đồng hành cùng dân tộc Trong tư duy nghệ thuật của mình, Vũ Huy Anh luôn đau đáu một nỗi niềm: phản ánh và lý giải sự tồn

tại và phát triển của công giáo trong lòng dân tộc Từ tiểu thuyết Cuộc đời bên

ngoài, Đường trở về, Dang dở, Trăm ngăm thoáng chốc đến Cách trở âm dương, ngòi bút của Vũ Huy Anh đều hướng tới cuộc sống đích thực của mỗi

con người trải qua một vòng đời với những gấp khúc, éo le, với những đau thương mất mát để khỏa lấp và loại bỏ những hiểu lầm, cách biệt, những cuồng tín vô lối, trở về với trạng thái an nhiên của con người trước đời sống

và tín ngưỡng

Về nghiệp văn, Vũ Huy Anh cho rằng: Văn chương cần đến sự rèn luyện và tinh thông của nghề nghiệp nhưng lại chịu sự dìu dắt của cảm hứng

và được chi phối bởi thiên bẩm, nên văn chương như là một sự giải tỏa ẩn ức, một thiên hướng, một niềm đam mê nghệ thuật hơn là một nghề sinh nhai Có điều văn chương đúng là văn chương chưa dễ gì được số đông tìm đọc với những gì viết ra theo thị hiếu Tuy vậy là một nhà văn thì phải giữ lấy cái tinh hoa của Nghiệp văn trong quan niệm của ông là cái Tình của người viết và cái Đẹp của lời văn

Xuất phát từ quan niệm văn chương nghiêm túc và chân chính ấy, Vũ Huy Anh đã truyền đến người đọc khá nhiều nguồn cảm hứng, trong đó tiêu biểu là ba nguồn cảm hứng chính: cảm hứng bi kịch, cảm hứng ngợi ca xen lẫn phê phán và cảm hứng khám phá con người bản năng Đây là những cảm hứng cơ bản của văn xuôi sau 1975 và đặc biệt là văn học thời kỳ Đổi mới Đi vào tìm hiểu những cảm hứng này sẽ giúp người đọc thấy rõ hơn phong cách nghệ thuật cũng như hiểu thêm về nhà văn giàu tâm huyết này

1.2.2 Những cảm hứng nghệ thuật cơ bản

1.2.2.1 Cảm hứng bi kịch

Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, cả dân tộc ta đồng lòng sẵn sàng hy sinh để bảo vệ Tổ quốc Trong bom đạn hiểm nguy, tinh thần lạc quan chiến đấu, quyết tâm đánh giặc vẫn tỏa sáng rực rỡ Nếu như văn học trước 1975 chủ yếu đi sâu vào cảm hứng ngợi ca thì sau chiến tranh, sự thay đổi của hiện thực đã dẫn đến sự thay đổi diện mạo của đời sống văn học Những góc khuất, những khoảng tối của đời sống trước đây hầu như không được văn học chú ý hoặc giữ thái độ dè dặt giờ đã được phản ánh một cách tự nhiên, chân thực Hiện thực đời sống con người với những tâm tư, khát vọng, những bi kịch riêng tư chồng chất, những trào lộng, giễu nhại bi hài được các cây bút tiểu thuyết khám phá đến tận cùng, đẩy tác phẩm chạm đến một chiều

sâu mới Từ rất sớm, trong bài Viết về chiến tranh (1978), nhà văn Nguyễn

Minh Châu đã đặt ra câu hỏi cho hướng đi của tiểu thuyết chiến tranh sau thời chiến Khi “tất cả những vấn đề quy luật của chiến tranh đã phát triển trọn vẹn, những số phận và tính cách nhân vật cũng đã phơi bày trọn vẹn”, khi trong hàng chục cuốn hồi kí của các tướng lĩnh “có rất nhiều sự kiện, nhiều bối cảnh lịch sử được kể lại một cách hết sức cụ thể”, “tiểu thuyết viết về chiến tranh sẽ tìm trong lĩnh vực nào để mình có một chỗ đứng không trùng lặp với chỗ đứng của hồi kí chiến tranh?” Sự lựa chọn duy nhất là “phải viết

về con người” Con người với “tất cả những mặt tính cách đa dạng phải phơi bày trong đời sống thực” mà đã nhiều thập kỉ qua “tạm thời giấu mình trên trang sách” Tiểu thuyết chiến tranh không thể để các nhân vật bị sự kiện lấn

át, “chỉ đóng vai trò làm đường dây để xâu các sự kiện lại với nhau” Nhìn lại quá khứ đã qua, khoảng cách thời gian đã đưa lại cho người cầm bút những suy nghĩ, chiêm nghiệm sâu sắc về số phận con người ở khía cạnh mà trước đây luôn bị làm mờ đi, nhạt đi trước số phận dân tộc: khía cạnh bi kịch cá nhân

Cảm hứng bi kịch là cội nguồn cho sự xuất hiện của một loại nhân vật mang diện mạo tinh thần hoàn toàn mới trong tiểu thuyết chiến tranh sau

1975, nhất là sau 1986 nhờ nỗ lực đổi mới và dân chủ hóa đời sống văn hóa văn nghệ

Cảm hứng bi kịch trong tiểu thuyết hậu chiến có thể được đánh dấu từ

Thời xa vắng (1986) của Lê Lựu, một hiện tượng nổi bật của văn học Việt

Nam bấy giờ Tiếp sau đó, cảm hứng bi kịch vẫn được tập trung thể hiện sâu đậm hơn cả trong bộ phận tiểu thuyết hậu chiến Cắt nghĩa, lí giải, nhận thức lại hiện thực bằng cảm hứng bi kịch, tiểu thuyết hậu chiến đã thực sự đem lại cho người đọc những suy ngẫm sâu sắc Với những tác phẩm tiêu biểu như

Thời xa vắng (Lê Lựu), Mảnh đất tình yêu (Nguyễn Minh Châu), Chim én bay

(Nguyễn Trí Huân), Bến không chồng (Dương Hướng), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai)… sự xuất hiện của kiểu nhân vật mới

trong tiểu thuyết chiến tranh – con người suy tư, con người bi kịch là dấu hiệu quan trọng bước đầu khẳng định sự đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu thuyết và

những dấu hiệu xác lập lộ trình mới của văn học Việt Nam hiện đại

1.2.2.1.1 Bi kịch cá nhân

Nếu như trước 1975, văn học đề cao và chủ yếu đi sâu vào vẻ đẹp lý tưởng của con người thì sau 1975 và đặc biệt là sau 1986, các tác giả đã không hề né tránh những khoảng tối trong đời sống cá nhân Khám phá tận cùng tâm tư, tình cảm con người, nhiều bi kịch cá nhân được thể hiện một cách chân thành và sâu sắc

Hòa trong cảm hứng bi kịch của văn học thời kỳ này, tiểu thuyết Vũ Huy Anh cũng xuất hiện khá nhiều bi kịch cá nhân Phần lớn đó là bi kịch tình yêu của những người phụ nữ có nhan sắc, có tài năng Có khi trong một tiểu thuyết lại xuất hiện khá nhiều bi kịch khiến người đọc không khỏi xót xa, trăn trở

Tiểu thuyết Cuộc đời bên ngoài viết về nông thôn công giáo những

năm 50, 60 là một tác phẩm chứa đựng nhiều bi kịch tình yêu, hôn nhân đau đớn Nhưng éo le thay, nạn nhân lại chính là những con người có phẩm chất đạo đức cao đẹp, xứng đáng được hưởng hạnh phúc Có lẽ ám ảnh người đọc nhất chính là số phận bi thương của chị giáo Gọn Chị là người dạy kinh ở xứ đạo Tâm Đức, một cô gái xinh đẹp và ngoan đạo Thuở mới lớn, chị đã thầm thương trộm nhớ một anh cán bộ Việt Minh về làng chị hoạt động Đó là sự rung động thật trong sáng, tự nhiên của người thiếu nữ Ngày anh ra đi, chị vô cùng buồn bã Và tình yêu chớm nở ấy đã trở thành động lực thôi thúc chờ đợi anh bao năm, chôn vùi đi tuổi thanh xuân của chị Trong trái tim mãnh liệt của cô thôn nữ, hình ảnh anh lúc nào cũng đau đáu, khắc khoải và chị luôn

mong đợi được hội ngộ cùng anh Số phận dường như không nỡ chia cách họ Tưởng chừng như chẳng có niềm hạnh phúc nào hơn khi tình cờ, sau bao năm đằng đẵng mong chờ, chị gặp lại người cán bộ Việt Minh mà trái tim mình đã trao gửi hết yêu thương Buồn thay, niềm vui ấy quá ngắn ngủi, chị phải giải lời khấn mới có thể kết hôn với anh nhưng anh ấy không đồng ý cho chị làm như vậy Anh chị giận nhau, chị bỏ về nhà vì nghĩ rằng sự giận dỗi sẽ tăng thêm gia vị cho tình yêu của hai người, sẽ chỉ làm anh càng thêm nhớ chị Nhưng thật éo le, từ đây, những ngã rẽ trong cuộc đời chị bắt đầu mở ra Cuộc đời chị bước sang những tháng ngày đau đớn nhất Trên đường về chị bị bọn lính tự vệ Đức Cha hãm hiếp, chị có thai và buộc phải chấp nhận lấy người đàn ông già góa vợ, có con riêng Chị bị ông chồng già cục cằn, thô lỗ hành

hạ Sau khi mẹ mất, chị bế con ra đi nhưng rồi đứa bé ấy không may cũng sớm lìa bỏ cõi đời Và cuối cùng, chị nghe tin anh cán bộ Việt Minh – người chị yêu thương đã hy sinh Một chuỗi những biến cố đau thương liên tiếp xảy đến với chị - một người phụ nữ đức hạnh và tội nghiệp Còn những nỗi đau, mất mát nào đắng cay hơn thế Quả thực, người phụ nữ nhỏ bé, đáng thương

ấy đã phải chịu đựng những nỗi đau quá lớn của một đời người

Đọc tiểu thuyết Cuộc đời bên ngoài, ta cũng hiểu thêm về hoàn cảnh và

con đường đến với cuộc sống tu hành của nhiều tu sĩ Và trong số đó, không ít người vì quá đau khổ ngoài đời mà tìm đến nhà dòng Cùng với chị giáo Gọn, người đọc cũng không khỏi day dứt trước hoàn cảnh của chị giáo Nhường Chị sống trong nhà thờ như một cái bóng vô hồn, có lẽ nếu không đi sâu tìm hiểu quá khứ của chị thì không ít độc giả sẽ ác cảm cho rằng chị là người phụ

nữ khó tính Chị tên thật là Tuyết và với chị quá khứ thực sự là một ám ảnh chua xót, nặng nề Chị đã trải qua những đau đớn trong tình yêu Tất cả đã biến chị thành một người khô khan, trầm lặng, sống đố kỵ và trong lòng đầy

sự tức tối Tác giả không đi sâu vào cuộc tình buồn ấy mà chủ yếu phản ánh

đời sống nội tâm buồn tẻ của chị Nỗi buồn của chị liên quan đến hai người đàn ông: Còm điên - người thanh niên điên loạn vẫn thường đập cửa nhà xứ

và Quận Vàng – một kẻ đê tiện đã hãm hiếp chị Tất cả đã trở thành nỗi ám ảnh, là vết cứa in sâu vào trái tim chị không thể phai mờ

Bước ra cuộc sống đời thường, chúng ta còn cám cảnh thương cho biết

bao hoàn cảnh bi kịch khác Tiểu thuyết Dang dở ngay từ nhan đề đã gợi ra

một câu chuyện có kết thúc không trọn vẹn Tác phẩm viết về cuộc sống nông thôn một vùng công giáo miền Bắc sau giải phóng xây dựng chủ nghĩa xã hội cho đến thời kỳ đầu Đổi mới Cuộc đấu tranh không đơn giản giữa cái thiện

và cái ác, mà cái ác có khi lại nhân danh cái thiện, đội lốt tổ chức Đảng và chính quyền để che giấu dã tâm của một kẻ bất lương Cô Thảo trở thành nạn nhân đáng thương của hoàn cảnh ấy Tất nhiên là do cô không thắng nổi mình

và thắng hoàn cảnh, do hám danh không dám sống thật từng bước bị tha hóa

để kẻ xấu lợi dụng và điều khiển, đến khi thức tỉnh thì mọi sự đã muộn màng

Thảo trải qua những mất mát, đau đớn liên tiếp Ngày còn trẻ, cô đã bị Khôi – cán bộ xã lợi dụng và cưỡng hiếp mà không dám chống lại Đó thực

sự là một cú sốc đầu đời quá lớn với người con gái trẻ ấy Nhưng đau đớn thay, cô không được tố cáo hành vi nhơ bẩn của hắn, đổi lại cô còn phải quỵ lụy, dựa vào hắn để được nâng đỡ trong quá trình phấn đấu công tác Vì tinh thần hãnh tiến mù quáng, đặt sự tiến bộ của mình lên trên hết, cô đã tự đánh mất mối tình đầu với Điền – cũng là mối tình sâu nặng nhất đời mình không chỉ một lần mà đến tận ba lần Không đến được với người đàn ông mà mình yêu thương nhất thì cuộc đời dường như cũng trêu người, chẳng để cô tìm được bến đỗ hạnh phúc mới Và hai lần trước khi diến ra đám cưới, cô lại tiếp tục đánh mất những người đàn ông khác đến với mình: Mạnh và Khang Sự xuất hiện của Mạnh – chàng kỹ sư Hà Nội giống như một cơn mưa mùa hạ đến tưới đẫm tâm hồn Thảo, làm trái tim cô tưng bừng sức sống Lẽ ra cô có

thể tạo dựng cho mình một cuộc sống mới với chàng trai rộng lượng bao dung này Nhưng chính hành động xấu xa của cô khi bôi nhọ thanh danh của linh mục Tiên đã khiến Mạnh không thể chấp nhận một người vợ độc ác, dối trá như cô để rồi anh quyết định bỏ cô mà đi Tuổi xuân của người con gái thoáng chốc trôi qua vùn vụt, sau cái tang của mẹ, cô sống trong cảnh cô đơn của một

cô gái muộn chồng khi đã luống tuổi Và lần này, số phận đã mang Khang – một người đàn ông phục viên nghèo khổ nhưng hiền lành, tốt tính đến với cô Nhưng một lần nữa hạnh phúc đã lìa khỏi cuộc đời Thảo khi chỉ chừng một tuần lễ nữa là đến đám cưới Đau đớn hơn, người khiến hạnh phúc lìa tầm tay chẳng ai khác chính là Thảo

Thế rồi, số phận như mỉm cười với cô khi người đàn ông mà cô yêu thương nhất cuộc đời là Điền tưởng chừng sẽ chẳng bao giờ gặp lại đã phục viên về làng Như vậy, cơ hội nối lại của hai người đã tới Thảo đã vui mừng biết bao nhiêu khi Điền sẵn sàng mở rộng trái tim mình đón nhận cô Anh muốn vun vén hạnh phúc cho hai người bằng một đám cưới Thủ tục ly hôn với Đào – cô vợ cũ của Điền quá rắc rồi cộng thêm sự kìm kẹp của Khôi khiến Điền đành phải đưa ra phương án chờ đợi thêm hoặc cùng nhau đến một miền đất mới lập gia đình Thảo vốn là kẻ hãnh tiến, cô đã bất chấp tất cả, hăng hái phấn đấu trong nhiều năm qua để được thuận lợi trên con đường thăng tiến nên đã không nghe lời anh, và lại tiếp tục đổ lỗi, chê Điền để rồi tự Thảo lại đánh mất đi hạnh phúc khó khăn lắm mới trở về với mình Sự mù quáng, ích kỷ đã lấn át, khiến trái tim cô trở nên lạnh lùng Cô không dám hy sinh, không dám đánh đổi cái sự nghiệp mà cô tưởng chừng rất oanh liệt ấy của mình để bảo vệ tình yêu Bi kịch ngày càng chua xót hơn khi tình cờ, lên

Hà Nội Thảo được tin Điền đang ở đó Trái tim cô như được đánh thức, lòng

cô rạo rực niềm vui khi hình ảnh về một mái ấm, con cô được gặp lại cha tất

cả như đang hiện ra trước mắt Nhưng hạnh phúc một lần nữa như trêu đùa

tàn nhẫn với Thảo khi chỉ sau một tháng, cô nhận được thư Huyền người bạn sống cùng nhà trọ báo tin đã về chung sống với Điền Nhận được lá thư xiết bao vui sướng của Huyền, lòng cô đau điếng Cả đời cô mải miết đi tìm hạnh phúc nhưng tất cả chỉ như một ảo ảnh Và nỗi đau nối tiếp nỗi đau, trên đường

từ Hà Nội về quê, đứa con – kết quả tình yêu của Thảo với Điền bị tai nạn chết Những nỗi đau đến liên tiếp dồn dập khiến người đàn bà đau khổ đó phát điên Cuộc đời cô đến đây có thể coi là vô nghĩa, trở về con số không: không gia đình, không sự nghiệp sau bao năm phấn đấu

Có thể nói, Thảo rơi vào một loạt bi kịch Những người đàn ông cứ lần lượt đi qua đời Thảo như những con thuyền tưởng chừng có thể cập bến nhưng sóng gió lại cuốn họ đi mất bởi chính căn bệnh thành tích háo danh mù quáng và cách cư xử quá đáng của Thảo

Bên cạnh đó, người đọc còn bắt gặp một bi kịch khác trong Cách trở

âm dương Đó là bi kịch của nhân vật chính xưng “tôi” tên là Tâm An An và

Tuân là đôi bạn thân cùng làng, lớn lên đi học cùng nhau Tình bạn trong sáng, đẹp đẽ đã chắp cánh cho một tình yêu đang dần chớm nở Cô cảm nhận được tình cảm cảm của Tuân dành cho mình và thực lòng, từ sâu thẳm trái tim, Thảo rất muốn đón nhận nó nhưng cô vẫn phải khước từ Vì cô biết hoàn cảnh của mình chẳng thể nào đến được với Tuân: cha cô bị quy kết phản cách mạng và người chú của Tuân vẫn luôn thành kiến cho rằng chính bố Thảo đã chỉ điểm gây ra cái chết của bố Tuân Và còn nỗi đau nào hơn khi yêu mà không thể đến đượcvới người mình yêu Chính vì thế, An phải kìm nén lòng mình, cố tình đưa Tuân và Thảo – người bạn học cùng làng đến với nhau Tình yêu lỡ làng nhưng con đường học hành mà bấy lâu nay cô hy vọng, phấn đấu cũng đứt quãng Khi thi lên cấp ba, vì gia đình bị quy kết là lý lịch không trong sạch, cô phải chấm dứt con đường học hành mà bấy lâu theo đuổi Không còn lựa chọn, An phải nuốt nước mắt chấp nhận cuộc sống lao động

chân lấm tay bùn ở làng quê Cô đã trải qua những tháng ngày buồn thảm vì thất tình và tuyệt vọng Tình yêu dang dở, học hành lỡ làng Bao mơ ước, khát vọng tuổi trẻ đều bị dập tắt Đó thực sự là một cú sốc tinh thần lớn với cô:

“Đó là những tháng ngày mà tôi thất vọng tương lai, tắt nguội đi cả niềm hứng khởi thanh xuân Tôi vô cùng buồn bã và suy nghĩ nghĩ những điều già trước tuổi” [3; tr.123] Tình trạng sầu thảm liên miên ấy đã khiến cô nhiều đêm không ngủ Học xong, Tuân và Thảo lấy nhau Nhân vật “tôi” cũng vội

vã nhận lời đến với Khôi – con ông Cựu Liên, ân nhân gia đình cô Ở với chồng một thời gian ngắn, chồng tòng quân Con gái chưa đầy một năm thì Khôi hy sinh Hạnh phúc với Thảo quá ngắn ngủi

Bi kịch tình yêu ấy không chỉ xảy đến với những người phụ nữ mà đọc

tiểu thuyết Cuộc đời bên ngoài, chúng ta cũng cảm thương cho số phận của

chàng trai tên Ninh - người đàn ông đã làm thay đổi cả cuộc đời Lành, đưa cô

từ một nữ tu sĩ sống gò bó, ép mình trong bốn bức tường lạnh lẽo ở nhà dòng trở về cuộc sống đời thường của một người phụ nữ Anh cũng trải qua một đời vợ Từ ngày vợ bỏ nhà theo nhân tình, anh trở nên lầm lì, ít nói Buồn quá, anh sinh ra thích thổi sáo Cứ chiều xuống, xong công việc đồng áng là anh lại lấy sao ra thổi Tiếng sáo nghe sao buồn bã, cô đơn như chính nỗi lòng của chàng trai trẻ không may mắn đường tình duyên

Mỗi nhân vật có số phận, hoàn cảnh khác nhau nhưng họ đều là những con người đáng thương, thiếu may mắn trong cuộc đời này Ngoài ra, ta còn

bắt gặp nhiều hoàn cảnh bất hạnh khác: nhân vật chính trong Trăm năm

thoáng chốc là ông Sóng Ông Sóng bị chặt cụt hết các ngón chân là kết quả

của một hành động tâm linh bí ẩn Ông đã đi gần trọn thế kỷ 20 bằng đôi bàn chân không có ngón Ông chứng kiến trọn vẹn những biến động xảy ra ở xứ đạo; cô gái không tên mang thai tự tử vì người tình phụ bạc và trở thành vợ ông; bà Nhất bỏ cuộc sống tu hành khổ hạnh, chạy trốn xứ đạo theo người

tình; cậu bé Hòa – con út gã ăn mày, được cha chính xứ yêu thương nhận vào nhà chung giúp việc rồi trở thành thầy cả; cô Đào làm đàn bà trước khi làm dâu nhà ông Sóng, chung chạ bao nhiêu người đàn ông, lấy đến đời chồng thứ năm đáng thương hơn đáng giận; gã Trương Rô thợ mổ thịt lợn bị lừa lấy phải vợ hen, trở thành Đội trưởng đội tự vệ xứ đạo, chưa kịp bắn giết đánh đập ai, vì nặng tình quê hương không di cư vào Nam, khi Cải cách ruộng đất

bị bắn sau lưng; lão Quản Mè bảy mươi năm lay lắt ở cõi đòi lấy vợ ít hơn lão gần bốn mươi tuổi và lão bị chết vì đại bác Mỗi con người một số phận, số phận nào cũng bi thương, và Chúa không cứu giúp được họ

1.2.2.1.2 Bi kịch cộng đồng

Bên cạnh những bi kịch cá nhân, mỗi người mỗi cảnh mà nhân vật phải

tự mình nếm trải và chịu đựng còn có những nỗi đau mà nạn nhân là cả tập thể Điều đó gây ra những bi kịch cộng đồng khiến người đọc không khỏi xót

xa, ngậm ngùi

Trước hết, đó là thời kỳ bệnh thành tích mù quáng – một căn bệnh

chung một thời gây ra bao khốn khổ cho dân làng Trong Dang dở với cái tính

khoác lác và kém hiểu biết, Khôi và Thảo đã cổ vũ, ủng hộ rầm rộ cho phong trào vô lý “Đưa khoai nước lên ngôi, đưa khoai lang xuống ruộng” Đó là sai lầm chung của toàn huyện Khoai lang vốn là thứ cây trồng ở đồng màu còn làng Thảo ít đất màu, ruộng lại trũng, mưa một trận tát nước mấy buổi chưa xong Như vậy, xét về điều kiện hoàn cảnh đã khó có thể trồng được Mặc dù

có một vài ý kiến phản đối nhưng vì phải tuân theo nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên nên không ai phản đối ý kiến của đồng chí Bí thư huyện ủy Còn sai lầm tiếp theo thuộc về Khôi khi hắn ta không hề hiểu biết nhưng lại nghĩ ra “sáng kiến” đưa khoai nước lên ngôi đúng lúc tỉnh đang bí, không biết làm cách nào sản xuất đủ lương thực cho dân ăn và làm nghĩa vụ với nhà nước liền bám luôn lấy sáng kiến phát triển

lương thực này Nhưng tất cả chỉ là sự lừa dối Được nghe Khôi quảng cáo thứ khoai nước quý và ngon nhưng phái đoàn về lại chỉ được đi xem thứ khoai nước trồng đại trà mà không hề được biết nó rất ngứa, chỉ để trồng nuôi lợn Còn thứ khoai nước ăn ngon, không ngứa mà các vị được thưởng thức kia năng suất rất thấp Tất cả đã được Khôi sắp xếp, lên kế hoạch kỹ lưỡng, đánh lừa biết bao cán bộ cấp trên Và cuối cùng, việc trồng khoai lang đã thật sự thất bại, theo kế hoạch sau Tết âm lịch dỡ khoai lấy ruộng cấy lúa xuân nhưng mãi đến gần Tết, các thửa ruộng khoai lang cuối cùng mới cấy xong, không thể đào lên Bao nhiêu công sức, tiền của bỏ ra đều lỡ dở Vậy là để tránh việc các đồng chí cấp ủy đương nhiệm khó lòng được bầu lại khóa sau, hậu quả là

cả một huyện bỏ hẳn đi một vụ lúa chiêm xuân không cấy, cốt giữ lấy cánh đồng khoai lang nhưng đáng buồn phần lớn khoai lang đều không có củ Nạn nhân đau khổ nhất của phong trào ngớ ngẩn này là cả làng đói dài, phải ăn khoai nước trừ bữa Và người mẹ già đáng thương của Thảo lại ốm đúng lúc gia cảnh túng thiếu rồi qua đời Đặt thứ thành tích viển vông, hão huyền ấy lên trên hết, những cán bộ lãnh đạo đã thờ ơ, vô cảm trước hậu quả mà người dân cơ cực phải gánh chịu

Không chỉ vậy, một bi kịch nổi bật và được Vũ Huy Anh dành nhiều tâm huyết đó là bi kịch trong nhận thức của người công giáo Tuy vậy, điều đáng nói ở đây là: khác với những tác phẩm viết về đề tài người công giáo trước đó, nhà văn không đi sâu vào cuộc đấu tranh xung đột giữa tôn giáo và cách mạng mà ông đi sâu vào đời sống của người công giáo để thấy được những uẩn khúc, những éo le của họ, thấy được những bản tính tốt đẹp của người công giáo trong quá trình dần dần hòa nhập, tham gia cách mạng Do hạn chế nhận thức của những con người lầm lũi quanh năm sau lũy tre làng và

sự tiêm nhiễm nặng nề của thế lực phản động, đã có một thời họ hiểu lầm về cộng sản, về cách mạng Cách hiểu của họ vừa ngô nghê, tội nghiệp: “ở

những cuộc trong chuyện bâng quơ tại quán nước hay đầu bờ ruộng, người này bảo Việt Minh với cộng sản vô thần là một, người khác lại bảo không Việt Minh là ai, là gì, dân công giáo chưa biết, chưa hiểu, nên chưa thể có thái

độ gì, chứ cộng sản vô thần, như những lời đồn thổi là chống tôn giáo, là cấm đạo, là cộng vợ, cộng chồng, sống lẫn lộn đực, cái như loài cầm thú, thì những người đã có đức tín đạo Chúa không thể nào chấp nhận được” [4 ; tr.87] Với cách hiểu sai lầm như vậy, một bộ phận công giáo đã phản đối, chống phá cách mạng gây nên những hậu quả đau thương cho cả hai phía Làng quê xứ đạo cũng vì vậy mà trở nên tan đàn xẻ nghé, nhà thì mỗi anh em theo một phe, làng cũng lắm người ở hai chiến tuyến cầm súng bắn lại nhau

Sự hiểu lầm tai hại ấy cũng đã được nói đến trong Cách trở âm dương

“Không cần phải để tâm xem mục đích chính trị của Việt Minh là gì, chỉ cần

biết họ vô thần là đủ để mình không thể theo họ Bởi theo họ là mất đạo” [3 ; tr.17] Cũng chính vì lý do ấy, dân công giáo đã tổ chức lực lượng tự vệ chống lại Việt Minh dẫn đến bao hậu quả đau lòng như: gia đình ông Trương

Cự có ba người con thì một người theo Việt Minh, một người theo Pháp Để rồi, người cha đau đớn nhìn cảnh anh em tàn sát lẫn nhau Rồi sau này, sự buồn khổ đã biến ông trở thành một kẻ say xỉn, vô tình làm cháy nhà Hậu quả, ông bị bỏng quá nặng không thể cứu chữa Ngày đưa tang ông, hai người con trai ở hai phe khác nhau cũng không có mặt mà người nhà không ai dám báo vì sợ xảy ra xung khắc Còn gì đau đớn hơn cảnh nhà tan nát đến mức như vậy

Bức tranh xã hội rõ nét nhất là những biến động khi Pháp nhảy dù Phát Diệm, đồng bào công giáo di cư vào Nam do sự xúi bẩy của các thế lực phản

động và đỉnh cao là cuộc Cải cách ruộng đất ở xứ đạo Đọc Trăm năm thoáng

chốc, ta hình dung được sự nhốn nháo, hoảng loạn, hoang mang của một xứ

đạo bị cơn bão thời thế vần vò: “ Lẫn vào trong đám loạn quân có một số linh

mục, các nữ tu sĩ và con chiên bổn đạo ai có điều kiện di cư vào Nam thì đi, ai

ở lại thì dọc kinh cầu nguyện sự chở che của Chúa và Đức Mẹ” Và “Làng xóm người ta bỏ đi cứ quang lâng, trống vắng ” [4 ; tr.151] Chính trong thời điểm đó sự phân hóa, xung đột ngay trong giáo dân lên đến đỉnh điểm Cha

Lê Hữu Từ bươn bải tìm mọi cách giữ Đội tự vệ công giáo và vãn hồi xứ đạo

tự trị Phát Diệm không thành Cha Nguyễn Thế Vịnh bỏ nhà thờ lên vùng tự

do tham gia phong trào công giáo chống Pháp Ông Sóng day dứt, do dự, chần chừ chẳng biết nên “theo Chúa di cư vào Nam hay ở lại xứ đạo quê hương” Cậu con út ông Sóng học trường sỹ quan Đà Lạt, trong khi người xứ Tâm Đức bỏ đi vào Nam thì cậu lại mò về làng Con người trong sự biến động dồn dập của thời thế như cây non gặp bão, chẳng biết bấu víu, nương tựa vào đâu

Họ dường như mất hết khả năng tự vệ, phản kháng Bằng tấm lòng cảm thông sâu sắc với người công giáo, nhà văn Vũ Huy Anh đã diễn tả chân thành những suy nghĩ, uẩn khúc khó giãi bày của họ Dù nhận thức sai lầm dẫn đến hậu quả đau thương nhưng xét cho cùng, họ cũng là những nạn nhân tội nghiệp của bi kịch tập thể này

1.2.2.2 Cảm hứng ngợi ca đan xen cảm hứng phê phán

Sự đan xen cảm hứng trái ngược nhau đã tạo ra những mảng màu đa dạng trong tác phẩm của Vũ Huy Anh Hiện thực cuộc sống đa chiều, đời sống con người đa dạng, bản thân con người cũng tồn tại những mặt đối lập: xáu, tốt, cao thượng và hẹp hòi và đặc biệt sự đổi mới trong văn học đã giúp các nhà văn mạnh dạn đi sâu vào những khoảng tối đó để tái hiện một cách đầy đủ hiện thực đời sống cũng như đời sống nội tâm sâu thẳm của con người

Bên cạnh cảm hứng bi kịch, đọc tiểu thuyết của Vũ Huy Anh, chúng ta còn cảm nhận được ở đó hai nguồn cảm hứng mang tính đối lập nhưng lại song hành cùng nhau: ngợi ca xen lẫn phê phán

Cảm hứng trong văn học bao đời nay vẫn xuất phát từ cái tình Nó bao gồm nhiều thứ tình cảm khác nhau, và còn gì đẹp hơn thứ tình cảm thiêng liêng mà hễ ai sinh ra trên cuộc đời này cũng đều mải miết đi tìm và hồi hộp đón đợi: tình yêu đôi lứa Đọc tác phẩm của nhà văn, có khi người đọc phải nghẹn ngào rơi nước mắt trước những bi kịch đau đớn của tình yêu thì chúng

ta lại có những giây phút xúc động trước những tình yêu cao thượng đáng được trân trọng, ngợi ca

Có lẽ đầu tiên phải nhắc đến tình yêu vô bờ bến mà cả đời ông Sóng

dành cho vợ trong tiểu thuyết Trăm năm thoáng chốc Số phận không may

mắn khi sinh ra ông là một đứa trẻ tật nguyền bàn chân không ngón Tình cờ gặp cô gái đang mang thai tự tử vì bị người tình phụ bạc, ông đã cứu vớt và cưu mang cô gái Bằng tấm lòng cảm thông sâu sắc, ông thương xót cho thân phận người con gái xinh đẹp, hiền dịu bị phản bội – một tình thương chân thành vô điều kiện: “Cảm thông, thương xót, muốn giúp đỡ, sẻ chia, lòng Sóng trào lên từng đợt, rồi xen vào đó là một sự xúc động, một tình cảm mới lại, như kết tụ lại của bao nỗi khát khao yêu thương người khác giới, như một

sự vỡ bờ, xẻ đập sau bao nhiêu ức chế, tự kìm nén bấy nay, tất cả bóp nghẹt lấy lồng ngực Sóng, cồn cào quặn thắt, ào ạt tràn dâng trong lòng Sóng” [4 ; tr.69] Không sợ dân làng dị nghị, sẵn sàng chấp nhận cả đứa con của người đàn ông bội bạc kia, anh thanh niên Sóng vẫn vui vẻ lấy cô gái làm vợ Dường như người đọc cảm nhận được một thứ tình yêu mãnh liệt, tràn trề chưa bao giờ cạn mà ông dành cho người phụ nữ ấy Nó dung dị, mộc mạc mà chân thành, đáng quý biết bao! Cả cuộc đời, ông luôn tâm lý và săn sóc hết lòng để vợ không phải buồn phiền, vất vả Ông chấp nhận lao động cực khổ vì

vợ vì con Anh Bát – con trai riêng của vợ ông cũng lo cưới xin chu tất Thật hiếm có người chồng, người cha nào lại đối xử toàn vẹn được như ông Chẳng

thể diễn tả thành lời thứ tình cảm mà ông dành cho bà mà chỉ có thể gọi tên

đó là tình yêu cao thượng

Trong cuộc đời, con đường đến với tình yêu đích thực quả không dễ dàng, tìm thấy rồi những để giữ chặt nó lại càng khó Và không ít mối tình đã

ra đi không trở lại Mối tình của Điền – Thảo trong Dang dở tan vỡ đã để lại

trong lòng người đọc biết bao tiếc nuối Nhưng câu chuyện tình buồn ấy vẫn nhen lên ngọn lửa ấm áp để ta tiếp tục tin tưởng vào tình yêu bởi trên đời này còn biết bao tình yêu cao cả không toan tính Hết lòng dành tình yêu cho Thảo nhưng không ít lần bị Thảo đối xử tàn nhẫn, thậm chí chê bai chỉ vì thành phần lý lịch gia đình đến nỗi Điền đã hai lần bỏ nhà ra đi vì phẫn uất Anh sẵn sàng bỏ mặc tất cả để cùng Thảo xây dựng hạnh phúc gia đình ở một miền đất khác Nhưng chỉ vì ích kỷ, háo danh, Thảo đã phụ lòng anh một cách tàn nhẫn Song điều đáng nói ở đây vượt qua tất cả, anh vẫn rất tốt với cô Đến khi đã có vợ, nghe tin Thảo lang thang, điên loạn anh đã lên đón về chăm sóc

Ở tình yêu ấy, ta cảm nhận được cả tình nghĩa sâu nặng, chân thành

Bên cạnh việc ngợi ca tình yêu cao thượng, vị tha, ẩn đắng sau những trang văn của Vũ Huy Anh chúng ta còn cảm nhận được sự ấm áp của tình

người trong cuộc đời Trong Cách trở âm dương, nhân vật “tôi” – Tâm An

đau đáu cả đời tìm cách minh oan cho cha Người ta nghi cha cô đã chỉ điểm hầm bí mật khiến cho ba cán bộ Việt Minh bị địch bắn chết Cả cuộc đời ông phải sống trong chạy trốn, gia đình tan tác, chia ly Và tình cờ, An biết được tung tích người chỉ điểm – đó là dì của Mai, người phụ nữ gặp phải chuyện buồn trong hôn nhân được An cảm thông giúp đỡ Người dì kia lại chính là người yêu của một trong ba người Việt Minh đã bị bọn lính ngụy ép buộc khai báo Biết tin người phụ nữ này mắc bệnh hiểm nghèo, Tâm An đã sẵn sàng hiến máu cứu bà thoát chết Ở thời đó, không phải ai cũng sẵn sàng cho máu dẫu là họ hàng ruột thịt, vì kiến thức y học có han, họ sợ cho máu sẽ làm

sức khỏe suy kiệt, phần cũng vì đời sống nhân dân đói khổ, họ nghĩ máu dùng cho bản thân còn không đủ huống hồ cho đi Hơn nữa, An và nhân vật dì của Mai là những người xa lạ, và chính bà đã khiến cha cô mang tiếng oan, sống cuộc đời tha hương không rõ sống chết khi nào Vượt qua lòng hận thù, sống bao dung, nhân ái với kẻ thù quả là một hành động cao cả Nó khiến người phụ nữ kia càng day dứt và cảm động không nguôi

Hay như bằng tấm lòng thương người, bà Mến – bà nhất nhà dòng và

chị giáo Gọn trong Cuộc đời bên ngoài đã bất chấp hiểm nguy nhận lời cứu

giúp một người Việt Minh Mặc dù lúc đầu, bà Mến đã rất do dự, lưỡng lự khi quyết định cứu giúp người cán bộ Việt Minh, nhưng vốn là một người nhân hậu, bà đã bất chấp nguy hiểm vì trong thâm tâm bà “Việt Minh cộng sản thì cũng là người Chúa chẳng dạy bà phải hết sức thương người đấy ư? Và nếu

vì lòng thương người mà bị bỏ vạ cáo gian, bị bắt bớ tù đày cùng làm nhục, bà cũng vui lòng đón nhận như Chúa Giê-su xưa ka” [2; tr.69] Hồi bấy giờ, trong nhận thức lờ mờ, tăm tối của người công giáo, Việt Minh là vô thần, cấm đạo Vì vậy, hành động của bà Mến và chị Gọn quả là liều lĩnh vì nếu không may bị phát hiện, cả hai sẽ phải chịu hậu quả nặng nề đến nhường nào Thế nhưng, lòng thương người đã giúp họ thêm mạnh mẽ, bỏ qua sự phân biệt tôn giáo Thực sự, chỉ có tình người mới xua tan mọi hiểu lầm, thù oán và giúp con người sát lại gần nhau hơn

Cuộc sống nơi làng quê thật ấm áp nghĩa tình nhưng ở đó vẫn tồn tại những nếp nghĩ, những điều kiêng kỵ mà có lẽ hiếm người dám vượt qua Cái

chết vì điện giật của chú Mấm – người ăn xin trong tiểu thuyết Trăm năm

thoáng chốc khiến người đọc không khỏi bùi ngùi, thương xót Đó là cái chết

thương tâm của một số phận bất hạnh, cơ cực, đến một manh áo lúc nhắm mắt xuôi tay cũng không có chỉ vì dân làng kiêng kỵ sợ quần áo mình cho chú chôn theo người chết, hơi mình cũng bị chôn, dễ thành chết theo nên ai cũng

đến thu lại quần áo, lột cả quần áo trên người chú Nhưng ông Sóng thì không như vậy, xót xa trước cảnh ngộ của người xấu số, ông lấy quần áo của mình mặc cho chú Chỉ một hành động nhỏ bé ấy thôi cũng đủ sưởi ấm cõi lòng người đọc, để ta có một niềm tin về tình người trong xã hội còn nhiều oan trái này

Và chúng ta còn xúc động trước tình cảm gia đình ấm áp, thiêng liêng Chỉ là một chi tiết nhỏ thôi cũng khiến người đọc thấy ấm lòng Nhân mừng

lễ trọng, bà mẹ truyền cho các chị em được lĩnh mỗi người một quả cam Một năm mới có một lần ăn cam như thế này Lành được phát một quả cam nhưng

cô không ăn Nhân có người làng xuống thăm nhà dòng, cô gửi người ấy quả cam về biếu mẹ cô Dù cuộc sống tu sĩ cũng hết sức kham khổ, nhưng người con hiếu thảo ấy luôn nhớ đến công ơn nuôi nấng của cha mẹ mà bất chấp luật

lệ của nhà dòng Và cũng cảm động biết bao khi người mẹ kia không dám nhận quà biếu của con mà gửi trả lại kèm theo một bức thư kể rõ sự tình chỉ vì

lo con bị phạt lỗi Trong khốn khó, tình mẫu tử vẫn hiện lên thật đẹp, đáng quý

Trong tiểu thuyết Cách trở âm dương cũng vậy, tình cảm bà cháu cũng

thật đáng được ngợi ca Người bà ấy một đời tần tảo, thương yêu con cháu hết mực Nhân vật nữ chính - Tâm An đã được che chở, yêu thương trong vòng tay và sự chăm sóc chu đáo của bà từ tấm bé Để chữa chứng phải sài, phải vía của cô cháu, bà nào nề hà chi Cho dù tuổi cao sức yếu, bà vẫn không quản ngại phải đi đường xa xuống phố huyện mua thuốc cho cháu mỗi khi lên cơn hen Khi tuổi già đau ốm, thương con cháu, bà cũng vẫn cố sức đỡ đần việc nhà

Hay như tấm lòng vị tha hiếm có của hai mẹ con Điền trong Dang dở

đối với người chồng, người cha phụ bạc Mẹ Điền đã đau đớn biết bao khi nhận ra tình cảm chân thành mà mình dành cho chồng cuối cùng bị đáp lại

một cách tệ bạc Ông ta là kẻ ích kỷ, chỉ quan tâm đến việc thăng tiến của mình mà quên đi người vợ tận tình, chu đáo Bị chồng ruồng bỏ, mình bà tần tảo nuôi con khôn lớn Cậu bé Điền thiệt thòi với các bạn cùng trang lứa ngay

từ ngày nhỏ, lớn lên lại bị quy kết thành phần lý lịch gia đình không trong sạch khiến con đường học hành bị lỡ dở Nhưng đến khi cuộc sống ổn định, biết tin ông sống cô đơn, bệnh tật, không ai chăm sóc, bà mẹ Điền vì tình thương, sẵn sàng tha thứ cho người chồng phụ bạc tham vàng bỏ ngãi: “Thôi thì – bà cụ bảo con trai – lúc trẻ khở ông ấy chạy theo những sự phù vân mãi đâu đâu, nay tuổi gì ông ấy quanh về với đời thường vốn là cái gốc, cái căn, cái thiện, cũng vẫn hay còn là quý, là may” [2 ; tr.655] Suy nghĩ ấy thật quá đỗi cao thượng Nó thể hiện đức hy sinh cao quý của người mẹ, người vợ Việt Nam một đời tần tảo Vượt qua nỗi đau mà người chồng ấy đã để lại, người đọc cảm nhận được cách cư xử đầy ắp nghĩa tình của bà

Trong tiểu thuyết Dang dở, chúng ta còn cảm nhận được tình bạn sâu

sắc, trọn vẹn Linh mục Tiên đã làm tròn lời hứa của người bạn thân trước khi anh ta hy sinh Cha của Thảo vốn là một chiến sĩ du kích bị Pháp bắn chết Vì bạn, vị linh mục đáng kính này đã dành dụm số tiền ít ỏi của một linh mục phó xứ để âm thầm giúp đỡ vợ bạn nuôi con Và khi bị chính đứa con ấy toan giở trò hãm hại, ông đau xót nhưng cuối cùng vẫn tha thứ cho hành động dại dột của Thảo

Dẫu rằng cuộc sống nơi làng quê còn nghèo khó nhưng tình làng nghĩa xóm – một nét đẹp tình cảm truyền thống của người dân Việt Nam bao đời nay vẫn hiện lên cao đẹp như ngọn lửa hồng sưởi ấm lòng người khi trời đông

giá rét Ở tiểu thuyết Dang dở, Thảo đã từng sống ích kỷ đến mức quá quắt

với chính họ hàng, làng xóm của mình Thế nhưng, đúng lúc cô trải qua những giây phút đau đớn nhất, cần được quan tâm nhất khi sinh con, cô lại được sống trong sự đùm bọc, thương yêu của dân làng, của cả những con

người trước đây đã bị cô đối xử tồi tệ Mọi người trong làng đến thăm Thảo khá đông, người cho trái cây, người cho trứng gà nhà mới đẻ, đặc biệt bà cụ Mùi từng bị Thảo đang tâm giật củ dong khi bà đang ăn ở trại nuôi cũng đến giúp cô giặt giũ, giã nghệ để cô xoa da và bóp chân Bà không trách gì chuyện

cô năm xưa, trái lại còn cảm thông, chia sẻ với cô Giữa khó khăn, nghèo đói, tấm lòng của bà cụ nông dân tốt bụng đáng quý biết nhường nào Nhà neo người, lại thiếu bàn tay chăm sóc của người chồng, Thảo đã vô cùng xúc động trước tình cảm chân thành của mọi người dành cho mình Và họ còn giúp đỡ nhau bằng những hành động tuy nhỏ bé mà thấm đẫm nghĩa tình: cô An gặt giúp hai mẹ con bà xóm trên – người đã mời cô ăn và hướng dẫn cô nắm cơm

mà không hề tranh công tính điểm hay hành động giữ lời của người phụ nữ đó khi đem mo cau xuống tận nhà An để cô nắm cơm đi đồng vào sớm mai

Thực sự, tất cả những tình cảm cao quý ấy cần phải được nâng niu, trân trọng, gieo mầm ngay trong trái tim mỗi con người, để yêu thương được nhân lên thay vì những đau thương mà con người phải gánh chịu Ngay bên cạnh cảm hứng ngợi ca những tình cảm tốt đẹp giữa con người với nhau, người đọc cũng không khỏi day dứt, trăn trở trước những trang văn thể hiện rõ cảm hứng phê phán Cảm hứng phê phán gắn liền với sự phát hiện cái xấu và nhu cầu phê phán cái xấu Điều đáng chú ý là giọng điệu phê phán trong tiểu thuyết của nhà văn Vũ Huy Anh không gay gắt, sâu cay mà nhẹ nhàng thấm thía, nhiểu khi còn không bộc lộ trực tiếp qua ngôn từ mà ẩn sâu đằng sau cách kể chuyện khách quan của tác giả viết về những mặt đáng buồn trong cuộc sống

Một nội dung chủ đạo trong cảm hứng phê phán của tiểu thuyết Vũ

Huy Anh là phê phán tính ích kỷ, háo danh Nhân vật Thảo trong Dang dở đã

nhiều lần ân hận, day dứt về lỗi lầm của mình: “Bây giờ nhớ lại, tôi tự thấy xấu hổ cho thói cơ hội, hám danh của tôi Tôi đã sắn sàng để mất lòng người yêu tôi, miễn là người đàn ông có chức có quyền là Khôi không mất lòng” [2 ;

tr.498], “Chuyện tan vỡ giữa Điền và tôi là do tôi, do bản tính nô lệ và thói hãnh tiến của tôi” [2 ; tr.507] Khi Điền đang vô cùng đau khổ vì ước mơ đi học Đại học phải từ bỏ vì Khôi không chứng nhận lý lịch, cô mặc dù thương anh nhưng lại không dám làm mất lòng Khôi vì đó là kẻ đang nâng đỡ cô trên con đường thăng tiến Và vì mải mê công việc, cô đã không đến an ủi động viên Điền Thậm chí, khi Điền phẫn chí bỏ làng lên tỉnh, khoảng cách và thời gian còn làm trái tim cô thờ ơ với chính tình yêu của mình Cô mải miết để đạt thành tích cho dù phải làm những việc trái với đạo đức chỉ cốt sao được cấp trên khen là năng nổ, tích cực Những việc làm của Thảo đến ngay cả người mẹ sinh ra cô cũng không thể chấp nhận được Nhưng cô sẵn sàng bỏ ngoài tai mọi lời bàn tán của dân làng Chính cô đã cùng với Khôi lập kế hoạch hèn hạ, ti tiện để hãm hãi linh mục Tiên, ép buộc vị linh mục đáng kính

ấy làm những việc vô lý theo ý mình Diễn viên chính trong vở mỹ nhân kế ấy chẳng ai khác chính là Thảo: cô vào gặp linh mục, định chạy tới ôm ông để ăn

vạ, kết tội ông sàm sỡ nhưng chưa kịp kêu lên thì đã bị hai ông trùm xứ kéo lại Mặc dù sau vụ việc, lương tâm cô đã vô cùng ăn năn, day dứt nhưng giống như một chiếc bánh xe đang độ vào guồng quay, cô ngày càng bảo thủ, ngông cuồng hơn Cô trở thành một kẻ quá đáng, sống thiếu tình người Chắc hẳn người đọc sẽ nghĩ ngay đến một nhân vật đáng thương – nạn nhân bị Thảo đối xử tàn nhẫn chính là Khang – người chồng sắp cưới của cô Để có tiền cưới Thảo, bần cùng anh phải đi ăn trộm lúa trong đêm Nhưng với bản tính hách dịch, cô không thông cảm mà trái lại tức giận, hô hoán người đến bắt anh và xúc phạm anh một cách quá đáng, gọi anh là “đồ lưu manh” Có lẽ, chẳng ai nỡ đối xử với người mình thương yêu một cách vô tình như thế Kết cục, anh bộ đội phục viên đó đành phải ngậm ngùi bỏ làng ra đi vì quá nhục nhã Không chỉ dừng lại ở đó, cách cư xử quá quắt của cô đã khiến người đọc thực sự bất bình Để trở thành cán bộ gương mẫu trong chủ trương cấm họp

chợ, cô thẳng tay vứt ngay bó lá dong của người cậu ruột xuống sông không nói một lời, hay như hành động tàn nhẫn giằng lấy củ dong đao mà bà cụ già đáng thương tên Mùi vớt ra từ nồi cám lợn ném thẳng vào máng cho lợn ăn Cái lý tưởng mù quáng mà Thảo phấn đấu đã biến cô từ một cô gái quê chân chất, hiền lành thành một con người sống vô tình, vô nghĩa, bị dân làng nguyền rủa, xa lánh

Vì háo danh mà biết bao câu chuyện tình đẹp đều tan vỡ Bên cạnh câu chuyện tình buồn của Thảo – Điền, đó còn là mối tình giữa Tuân và An Anh không dám đến với An vì cha An bị quy kết chỉ điểm, phản cách mạng, sẽ ảnh hưởng đến con đường sự nghiệp sau này Vì muốn thăng tiến, anh ta lợi dụng chính thói lẳng lơ của vợ mình Khi vợ ngoại tình, Tuân không tức giận mà trái lại anh ta tự an ủi: đổi lại được nhà cao của rộng, cấp trên vể vì, con đường thăng tiến cứ thế thẳng tiến Đó là lối suy nghĩ thực dụng, đáng phê phán

Căn bệnh háo danh ấy đã khiến không ít người sống thủ đoạn, đánh mất đạo đức, nhân phẩm của mình Có những cán bộ đã âm mưu để tranh giành quyền lực, vu oan cho người ngay thẳng Chúng ta còn nhớ đó là trường hợp

của Tuân trong Cách trở âm dương– anh đã bị một người cán bộ huyện cài

bẫy khi để một cô gái nằm sẵn trên giường anh rồi cho người vào bắt quả tang kết tội Kết cục, anh bị kỷ luật, cách chức

Bên cạnh đó, những tiểu thuyết của Vũ Huy Anh còn phản ánh chân thực xã hội đương thời cả ở nông thôn lẫn thành thị mà chủ yếu ở chính miền quê xứ đạo ông được chứng kiến Đó là bệnh quan liêu, đố kỵ và những quy kết bảo thủ lạc hậu kìm kẹp, tàn nhẫn cướp đi những khát khao chính đáng

của con người Chúng ta vẫn không quên nhân vật Điền trong Dang dở - một

chàng trai ham học Thời Pháp tạm chiếm, bố anh bị địch bắt đi lính, tuy thời gian chỉ có hai năm, về sau không tham gia gì với địch nhưng như thế là gia

đình anh cũng bị quy kết dính dáng với thực dân đế quốc Bất chấp tất cả, anh vẫn quyết tâm làm đơn thi Đại học với niềm tin nếu mình đạt điểm cao chắc

họ cũng không nỡ loại mình vì một chút vướng mắc lý lịch ấy vì rõ ràng bố anh bị địch bắt đi lính mà lính thường không có nợ máu với dân Nhưng vốn

có tư thù, Khôi - phó chủ tịch phụ trách khối nội chính, kiêm trưởng công an

xã lại không chứng nhận lý lịch cho Điền Đó là căn bệnh thành tích mù quáng gây hậu quả cho người dân vô tội

Nhân vật Khôi - một kẻ bất lương, vô học nhưng lại thăng tiến nhanh chóng nhờ tính khôn lỏi, thủ đoạn của mình Con đường thăng tiến của hắn cứ thẳng băng đến mức nực cười nhờ sự che chắn của người chú cán bộ xã Những tội lỗi của hắn đều được ông chú này lấp liếm hộ: là cán bộ Đội nhưng lại “hủ hóa” với một chị cán bộ Đội khác Sự việc nghiêm trọng ấy được

“chữa cháy” nhanh gọn bằng một đám cưới cho dù Khôi mới mười bảy tuổi Rồi phất lên như diều gặp gió, Khôi trở thành bí thư chi Đoàn, phó chủ tịch khối nội chính, kiêm trưởng công an xã, chủ nhiệm hợp tác xã sau đó leo lên đến tận chủ tịch xã Từ một kẻ vô học, đạo đức thấp kém, hắn nắm trong tay mọi quyền hành trong xã

Không chỉ vậy, nhà văn Vũ Huy Anh còn phản ánh chân thực tình trạng cường quyền lộng hành trong tay những kẻ cán bộ thoái hóa biến chất ở một làng quê nghèo Nhà văn đã lên án ma lực đổi trắng thay đen của đồng tiền, lạm dụng chức quyền để tham nhũng: bán đất chia nhau tiền hay như vụ án cái chết oan ức của cô con dâu nhà lão bán thuốc phiện Khôi đã nhận tiền đút lót để che đi hành vi giết người của con trai lão thuốc phiện Tất cả đều được giải quyết nhanh chóng bằng tiền

Bên cạnh đó, những trang văn của Vũ Huy Anh còn nhẹ nhàng châm biếm, đả kích thói lẳng lơ, ngoại tình của những người đàn bà suy đồi đạo đức: đó là Đào – cô vợ của Điền đã nhiều lần ngoại tình trong lúc Điền đi

lính, Thảo – vợ Tuân vì hám giàu mà sẵn sàng dùng tình đổi chác và phụ bạc chồng

Và đọc tiểu thuyết của ông, ta còn thấy những mặt trái của đời sống

mới ở nông thôn với sự xuất hiện của nhiều tệ nạn xã hội Trong Trăm năm

thoáng chốc, tình làng nghĩa xóm không còn chân thành như trước, con người

thực dụng, lao vào kiếm tiền bằng mọi giá, cuộc sống khấm khá cũng là cánh cửa để tệ cờ bạc, nghiện hút, mại dâm được thể ùa vào: “Làng ông ngày trước chỉ có một người nghiện thuốc phiện là ông Bính, mà bây giờ có tới hơn chục thanh niên mắc vào hút chích Một trong những đứa đó đã dính vào bệnh siđa

Vợ nó bỏ đi” [4 ; tr.177], hay như mặt trái của sự phát triển kinh tế, sự xuất hiện của các nhà máy là vấn đề ô nhiễm môi trường từ chất thải dẫn đến bệnh ung thư Chúng ta không thể phủ nhận mặt tích cực của chính sách mới đã giúp người dân phát triển kinh tế, vươn lên làm giàu nhưng sự thay đổi nhanh chóng đó cũng phần nào phá đi những mối quan hệ tốt đẹp của làng quê ngày trước

1.2.2.3 Cảm hứng khám phá con người bản năng

Cùng với cách nhìn nhận mới về hiện thực, văn học sau Đổi mới cũng

có những thay đổi về cách nhìn nhận đánh giá con người Bước qua thời của những tác phẩm văn chương đánh giá con người chủ yếu trên phương diện tập thể, xã hội, văn học giai đoạn này tập trung hơn vào việc đào sâu vào con người cá nhân và một trong những yếu tố thực sự mới mẻ ấy đó chính là việc khám phá bản năng của con người tự nhiên, coi đây là một nét cần được chú ý

để hoàn chỉnh bức chân dung con người

Với cái nhìn mới mẻ về con người của văn học đương đại, Vũ Huy Anh cũng đã hướng ngòi bút đến góc khuất trong đời sống con người để khám phá phần bản năng của con người Yếu tố tính dục trong tiểu thuyết của ông được miêu tả hết sức tự nhiên

Trong số bốn tiểu thuyết mà đề tài tập trung nghiên cứu thì Trăm năm

thoáng chốc là cuốn tiểu thuyết mà yếu tố tính dục xuất hiện dày đặc hơn cả

Nhà văn Sương Nguyệt Minh đã nhận xét thật tinh tế: “Ngay từ những trang đầu tiên của tiểu thuyết, người đọc đã cảm thấy có cái gì đó táo bạo Một ông

bố chồng tên Sóng “lẻn vào nhà con dâu và lên giường với người góa phụ đầy sung mãn ở tuổi chưa đến ba mươi ” Một người đàn bà tên Đào “ đa tình và háo dâm, không ngủ với bố chồng thì cũng ngủ với người khác, chứ chẳng khi nào chị ta nhịn thèm ” Một người đàn ông tên Trương Rô “háo sắc, cứ đi đến đâu là nhân tình nhân ngãi ” Một cô vợ anh kéo vó bè “ cùng lúc phạm hai điều răn của Chúa Điều thứ sáu cấm sự tà dâm và điều thứ chín cấm việc ham muốn vợ, chồng người khác ” [28 ; tr.108] Điều đó không khỏi khiến người đọc băn khoăn cái làng quê nhỏ bé ấy sao mà lại nhiều cuộc tình vụng trộm đến thế? Nhưng đó không phải là thứ bản năng trần trụi, thô tục mà tác giả đi sâu vào đó để góp phần khẳng định bản chất, tính cách nhân vật Vũ Huy Anh viết về thói lăng nhăng của Trương Rô - kẻ đê tiện, xấu xa; sự lẳng

lơ, trơ trẽn của những người đàn bà như chị Bát Và tác giả cũng viết về cuộc sống của vợ chồng ông Sóng là để khẳng định tình yêu của hai con người.Nó hoàn toàn đối lập với cuộc sống dâm đãng, nhơ bẩn của những con người kia

Nhận xét về lối viết của Vũ Huy Anh, nhà văn Sương Nguyệt Minh đã đưa ra ý kiến thật xác đáng: “Nhưng càng đọc càng vỡ ra, càng thấy không giống lối viết về “sex” như người ta từng viết ở các quyển tiểu thuyết rẻ tiền, dòng thưa, chữ to Đối với bản năng con người, có hai loại mạnh mẽ quyết liệt nhất là: Bản năng ăn uống và bản năng tình dục Con người, từ bản năng phát triển đến lý trí văn minh; nếu quay trở lại bản năng ăn uống thì là sự suy đồi

Vũ Huy Anh không viết về sự suy đồi ấy, anh viết về bản năng tình dục Tác

giả Trăm năm thoáng chốc không sa đà, vào việc miêu tả cụ thể, tỉ mỉ cơ thể

người và những pha làm tình mùi mẫn để câu khách Ông biết chỗ nào thì

thoáng qua, chỗ nào thì dừng và dùng đúng lúc Đọc tiểu thuyết này, ta nhận

ra sự hoảng sợ, u tối, bản năng của con người ở một xứ đạo Đó là vùng đất phù sa cửa biển có những người đàn ông “vai to, ngực nở vòng lên, bắp chân bắp tay cuồn cuộn mặt lúc nào cũng phừng phừng đỏ”; có những người “đàn

bà trắng trẻo phốp pháp, hoặc da thịt ngồn ngộn, tấm thân vâm váp”; nhưng chồng chết, hoặc nếu còn sống thì “lẻo khẻo, xanh rớt, quanh năm không ho hen, cũng cảm sốt, dân quê quen gọi là ốm đứng” Tất cả đều thất học và chúi mũi làm ăn Họ gặp nhau, họ tìm đến nhau Ở hoàn cảnh ấy, vùng đất ấy, đân trí ấy, những ông Sóng, chị Đào, gã Trương Rô, vợ anh kéo vó bè, sống bằng bản năng cũng là điều dễ hiểu” [28 ; tr.108] Những yếu tố tâm linh, bản năng được Vũ Huy Anh cũng được miêu tả một cách tự nhiên, như là nó vốn

có trong cuôc sống, mà trước kia vì nhiều lẽ người ta cắt xén, bưng bít hoặc xuyên tạc Có điều Vũ Huy Anh rất vừa độ và chừng mực, chưa bao giờ anh

sử dụng chúng một cách thích thú, mà chỉ là phương tiện cần thiết cho việc khắc họa tính cách nhân vật và làm sáng tỏ ý tưởng của tác phẩm

Dường như chuyện ái ân nam nữ trong truyện rất hồn nhiên, vô tư và chỉ thuần túy sự đam mê sinh vật, chẳng hề có sự lợi dụng, đổi chác tiền bạc,

đồ vật; như sinh ra đã thế, hiện tại và sau này vẫn thế Những con người sống rất bản năng như Trương Rô, thị Đào được nhà văn khắc họa cũng thật sắc nét, sống động, phong phú dến tận cùng đời sống bản năng nhưng vẫn không thô, không gợi dục

Bằng sự cảm thông, chia sẻ chân thành, nhà văn còn thể hiện những khao khát tình cảm chính đáng, đáng được trân trọng của người phụ nữ từ lâu

bị kìm nén một cách đau thương, tàn nhẫn Về tiểu thuyết Cuộc đời bên ngoài nhà lý luận phê bình Lại Nguyên Ân trong Tác phẩm và dư luận (NXB Hội Nhà văn, 1997) có cách nhìn nhận độc đáo: “Lấy nhan đề Cuộc đời bên ngoài

nhưng thật ra câu chuyện lại nói về cuộc đời bên trong; cuộc đời bên trong

nhà tu Thiên chúa giáo, hơn nữa, câu chuyện cũng nghiêng về thế giới tâm hồn bên trong của nữ nhân vật chính, một nữ tu sĩ sau khoảng mười năm trong nhà tu, cuối cùng dứt bỏ cuộc sống ấy để trở về với Cuộc đời bên

ngoài ” Trong tập Văn học 1975-1985 – Tác phẩm và dư luận (NXB Hội

Nhà văn, 2000), nhà phê bình Trần Bảo Hưng cũng đưa ra nhận định sâu sắc:

“ tiểu thuyết Cuộc đời bên ngoài, Vũ Huy Anh cũng không đặt ra vấn đề gì

mới mẻ khác lạ Ấy thế mà vẫn hấp đẫn, vẫn làm rung động đông đảo người đọc Sức mạnh chính của cuốn tiểu thuyết có lẽ chính vẫn là vấn đề muôn thuở! Nêu ra và đấu tranh cho hạnh phúc chân chính, trần thế của con người – trước hết là của người phụ nữ, chống lại bóng tối của thần quyền của tôn giáo Một vấn đề rất nhân bản và ở một chừng mực nào đó vẫn có ý nghĩa thời sự”

Lành – nữ tu sĩ xinh đẹp với khao khát hướng về cuộc đời ngày một cháy bỏng đã bắt đầu trỗi dậy phần bản năng trong con người mình của một

cô gái căng tràn xuân sắc Tác giả đã miêu tả thật tinh tế những rung động âm thầm mà mãnh liệt ở cô gái trẻ

Hay như ở Dang dở, tác giả tập trung xây dựng nhân vật Thảo - một

người phụ nữ bất hạnh, lỡ dở Đó là người phụ nữ với khao khát bản năng mạnh mẽ rất con người Mất đi tình yêu lớn nhất của cuộc đời mình, cô đã từng sống thầm lặng Tuổi xuân đi qua, cô khao khát được đón nhận hạnh phúc của người phụ nữ Với hai người đàn ông mà cô cần chứ chưa hẳn yêu là Mạnh và Khang, tác giả đều viết về chuyện ân ái của họ Nhưng sự khao khát bản năng ấy trong Thảo vẫn dữ dội hướng về Điền Kết quả của mối tình dài

ấy là sự ra đời của một đứa bé Yếu tố con người bản năng trong chuyện đã góp phần xây dựng hoàn thiện nhân vật Thảo

Có thể nói, với ý thức khám phá đến tận cùng của đời sống con người, nhà văn đã không né tránh đến một khoảng tối trong đời sống tinh thần mà

văn học trước đó gần như chưa chạm đến Tất cả được mô tả, tái hiện dân dã,

tự nhiên như hơi thở của đời sống vậy

Tiểu kết:

Như vậy, cảm hứng nghệ thuật chính là cánh cửa mở ra thế giới nghệ thuật trong sáng tác của một nhà văn Cảm hứng nghệ thuật trong tiểu thuyết của Vũ Huy Anh bắt nguồn từ chính hiện thực đời sống, bằng cái nhìn bao quát và một trái tim luôn ấm nóng với cuộc đời Từ cảm hứng bi kịch đến đến cảm hứng khám phá con người bản năng, tác phẩm của ông đều hướng đến khám phá những vấn đề của đời sống xã hội Điều đó đã góp phần tạo nên giá trị nhân văn sâu sắc cho tác phẩm

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA

VŨ HUY ANH 2.1 Khái niệm “nhân vật”

Nhân vật chính là linh hồn của một tác phẩm văn học Qua nhân vật, nhà văn thể hiện suy nghĩ, cách nhìn nhận của mình về con người và xã hội Nhân vật văn học được hiểu là “con người cụ thể trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người trong có thật trong đời sống” [17 ; tr.235] Nhân vật văn học còn là chỉnh thể vận động, có tính cách bộc lộ trong không gian, thời gian, mang tính chất quá trình, được miêu tả qua các biến cố, xung đột va mọi chi tiết các loại Do đó, nhân vật chính là hình thức thể hiện con người trong văn học

Tìm hiểu về nhân vật văn học chính là khám phá hình thức bên trong của tác phẩm nghệ thuật – một phạm trù quan trọng của quan niệm nghệ thuật

về con người Đồng thời, khi đi sâu khám phá thế giới nhân vật trong sáng tác của nhà văn, người đọc sẽ tìm thấy những nét đặc sắc riêng biệt để nhận diện phong cách sáng tác của họ

2.2 Các kiểu nhân vật và phương thức biểu hiện nhân vật trong tiểu thuyết Vũ Huy Anh

Khám phá thế giới nghệt thuật trong tiểu thuyết của Vũ Huy Anh qua bốn cuốn tiểu thuyết tiêu biểu mà ông tâm đắc nhất, chúng ta có thể thấy nhân vật trong sáng tác của ông không quá nhiều, không quá đa dạng mà nó tập trung vào một số kiểu nhân vật: nữ tu sĩ, cha xứ, giáo dân và một số ít những nhân vật khác không thuộc ba kiểu trên Nhưng vấn đề cốt lõi không phải là

số lượng kiểu nhân vật nhiều hay ít mà quan trọng chúng ta sẽ thấy rõ được tài năng của ông trong việc xây dựng các nhân vật của mình

2.2.1 Nhân vật nữ tu sĩ

Tác giả cũng đã có lần bộc bạch về việc lựa chọn đề tài nữ tu sĩ trong nhiều tác phẩm của mình Lý do ấy không chỉ xuất phát từ điểu kiện sống riêng của nhà văn mà chủ yếu đây là vấn đề từ lâu đã được ông quan tâm và dành nhiều tình cảm Trong công đồng những người thờ chúa Kitô ở Việt Nam, những người tu sĩ ở vào một vị trí đặc biệt, một vị trí trung gian giữa giáo dân và giáo sĩ Là người đi tu, nhưng họ không được hưởng cuộc đời phần nhiều là sung sướng, an nhàn với rất nhiều đặc quyền đặc lợi như số

đông linh mục, giám mục Đọc Cuộc đời bên ngoài, chúng ta thấy được cuộc

sống ăn uống hết sức kham khổ của họ Cùng là cảnh đi tu nhưng các ông cha

xứ phần nhiều được ăn uống sung sướng còn các bà mụ cả đời nhịn thèm, nhịn nhạt, quanh năm cơm hẩm, cà nén Có điều không một nữ tu sĩ nào than phiền, ghen tị Mang sẵn đức tính nhường nhịn, hy sinh cho chồng, cho con của người phụ nữ Việt Nam từ trong sữa mẹ, những con người không một lần làm vợ, làm mẹ ấy đem trút tình yêu thương và sự hy sinh nhường nhịn vào các ông cha xứ và các học sinh chủng viện Họ lấy làm vui thích được dành miếng ngon vật lạ dân biếu các thầy, các cha Họ thấy mình dù sao cũng là đàn bà, kham khổ thế nào cũng được, chứ họ không đành lòng để các thày, các cha chịu thiếu, chịu khổ Với nữa, họ nghĩ các cha các thầy phải đọc sách, giảng sách, làm lễ, giải tội, vất vả lắm, hao tâm, tổn trí lắm, có ăn uống, tẩm

bổ bao nhiêu cũng vẫn là chưa đủ Họ quên mất rằng họ phải làm ruộng, làm vườn, chăn tằm, nuôi lợn vất vả suốt ngày Một thực tế đau lòng cho thấy các

bà mụ phần đông đều chết trẻ và chết vì bệnh ho lao Họ đối xử với các cha bằng một thứ tình cảm chân thành tuyệt đối đến tội nghiệp Họ sẵn sàng nhẫn nhịn, hy sinh để đem lại cuộc sống tốt đẹp nhất cho các cha với một niềm thành kính, tin yêu tối thượng Cuộc sống của các nữ tu sĩ cũng được nhà văn

Vũ Huy Anh miêu tả chân thực trong Trăm năm thoáng chốc: “Nói chung,

các bà, các chị nhà dòng lao động vất và ăn uống hãm mình, kham khổ chứ